Emir Alemi

Varlık, tek bir kaynaktan fışkıran iki ana koldan ibarettir. Biri, gözümüzün gördüğü, elimizin tuttuğu, kesif ve suretlerden müteşekkil olan Halk Alemi’dir. Diğeri ise gözden gizli, lâtif, mânâların ve hakikatlerin vatanı olan Emir Alemi’dir. Bu iki âlem, bir kuşun iki kanadı gibidir; biri olmadan diğeriyle uçulmaz. Emir Alemi, Hakk’ın “Kün!” yani “Ol!” emrinin yankılandığı ilk durak, ruhlarımızın asli vatanı, bütün halk edilmişlerin programının yazıldığı gaybî levhadır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Emir Alemi, irfan yolunda Hakk’ın yaratıcı emri olan “Kün!” kelimesinin tecellîsine işaret eder. Bu kelime, Arapça’da “Kâf” ve “Nun” harflerinden oluşur ve bu iki harf, iki cihanın sembolü olmuştur. Biri emri, diğeri o emrin büründüğü sureti temsil eder. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin, Gülşen-i Râz şerhinde işaret ettiği gibi, bütün varlık bu tek emrin açılımından ibarettir.

Âdem’in toprağı, onun nuruyla gülbahçesi kesildi. Tanrı, öyle bir kudret sahibidir ki, bir bakışta ‘Kâf’ ile ‘Nun’dan iki cihanı da meydana getiriverdi. Kudretinin kafı kaleme nefes bağışlar bağışlamaz yokluk levhinde binlerce suret izhar etti. İki âlem de o nefesten meydana geldi. Âdem’in ruhu da o nefesten kendini gösterdi.

Bir yanda “Halk Alemi”, yani halk edilmişlerin, formların, cisimlerin dünyası; diğer yanda “Emir Alemi”, yani o formlara can veren ruhların, mânâların, ilâhî komutların dünyası vardır. İkisi de aynı Nefes-i Rahmânî’den, yani Rahmân’ın varlığı açığa çıkaran nefesinden zuhûr etmiştir. Bu yüzden aralarında mutlak bir ayrılık değil, bir mertebe farkı vardır. Biri kabuk, diğeri özdür. Biri suret, diğeri mânâdır.

Bu ayrım, sâlikin ve her bir insanın âkıbetiyle de doğrudan alâkalıdır. Ruh, bedenden ayrıldığında, yaşadığı hayata göre bu iki âlemden birine meyleder. Mutaffifîn Sûresi tefsirinde bu hakikat şöyle dile getirilir:

Malûm olsun ki, âlem ikidir. Biri “âlem-i illiyyîn”, di­ğeri “âlem-i siccîn”dir. İliyyîn, “âlem-i emr” ve siccîn “alem-i halk’’tır. Ve âlem-i emr âlem-i şe’nden ibâret olup latiftir ve âlem-i siccîn âlem-i zuhûrdan ibâret olup kesiftir.

Burada Emir Alemi, sâlihlerin ruhlarının yükseleceği yüce makam olan “illiyyîn” ile bir tutulmuştur. Ruh, asli vatanı olan bu lâtif âleme ancak dünyadayken nefsânî ve cismânî bağlardan, yani “halk âleminin” kesif kayıtlarından kurtulabildiği ölçüde yükselebilir. Buna mukabil, “siccîn” ise bir hapishanedir. Halk âleminin şehvetlerine takılıp kalan kimse, bedeni terk ettiğinde de bu kesif âlemin karanlığında mahpus kalır.

Ervâh-ı ebrâr, şerîatin hükmüne göre amelleri sebe­biyle ahkâm-ı tabîatten halâs olduklarından lllîyyîn’e urûc ederler. Ervâh-ı füssâk ve füccâr ahkâm-ı şer’iyyeyi terk ve huzûzât-ı nefsâniyyeye meyil ile ahkâm-ı tabîatte müstağrak olduklarından İlîyyin’e urûc edemeyip, siccînde kalırlar.

Emir Alemi, sadece varlığın bir mertebesi değil, aynı zamanda ruhun ulaşması gereken bir hedeftir. Cismimiz bu dünyanın toprağındandır, halk âlemindendir. Fakat bize can veren, bizi diğer varlıklardan ayıran Ruh, Emir Alemi’nden bir elçidir. Bütün seyr-i sülûk, bu elçiyi geldiği yere lâyık bir temizlikle geri döndürme gayretinden ibarettir.

Ancak bu iki âlem arasındaki ayrım, hakikat katında değil, bizim idrakimizdedir. Arifler, bu ikiliğin ardındaki birliği müşahede ederler. Gülşen-i Râz şerhinde bu inceliğe şöyle dikkat çekilir:

Halk ve emir âlemi, o makamda birleşti, bir çoğaldı. Çok da azalıp bir oldu. Bu ayrı görüş senin vehminden meydana gelen bir şey. Hakikatteyse pek hızlı dönüp duran tek bir noktadan başka bir şey yok.

Bu, Tevhid sırrının en derin noktalarından biridir. Varlığı Emir ve Halk diye ayırmak, basamakları çıkarken yardımcı olan bir tasniftir. Zirveye ulaşıldığında, yani Cem makamı denilen vahdet idrakine varıldığında, bakan ve bakılan, emir ve halk, zâhir ve bâtın bir olur. Bütün bu çokluk, o tek noktanın, yani mutlak Vücûd’un farklı nisbetlerdeki titreşimlerinden ibaret görünür. Bu sebeple Emir Alemi, mutlak Zât’ın gaybından ilk **taayyün**lerle beliren, isimlerin ve sıfatların hüküm sürdüğü, ruhların ve mânâların bulunduğu bir **vücût mertebesi**dir. O, halk âleminin hem sebebi hem de ruhudur.

Terzibaba'nın Nazarıyla Emir Alemi: Aslı ve Mertebesi

Arifler, âlemi iki temel itibarla ele alırlar: Emir ve Halk. Bu ayrım, hakikatte bir ayrılık değil, bir idrak merhalesidir. Terzibaba Hazretleri, bu temel ayrımı şöyle ifade ederler:

Zuhurda olan âlemler gayb ve şehadet, diğer isimleriyle, emir ve halk olmak üzere iki mertebedendir. Emir, → esma; halk ise, → ef’al yani fiiller, madde âlemidir. Halk âlemi , esma âleminde bulunan bütün isimlerin mânâlarının görüntüye geldiği zuhur mahallidir. Emir âlemi, aynı zamanda Nûr-u ilâhinin faaliyete geçtiği mertebedir.

Bu sözler, meselenin özünü ortaya koyar:

• Emir Âlemi, esma mertebesidir. Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerinin, o sonsuz potansiyellerin, mânâların bulunduğu, programlandığı latîf âlemdir.
• Halk Âlemi ise ef'al yani fiiller âlemidir. O esmâda gizli olan mânâların, fiillerle, hareketlerle, sûretlerle ortaya çıktığı, göründüğü yerdir.

Halk Âlemi, Emir Âlemi’nin aynasıdır. Biri mânâ, diğeri sûrettir. Biri tohum, diğeri ağaçtır. Hazret’in “Nûr-u ilâhinin faaliyete geçtiği mertebedir” demesi de bundandır. O nur, esmâda gizli olan mânâları harekete geçirip Halk Âlemi’nde görünür kılan ilâhî feyzdir. Varlığın zuhûru, Zât-ı Mutlak mertebesinden tenezzül ederek ruh, nur ve madde olarak üç temel basamakta gerçekleşir. Emir Âlemi, bu tenezzülün nur ve ruh aşamalarını kapsayan o lâtif, o bâtınî mertebedir.

Ruhun Aslı ve Rabb'in Emri

Bizim bu Emir Âlemi ile bağımız, insanın en temel hakikati olan ruh bahsinde gizlidir. Kur’ân-ı Kerîm, bu sırra şöyle işaret eder: “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir.” (İsrâ, 85).

Terzibaba Hazretleri, bu âyetin genellikle yanlış anlaşılan bir yönüne dikkatimizi çeker ve ruhun hakikatinin Ümmet-i Muhammed’e kapalı olmadığını belirtir:

Hani وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى وَمَاۤ اُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلا قَلِيلا 17/85 ayetinde de cenab-ı Hakk buyurur, “sana ruhtan sorarlar de ki onun ilminden size fazla verilmedi” yalnız biz burasını da yanlış anlıyoruz, o söz o soruyu soranlara olan bir cevaptır, Müslümanlara değildir, Beni İsrail alimlerinden bir gurup geliyor Hz Peygambere (sav) Efendimize O’nu anlamak için araştırmak için... soruyorlar işte bir tanesi ruh hakkında “ruh nedir” diye soruyorlar, o anda vahy nazil oluyor, “sana ruhtan soruyorlar de ki o rabbimin emrindendir, (emir iş demektir, emir alemi yani madde aleminin üstünde olan bir alemdir, emir alemi ruhlar alemidir) ruhlar alemindendir diyor ruh. Mana alemi melekut alemindendir, yani madde kaynaklı bir varlık değildir... ve devam ediyor ki Yahudi alimlerine size bunun ilminden az verildi... biz de zannediyoruz ki “size” diye ümmet-i Muhammed’e az verildi, olur mu öyle şey, ümmet-i Muhammed’e bu ruhun hakikati verildi, Ümmet-i Muhammed zaten bunun için vardır.

Bu sohbetten anlıyoruz ki:

1. Ruh, “Rabbimin emrindendir” ifadesiyle doğrudan Emir Âlemi’ne aittir. O, Halk Âlemi gibi maddeden halk edilmemiştir. O, bir “emirdir”.
2. Ruhun hakikatine dair bilginin “az verildiği” kimseler, bu soruyu imtihan için soranlardır. Ümmet-i Muhammed’e ise bu sırrın kapıları açılmıştır. Sâlikin bütün yolculuğu, Halk Âlemi’ne ait olan bedeninin esaretinden kurtulup, Emir Âlemi’ne ait olan ruhunun asli vatanına doğru bir miraç yapmasından ibarettir.

Hazret, bir başka eserinde bu “emir” meselesini daha da derinleştirir ve onu doğrudan Rububiyyet (Rablık) mertebesiyle ilişkilendirir:

“Habibim” sana sorulan rûh, “Allah olan benim”; rûbubiyyet, yani “benim rablık mertebemin” işidir.

Ruh, sadece bir komut değil; Hakk’ın kendi Rablık sıfatının bir işi, bir fiilidir. Her varlığın bir “Rabb-ı Hassı” yani onu terbiye eden özel bir ilâhî ismi vardır. Ruh, işte bu terbiye edici, yönetici, halk edici Rablık sıfatının doğrudan bir tecellîsidir. Bu yüzden ruh, bedenin efendisidir.

Vücud Mertebeleri İçindeki Yeri: Bir İsim, Çok Tecellî

Emir Âlemi, ariflerin çizdiği varlık haritasında nereye düşer? İrfan ehli, Zât’tan ef’âle uzanan bu tenezzül yolculuğunu anlatırken pek çok isim kullanmıştır. Bu isimlerin çokluğu, hakikatin parçalanmışlığından değil, ona bakan gözlerin farklılığındandır. Terzibaba Hazretleri’nin notları arasında yer alan şu şema, meseleyi özetler:

İSİM---------------melekut----------------akl-ı kül ( misal âlemi) ( hayal âlemi ) ( emir alemi ) ( taayyün-ü sani ) ( sidre-i münteha) ( ruh-u külli ) ( küçük berzah )

Bu şemadan ve Hazret’in diğer eserlerindeki izahlardan anlıyoruz ki, Emir Âlemi, varlık mertebelerinin üçüncüsü olan “İsim” ya da diğer adıyla “Melekût Âlemi”ne verilen isimlerden biridir. Hazret bir başka eserinde bu durumu şöyle pekiştirir:

Üçüncü dâire, melekût âlemidir. Buna mi’sal âlemi, hayâl âlemi, ikinci taayyün, ikinci tecellî âlemi, sidre-i münteha, emir âlemi, küçük berzah, tafsil âlemi dahi derler.

Bu isimlerin her biri, Emir Âlemi’nin farklı bir veçhesini aydınlatır:

• Melekût Âlemi: Varlığın bâtınî, ruhânî, melekî yönü. Halk Âlemi’nin mülk (görünen yüzü) olmasına mukabil, Melekût onun iç yüzüdür.
• Misal Alemi / Hayal Alemi: Mânâların sûretlere bürünmeye başladığı ama henüz madde kesafetine girmediği ara âlemdir. Rüyalarımız, bu âlemden pencerelerdir.
• İkinci Taayyün (Taayyün-i Sânî): Hakk’ın, Vahidiyyet mertebesinde, ilmindeki bütün esmâ potansiyellerini birbirinden ayırt ederek belirlediği mertebedir. Her bir varlığın hakikati olan A'yân-ı Sâbite’nin, dış âlemde zuhûr bulmadan önceki ilk belirlenme sahasıdır.
• Sidre-i Münteha: Halk edilmiş olanın bilgisinin ve varlığının ulaşabileceği son sınır. Bu, Emir Âlemi’nin en üst sınırıdır.

Bütün bu isimler bize, Emir Âlemi’nin ne Zât gibi mutlak gaybda, ne de Halk Âlemi gibi mutlak şehadette olduğunu anlatır. O, ikisinin arasında bir berzah, bir geçiş âlemidir. Mânâların sûrete, emrin fiile dönüştüğü tecellîgâhtır. Hazret’in de vurguladığı gibi: “Bunların hepsi birer îtibarla kendi mevkîsinden söylenir. Methedilen, izahına girişilen hep aynı Zât’tır.”

Gayb ve Şehadet Arasında: Mana Birdir

Emir Âlemi ve Halk Âlemi diye ikiye ayırdığımız bu varlık, hakikatte tek bir mânânın iki farklı yüzüdür. Bu ikilik, bizim bakışımızdan kaynaklanır. Ârifin himmeti, bu ikiliği ortadan kaldırıp, her iki âlemin de ardındaki Bir’i müşahede etmektir.

Terzibaba Hazretleri, bu Tevhid sırrını şöyle özetler:

Gayb Hakk, şehadet ise halktır. Gayb hüviyetimiz, şehadet ise benliğimizdir. Gayb batınımız, şehadet ise zahirimizdir. Gayb emir âlemi, şehadet halk etme âlemidir. MANA İSE BİRDİR.

Bu cümleler bir irfan manifestosudur:

• Gayb (Emir Âlemi), Hakk’ın kendisidir; bizim aslî hüviyetimiz, öz kimliğimizdir; içimiz, bâtınımızdır.
• Şehadet (Halk Âlemi), halk edilmiş olandır; bizim sûretimiz, benliğimizdir; dışımız, zâhirimizdir.

Ve bütün bu karşıtlıkların sonunda o büyük sır: “MANA İSE BİRDİR.” Senin zâhirin ile bâtının, benliğin ile hüviyetin, halk âlemin ile emir âlemin, hepsi aynı mânânın, aynı hakikatin farklı tecellîleridir. İnsan, bu iki âlemin birleştiği bir Cem makamı’dır. İnsân-ı Kâmil, bu sırrı kendinde gerçekleştirmiş, zâhiriyle halk içinde, bâtınıyla Hakk ile olan kişidir.

Bu birliğin idraki o kadar mühimdir ki, varlığın devamı ve yokluğu dahi bu dengeye bağlıdır. Hazret’in buyurduğu gibi:

Zât-ı ilâhi rûh, nûr ve madde mertebesiyle zuhurdadır, bunlardan “nûr” ve “rûh” unu tekrar geri, yani kendisine çektiğinde âlemlerden eser kalmayacaktır.

Bu demektir ki, şehadet âlemi olan “madde”, varlığını tamamen gayb âlemleri olan “nur” ve “ruh”a, yani Emir Âlemi’ne borçludur. Cenâb-ı Hakk, o emrini, o nurunu bir an için çekse, bu gördüğümüz kâinat bir serap gibi dağılıp gider. Bu idrak, sâliki, fânî olan sûretlere takılıp kalmaktan kurtarır ve onu, her şeyin canı ve ruhu olan bâkî mânâya, Emir Âlemi’nin Sultanı’na yöneltir.

Terzibaba Geleneğinde Emir Alemi'in Yaşanması

Âlem-i Emir’in ne olduğunu bilmek başka, bulmak başkadır. Yolculuğun kendisi, yani seyr-i sülûk, bu bilgiyi kanıyla, canıyla, nefesiyle tecrübe etmektir. Bu yol, kuru bir bilgi yolu değil, bir yaşantı, bir hâl yoludur. Âlem-i Emir, kitaplarda okunan bir nazariye değil, kalpte yaşanan bir hakikattir.

Zikrin Kanadında Âlem-i Emir'e Uçuş: Letaif Terbiyesi

Yolun esası zikirdir. Bedenimiz, Âlem-i Halk’a aittir ve gıdası topraktandır. Ruhumuz ise Âlem-i Emir’dendir; latiftir, gıdası da kendi cinsinden, yani manevî olmak zorundadır. Ruhun gıdası zikrullahtır. Özellikle Nakşibendi yolunda, “Allah” ism-i şerifinin zikri, sâliki doğrudan doğruya Âlem-i Emir’e bağlayan bir burak gibidir. Bu zikir, kalbin ve ruhun bütün latif merkezlerinin uyanışıdır.

Terzibaba Hazretleri, Âlem-i Emir’e ait olan ruhani merkezlerin nasıl terbiye edildiğini şöyle izah eder:

Sıddıkiye (Bekriyye) daha sonra Beyazıt Bestamiye nispet edilen Tayfuriye daha sonra Yusuf Hamedani’ye nispet edilen Hacegan ve Şah-ı Nakişibendi ile Nakşibendi den günümüze gelen sistemde “Allah c.c.” zikri Âlem-i Emir Âlem-i Halk ve Letaif olarak daha sonra “Kelime-i Tevhid” Neyfi İspat zikri olarak nefsi haps ederek devamında dört adet Murakebe olarak devam etmektedir. Âlemi emirden olan letaif beştir: Kalp, ruh, sır, hafi (gizli), ahfa (çok gizli, pek gizli). Bunlar ruhâni, nurâni, ulvi ve kudsidir. Bu yolda seyri sulûk gören bir insanın sadrındaki letaifin zikrullahla mezmun sıfatlardan temizlenip nurlanmasına tasfiye denir. Letaifin beşi de âlem-i halktandır. Bunlar anâsır-ı erbâa (dört unsur) olan toprak, su, hava, ateş ve beşincisi bunlardan meydana gelen nefsi natıkadır. Âlem-i halktan olan letâif-in hepsinin mahalli dimağ (beyin, akıl, zihin), fakat cesede mecz edilmiştir (karışmıştır).

Bu ifadeler, sülûkun amelî haritasını serer. Âlem-i Emir’e ait beş hasse vardır: Kalp, ruh, sır, hafi ve ahfa. Bunlar bizim manevi algı organlarımızdır. “Allah” zikri, günahların ve gafletin pasıyla örtülü bu letaif merkezlerini cilalar. Zikir devam ettikçe, önce kalp uyanır, sonra ruh, sonra sır… Her bir latife parladıkça, sâlikin idrak ufku genişler ve Âlem-i Emir’in latif esintileri gönle dolmaya başlar.

Buna mukabil, Âlem-i Halk’a ait olan ve mahalli dimağ olan letaif de vardır: toprak, su, hava, ateş ve bunlardan teşekkül eden nefs-i natıka. Sülûk, bu iki letaif grubu arasındaki dengeyi kurma, halk âlemine ait olanı emir âlemine ait olanın hizmetine sunma sanatıdır. Bu yolculukta, bir mürşid-i kâmil rehberliği elzemdir. Zira mürşid, tabip gibi, sâlikin manevi nabzını tutarak hangi latifenin ne kadar zikre, tefekküre veya murakabeye ihtiyacı olduğunu bilir ve dersini ona göre verir.

Cesedi Toprağa, Ruhu Aslına Döndürmek: Seyr-i Sülûk

Sâlikin yolculuğu, bir “aslına rücu” etme, yani geri dönme yolculuğudur. Ruh, Âlem-i Emir’den bu dünyaya bir gurbete gelmiştir. Beden ise bu gurbet yurdunda ruhun hem bineği, hem de zindanıdır. Tasavvuf yolu, bedeni hor görmek değil, onu terbiye ederek ruhun hizmetine sokma yoludur.

Terzibaba Hazretleri, kesif olanla latif olanın ilişkisini bir sohbetinde şöyle anlatır:

Vücûdumuzun da topraktan yaradılmasının bildirilmesi bu bakımdandır. Gökte güneşin terbiyesi de şarttır. Yediğimiz maddelerin toprağa bakan kesîf kısmı yine toprağa, yâni aslına iade edildiği gibi, ruh mesabesinde olanlar da kalb, ciğerleri, dimağımızı dolaşarak ibâdetlerimizde, zikir ve tesbîhimizde, düşünüp konuşmamızda ve hattâ zürriyetimizde maddi, mânevi asıllarına intikal ederler. Kan, madde âlemine mensuptur; ruh emir âlemine mensuptur. Gönül âleminden nûr olarak zâhir olan sözlerdir -ki, onlar hikmetlidir- ve ni’met kelâmı da bir nurdur. Ruhtur. Hazreti Allah kendi esrârını bildirmek için beğendiği, lâyık ve müstaid ağızlardan söyler, konuşur, ruhundan nefheder. Bu sözler gönülden gönle harfsiz ve sessiz zuhur eder.

Mesele, yediğimizi neye dönüştürdüğümüzdür. Bir gıdanın kesif, maddi kısmı bedene kuvvet olup toprağa döner. Ama o gıdanın latif, ruh mesabesinde olan özü, eğer sâlikin kalbi uyanıksa, zikre, fikre, hikmetli bir söze dönüşür. Böylece Âlem-i Halk’tan alınan bir nesne, Âlem-i Emir’e hizmet eden bir yakıta çevrilir. Sâlik, kanının yani bedensel varlığının esiri değil, ruhunun yani emrî varlığının hizmetkârı olmaya çalışır.

Bu hizmetin mühim adımlarından biri de fakr-ı ihtiyar etmektir. Yani, gönüllü olarak dünyadan ve onun aldatıcı meşgalelerinden yüz çevirmektir. Bu, kalbini dünya sevgisinden arındırmaktır. İbrahim Peygamber’in (a.s.) kıssası, bu halin zirve misalidir. Terzibaba Hazretleri, bu kıssadaki sırra şöyle işaret ediyor:

Hazret-ı İbrahim'in Rab araması, Nemrut tarafından ateşe düşürülmek için havaya atılmış ki; ruhun vücût kaydından kurtulması icap ettiğini anlatır. O zaman bizâtihi Rab ile konuşur. Bütün meleklerin yardımlarını red eder. Kulun Rab de fânî olduğu zaman bu zamandır kı, ne melek ne nebî vardır bu makâmda, Rab ile kul arasında.

Âlem-i Emir’in en saf tecrübesi budur. Hz. İbrahim, mancınıkla ateşe fırlatıldığında, bedenin ve Âlem-i Halk’ın bütün kayıtlarından âzâde olmuştur. Cebrail’in (a.s.) yardım teklifini reddetmesi, aradaki bütün vasıtaları kaldırıp doğrudan doğruya Âlem-i Emir’in sahibine teslim olmaktır. Bu teslimiyet anında, kul ile Rab arasında melek dahi kalmaz. Ateşin ortasında bir gül bahçesi zuhûr eder. Bu, sâlikin kalbinde yanan dünya ateşinin sönüp, yerine ilahi aşk ve vuslat bahçesinin açmasıdır.

Mürşidin Himmetinde Mirac: "Dur! Rabb'in Namaz Kılıyor!"

Âlem-i Emir’e yolculuk, tek başına yapılabilecek bir seyahat değildir. Bu yolda sâlike kol kanat geren, onu tehlikelerden koruyan bir mürşid-i kâmil’in varlığı şarttır. Mürşid, sâliki, kendi başına ulaşamayacağı manevi yüceliklere, yani kendi miracına taşır.

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) mirac hadisesi, her müminin kendi istidadı nispetinde tecrübe edebileceği bir manevi yükselişin müjdesidir. Terzibaba Hazretleri’nin bir sâlikiyle olan sohbetinden aktarılan şu bölüm, mürşidin sâliki nasıl bir idrak seviyesine hazırladığını ve Âlem-i Emir tecrübesinin zirvesini gözler önüne serer:

Bizi miraca çıkarmak için istediğiniz çalışmayı elimden ve gönlümden geldiği kadarıyla yapmaya çalıştım, size layık olamasa da. Gerçek manada yaşamamızın yolunu açtığınız için, Allah sizden ebeden razı olsun... "Namaz Mü'minin miracıdır" bu söz müşahedir ve Nur vasfını anlatır. Miraç olunca "Gözün Nuru namaz" olur. Bu hale ulaşmak için seyr-i sülükden başka yol yoktur... Can Babam şöyle buyurur: Efendimiz miraca hem bedenli hem bedensiz yükseldi. Burdan şunu anlıyorum; alem İnsan-ı Kamil'in vücudu olduğuna göre, miracın bedensiz olduğu düşünülemez miraç Efendimizin kendi bedeninde akli ve idraki yükşelişidir. Perde: Zata ulaşmaya engel olan ikiliğin perdesi idi. Perdenin kalkması için kanat çırpmayı bırakması gerekti. Ve Dur! İhtarını aldı . Dur! Sözünü ayrı ayrı ele aldığımızda Dur ! Hareket halinde olanı durdurmak için söylenir Dur!

Bu satırlar, bir yaşantının dile gelişidir. Mürid, mürşidinin onu “miraca çıkarmak için” bir vazife verdiğini söylüyor. Mürşidin yaptığı budur; o, sâlikin önünü açar, himmetiyle onu yükseltir. Miracın, Efendimiz’in (s.a.v) “kendi bedeninde akli ve idraki yükselişi” olarak tarif edilmesi, Âlem-i Emir’e vasıl olmanın bu dünyayı terk etmek olmadığını gösterir. Bilakis, bu bedenin içindeyken, idrak seviyesini yükselterek, her şeyin ardındaki emrî hakikati müşahede etmektir.

Sohbetin kilit noktası “Dur!” ihtarındadır. Sâlik, gayretiyle yükselmeye çalışır. Fakat bir nokta gelir ki, artık sâlikin kendi “benliğiyle” yaptığı her hareket, yükselişine engel olur. İşte o noktada mürşidin veya doğrudan Hakk’ın “Dur!” ihtarı gelir. Bu “durmak”, acziyetini itiraf edip tam bir teslimiyetle kendini O’na bırakmaktır.

O zaman sâlik, kendisinin değil, “Rabb’inin namaz kıldığını” müşahede eder. Kılanın da, kıldıranın da, kılınanın da Bir olduğu o Cem makamı idrakine erer. Artık gören gözü Hakk’ın gözü, tutan eli Hakk’ın eli olur. Bu, Âlem-i Emir’in sâlikin varlığında bütünüyle tecelli etmesidir.

Füsûsu'l-Hikem'de Emir Alemi

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin hikmet pınarı, bize varlığın köklerinin haritasını sunar. Âlemler katman katmandır ve bu katmanlar içinde Âlem-i Emir, ruhumuzun vatanı, mânânın kaynağı olarak karşımıza çıkar.

Büyükler, varlığı önce ikiye ayırarak söze başlarlar: Görünen ve görünmeyen. Fakat bu "görünmeyen" dahi kendi içinde mertebelere ayrılır. Şeyh-i Ekber, bu ayrımı Nûh (a.s.) hikmetinde bizlere açar:

Şöyle ki, onların akılları ve ruhanî tesirleri yönünden, onları geceleyin, yani bâtına (içsel olana) ve gayba (görünmeyene) davet etti. Çünkü akıllar ve ruhanî tesirler gaybdır. Ma'lûm olsun ki, gayb ikidir: Birisi “gayb-ı hakîkî”dir ki, zât-ı mutlaka ve mefâtîh-i gayb olan hakāyık-ı esmâiyyedir... İkincisi “gayb-ı izâfî”dir; ve o da âlem-i emrdir; ve ukūl ve nüfûs ve ervâhın âlem-i ibdâıdır. Ve âlem-i emr ve ibda' dahi bize izâfetle gayb ve karanlık olduğu için gecedir. Ve gayb-ı hakîkî olan zât-ı mutlaka ve âlem-i maânî olan hakāyık-ı esmâ-i zâtiyyeye nisbetle şehâdet ve aydınlık olduğu için gündüzdür.

Zât-ı Mutlak, yani Hakk’ın hiçbir sıfat ve isimle kayıtlanmamış, bilinemez Hüvviyeti, “hakikî gayb”dır. Ondan sonra gelen ve O’nun ilmindeki hakikatler olan A'yân-ı Sâbite dahi bu hakikî gayba dahildir.

Bir de “izafî gayb” vardır; yani bize, bu şehâdet âleminde yaşayanlara göre gayb olan. İşte bu izafî gayb, Emir Alemi’dir. Bu âlem; akılları (ukūl), nefsleri (nüfûs) ve ruhları (ervâh) barındıran, mânânın cisim elbisesi giymeden evvelki saf hâlidir. Bize göre karanlık bir "gece" gibidir, çünkü hislerimizle onu algılayamayız. Ancak Zât-ı Mutlak mertebesine göre ise o bir "gündüz"dür, çünkü Zât’ın ilk zuhûra geldiği, ilk aydınlandığı sahadır. Bu, Varlığın tenezzül yani aşama aşama inişindeki ilk duraklardan biridir.

Bu iniş, bir “tekâsüf” yani yoğunlaşma olarak anlatılır. Yakub (a.s.) hikmetinde bu süreç şöyle izah edilir:

Zât-ı mutlak-ı latîf bu mertebeden sonra, ilimde sâbit olan suver hasebiyle, cevâhir-i nûrâniyyeden ibaret olarak mertebe-i ervâha tenezzül eder. Ve bu mertebede her bir isim, cevher-i nûrânî olarak vücûd bulur. Bunlar dahi Hakk-ı latîf'in bizzât taayyün ve tekâsüfünden başka bir şey değildirler. Ve buna âlem-i emr de denir.

Emir Alemi’nin vücûdî sırrı buradadır. O, Hakk’ın Zât’ından ayrı değildir. O, bizzat Latîf olan Zât’ın, kendi ilminde var olan suretlere bir varlık elbisesi giydirmek için ilk yoğunlaşması, ilk belirlenmesidir. Bu mertebede Hakk’ın her bir ismi, nurdan bir cevher, yani bir ruh olarak belirir. Bütün ruhlar, esmâ-i ilâhiyyenin nuranî cevherler olarak taayyün etmesinden ibarettir. Bu sebeple bu âleme Mertebe-i Ervâh (Ruhlar Mertebesi) de denir.

Bu ilk belirme, irfan dilinde Taayyün-i evvel ve Taayyün-i sâni olarak incelenir. Fusûs mukaddimesinde bu mertebelerin yeri şöyle tespit edilir:

Taayyün-i evvel hakîkat-i muhammediyyeden ibâret olduğu cihetle, bu hakîkat-i muhammediyye cemî’-i hakāyıkı câmi’ olmuş olur. Bu taayyün-i sânî mertebesine “vâhidiyet” denildiği gibi, “hakîkat-i insâniyye” de derler... Suver-i ilmiyyeden ibâret olan “a’yân-ı sâbite” kendi ademiyyet-i asliyyeleri üzerindedir. Onlar vücûd-ı hâricî kokusunu koklamamışlardır.

Hakikat-i Muhammediyye, bütün hakikatleri kendinde toplayan ilk taayyündür. Ondan sonra gelen Vâhidiyyet mertebesi ise, ilahî isimlerin ve hakikatlerin birbirinden "ilmen" ayrıştığı yerdir. Emir Alemi, bu Vâhidiyet mertebesinin bir tecellisidir. Henüz dış âlemde bir varlık kokusu koklamamış, sadece Hakk’ın ilminde mânâlar olarak bulunan A’yân-ı Sâbite’nin, ilk defa ruhânî bir varlık kazandığı sahadır. Bu yüzden Emir Alemi’ne aynı zamanda Âlem-i Ceberut, Akl-ı Evvel, Rûh-ı Küllî gibi pek çok isim verilmiştir. Yakub (a.s.) hikmetinde bu isim zenginliği bize sunulur:

Hakikat ehli (tasavvuf ehli), bu mertebeye de birtakım ıstılahlar (terimler) koymuşlardır ki, onlar da: Âlem-i ceberût (ceberût âlemi), taayyün-i evvel (ilk belirginleşme)... mertebe-i vâhidiyyet... akl-ı evvel... hakîkat-i muhammediyye... rûh-ı küllî... ve buna âlem-i emr de denir.

Âdem (a.s.) hikmetinde ise bu mertebelerin birbiriyle olan zâhir-bâtın ilişkisi netleşir. Bir mertebe, kendinden daha latif olanın zâhiri, kendinden daha kesif olanın ise bâtınıdır.

Bu mertebe, mutlak zâtın ilim mertebesinden bir derece daha yoğunlaşmasından ibarettir... Bu âleme “âlem-i emr”, “âlem-i gayb”, “âlem-i ulvî” ve “âlem-i melekût” derler... Bu ayrılık ve gayrılık, buhâr-ı latîfın bir mertebe tekâsüf ederek bulut olmasına benzer; ve âlem-i ervâh vâhidiyet mertebesinin zâhiri, vâhidiyet mertebesi ise onun bâtınıdır. Şu hâlde mertebe-i ervâha nispeten mertebe-i ahadiyyet, bâtının bâtını olmuş olur.

Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesi, Zât’ın hiç açılmamış hâlidir. O, bâtınların bâtınıdır. Vâhidiyet mertebesi, bu birliğin içinde isimlerin potansiyel olarak belirmesidir. Âlem-i Ervâh (Emir Alemi) ise, bu potansiyel isimlerin nuranî cevherler olarak varlık bulduğu yerdir. Dolayısıyla Emir Alemi, Vâhidiyet mertebesinin zâhiri olurken, Vâhidiyet de onun bâtını, yani iç yüzü olur. Bu silsileye göre Ahadiyyet, Emir Alemi’nin “bâtınının bâtını”dır.

Nihayetinde, Emir Alemi denilen bu mânâ ve ruhlar âleminin bizimle ilgisi nedir? Cenâb-ı Hakk, "Sana ruhtan soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir" (İsrâ, 85) buyurur. Terzibaba Hazretleri’nin bir sohbetinde bu âyetin sırrı şöyle aralanır:

...hani وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى 17/85 “sana ruhtan soruyorlar, de ki o ruh Rabbımın emrindendir” emir iş demektir. Yani emir alemi deniliyor mana alemine işte yukarıda program yapılıyor, emrediliyor, buyuruluyor burada zuhura geliyor.

Ruhumuz, Rabbimizin "Emr"indendir. Yani o, doğrudan doğruya Emir Alemi’ne aittir. O, bu Halk Âlemi’ne misafir gelmiş bir yolcudur. Emir Alemi, bütün bu görünen âlemin programının yapıldığı, mânâların projelendirildiği yerdir. Her şey önce orada bir "emir" olarak var olur, sonra burada bir "halk" yani halk edilmiş olarak zuhûr eder.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Emir Âlemi’ni, halk âleminin, yani bu gördüğümüz cisimler âleminin bâtını, iç yüzü olarak tarif etmiştik. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i ve Terzibaba’nın şerhleri ışığında, bu iki âlemin nasıl birbiri içinde olduğunu, zâhir ile bâtının, halk ile emrin nasıl tek bir Vücûd’un iki ayrı yüzü olduğunu daha derinden anlamak mümkündür.

Bu makam, aklın durduğu, zıtların birleştiği bir makamdır. Buna irfan dilinde Cem makamı denir. Burada ayrılık kalmaz. Mesele, Emir Âlemi’ni dışımızda, uzakta bir yer sanmaktan kurtulup, onu kendi içimizde, kendi varlığımızda bulmaktır.

Şeyh-i Ekber’e göre bütün âlem, Cenâb-ı Hakk’ın suretidir. Hakk ise o suretin ruhudur. Biri zâhir, diğeri bâtındır. Bu ikisi, tek bir hakikatin iki tecellisidir.

Halbuki mümkinin kendi zâtı ile mevcûd olması kābil olmadığından bu hâlin aksi sahîh ve sâbit olmaz. Binâenaleyh Hak, her şâhid ve zâhir olan şeyden Şâhid ve Zâ- hir'dir; ve her meşhûd olan şeyden Meşhûd'dur. Çünkü vücûdda O'ndan gayrı bir şey yoktur. Gören ve görünen ve gösteren hep O'dur. Şu hâlde âlem Hakk'ın sûreti ve zâhiridir; ve Hak dahi âlemin rûhu ve bâtınıdır; ve bu âlemin müdebbiridir. Ve âlem hey'et-i mecmuasıyla “insân-ı kebîr” olmuş olur.

Âlem, yani bütün varlık, Hakk’ın suretidir. Tıpkı bedenin, ruhun sureti olduğu gibi. Âlem, Hakk’ın tecellileriyle dolu olan zâhir yüzüdür; Hakk ise bu âlemin her zerresine can veren, onu ayakta tutan ruhu, yani bâtınıdır. Bu yüzden Şeyh-i Ekber, âleme bütünüyle bakınca ona “İnsân-ı Kebîr” yani “Büyük İnsan” der. Çünkü insan nasıl ki ruh ve bedenden müteşekkil bir küçük âlem ise, bütün kâinat da bâtını (ruhu) olan Hakk ve zâhiri (bedeni) olan suretleriyle büyük bir insandır.

Bu idrak, sâliki tenzih-teşbih dengesi denilen o hassas mîzâna ulaştırır. Hakk’ı her şeyden münezzeh bilmek (tenzih) imanın bir kanadıdır. Ama O’nu her şeyde gören, her surette O’nun tecellisini müşahede eden (teşbih) diğer kanat olmadan uçulmaz. Efendimiz’in (s.a.v) bir kudsî hadiste bildirdiği sırra kulak verelim: “Kulum bana nafilelerle yaklaşır... Sevince de onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum.” Bu hadis, Emir Âlemi ile Halk Âlemi arasındaki perdenin nasıl kalktığını anlatır.

Ba'dehû câmi'-i küll olan Muhammed (s.a.v.), Hak'tan haber verdi- ği şeyle onu tetmîm eyledi ki, tahkîkan Hak, sem'in ve basarın ve elin ve ayağın ve lisânın “ayn"ıdır, ya'ni o havâssin "ayn"ıdır. Hâlbu- ki kuvâ-yı rûhâniyye, havâsten daha yakındır. Böyle olunca mechû- lü'l-hadd olan akrebden, eb'ad-i mahdûd ile iktifâ etti. ... Eb'ad Hakk'ın “ayn”ı olunca, şübhesiz ondan ak- reb olan dahi Hakk'ın “ayn”ı olur.

Şeyh-i Ekber’in izahı latiftir. Hadis-i şerif, Hakk’ın kulunun “gören gözü, işiten kulağı” olduğunu söylüyor. Göz ve kulak, bu cisim âlemine ait, sınırlı organlardır. Ruhani kuvvetlerimiz ise bize daha yakındır ve onların sınırı yoktur. Mantık şudur: Eğer Cenâb-ı Hakk, sana daha uzak ve daha kaba olan cismani duyularının “ayn”ı, yani ta kendisi, özü oluyorsa, sana daha yakın ve daha latif olan ruhani kuvvetlerinin “ayn”ı evleviyetle olur. Bu, sâlikin seyrinde ulaştığı bir makamdır ki, artık kendi fiillerinde fâni olmuş, Hakk’ın fiilleriyle bâki kalmıştır. O vakit anlar ki, Emir Âlemi’nden gelen o ruhani güçler de, Halk Âlemi’ndeki bu bedensel kuvvetler de aslında hep O’nun tecellisidir.

Böyle olunca Hak, varlığın tekil hakikatidir. ... Eğer iş böyle olmasaydı, vücûd sahîh ve sabit olmaz; ve bir şey vücûd bulmaz idi. Çünkü mümkinin, ya'ni mahlûkāt ve mübdeâtın vücûd-ı müstakilleri yoktur. ... Zîrâ bu kesîf olan mevcûdâtın menşeleri, zât-ı latîfin vücûdudur; ve bu suver-i kesîfe, o vücûd-ı hakîkînin nişanları ve alâmet- leridir.

İşte Tevhid hakikatinin özü budur. Varlıkta Hakk’tan başka bir “mevcûd” yoktur. Her şey, O’nun varlığıyla vardır. Bu kesif, madde âlemi sandığımız her şey, o latif, görünmez, mutlak Zât’ın varlığının birer işaretidir. Tıpkı buzun, suyun bir alâmeti olması gibi. Halk Âlemi de, Emir Âlemi’nin ve nihayetinde Zât-ı Mutlak’ın kesifleşmiş, surete bürünmüş bir tecellisidir. O, hem Emir Âlemi’nin hem de Halk Âlemi’nin hakikatidir. O, hem gören Şâhid, hem de görünen Meşhûd’dur.

Bu idrak, sâlikin kalbinde yerleştiğinde, âleme bakışı değişir. Cennet ve cehennem gibi kavramlar farklı bir mana kazanır. Ârif için hakikat, “dost ile birlik” olmaktır.

Bütün kıyametini mahşerini haşrini, neşrini burada hesabını bitirmiş oluyor. Sen dost ile birlikte olduktan sonra seni nereye isterse koysun. “Cehennem bile ödüldür bana” diyor ki bunu söyleyen maddi bir sevgiliye söylüyor. Yani kişi hangi mertebede yaşıyorsa ahiretteki karşılığını o düzeyden alacaktır. Aksi halde haksızlık olur. Hepsini efal mertebesine indiremezsin, hepsini de zat mertebesine çıkaramazsın. ... Yani bu meratib-i alemde kim kendini nerede biliyorsa mertebesi oradadır.

Terzibaba’nın bu sözleri, meselenin sâlikin iç dünyasındaki yansımasını özetliyor. Bu birliği idrak eden kişi, hesabını burada görmüş, mahşerini burada yaşamıştır. Onun için artık korku ve ümit kalmaz. Tek derdi, Dost’un rızasıdır. Fakat burada çok ince bir edep vardır. Bu sırları anlamak, her şeyi birbirine karıştırmak demek değildir. Terzibaba’nın uyardığı gibi, “Hepsini efal mertebesine indiremezsin, hepsini de zat mertebesine çıkaramazsın.” Ârif odur ki, hepsinin tek bir Vücûd’dan geldiğini bilir ama her birine kendi mertebesinin hakkını verir. Bu, hem birliği (cem) hem de her bir mertebenin kendine has hakikatini ve hükmünü (fark) bir arada görme sanatıdır. Âlem-i Emir’in hakikati başkadır, Halk Âlemi’nin hakikati başkadır. İşte bu, zıtların birliğidir; çoklukta birliği, birlikte çokluğu görmektir. Bu, İnsân-ı Kâmil’in bakışıdır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Emir Alemi

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, varlığı anlatırken sözü hep iki ana eksene oturtur: Biri görünen, diğeri görünmeyen; biri kabuk, diğeri öz. Bu ikili bakış, Kur’ân-ı Kerîm’de işaret edilen “Halk ve emir O'nundur.” (A'raf, 7/54) hakikatinin bir yansımasıdır. Bu iki kapıdan biri Âlem-i Halk’a, diğeri ise Âlem-i Emir’e açılır. Mesnevî-i Şerîf, bu iki âlemin iç içeliğini, zıt gibi görünen birliğini ve insanın bu iki âlem arasındaki yerini misallerle gönlümüze nakşeder.

Binici ve Binilen: Halk ve Emir Âlemlerinin Ayrımı

Varlığın dokusunu anlamak, bu iki âlemin farkını bilmekle başlar. Biri diğerinin hem zıddı hem de tamamlayıcısıdır. Hazret-i Pîr’in dilinden şârihler bize bu sırrı şöyle açar:

Bu şerefli beyitte A'raf Suresi'nde geçen أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (A'raf, 7/54) yani "Yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani, bizim bu sözlerimizden, Yüce Allah'ın bu ayet-i kerimede beyan buyurduğu üzere, halk âlemi ile emir âleminin Hakk'ın emrine tabi olduğunu bil! Çünkü halk âlemi, suret âlemi, zuhur âlemi ve mülk âlemidir. Emir âlemi ise bâtın âlemi ve melekût âlemidir ki, bu emir ve ilahi oluş o suret üzerine binici olur.

Âlem-i Halk, yani gördüğümüz her şey birer “sûret”tir, birer “binilen”dir. Onları ayakta tutan, onlara can veren, onları bir nizam üzere hareket ettiren ise “binici” olan Âlem-i Emir’dir. Âlem-i Emir; mânâdır, ruhtur, ilahi bir şe'ndir. Sûret, mânânın bineğidir. Beden, ruhun bineğidir. Binici olmadan binek bir yere gidemez, binek olmadan da binici bu âlemde yol alamaz.

Bu yüzden insan, Padişah’ın sarayına benzetilir. Cismi, sarayın dış kapısı olan “dergâh”tır. Canı, yani ruhu ise Padişah’ın huzuruna çıkılan “bârgâh”tır.

Binici ve binilen, şahın fermanındadır. Cisim dergâhta ve can bârgâhtadır. "Dergâh", kapı yeri ve saray avlusu; ve "bârgâh", ruhsat yeri ve padişahın divanhanesi demektir. Yani, binici olan mana ile binilen suret, hakiki şah olan Hakk'ın fermanı altındadır. Cisim, hakiki şahın kapısı hükmünde olan aşağı âlemde ve can, şahın divanhanesinde ve huzurundadır.

Ancak Âlem-i Emir’in hakikatini bu dünyanın gözüyle görmek mümkün değildir. Cisim latîf olan ruhtan, ruh da kesîf olan cisimden örtülü değildir. Ama ruhun o latîf cevherini his gözüyle görmeye kimseye izin verilmemiştir.

Cismin bir oluş olan cana ve canın cisme, tanımlamaya sığmayan bir bağlantısı vardır; birbirinden örtülmüş değildirler; fakat ruhun zâtını ve özünü his gözüyle görmek için, hiçbir kimseye izin verilmemiştir. Zîrâ rûh âlem-i sıfatdan ve âlem-i emir ve şe'nden olduğundan, tecerrüdü hâlinde kendisinden bir fiil sâdır olmaz; fiil sâdır olmak için, âlem-i halkdan bir kesîf âlet ve cisim lâzımdır.

Ruh, tek başına bu âlemde bir iş eyleyemez. O, Âlem-i Sıfat’tandır. Fiillerini gösterebilmesi için Âlem-i Halk’tan bir alete, bir bedene muhtaçtır. Tıpkı bir sanatkârın hünerini göstermek için tuvale, boyaya muhtaç olması gibi. Sanat, sanatkârın zihnindeki mânâdır (Âlem-i Emir); tuvaldeki resim ise o mânânın görünür kılınmış hâlidir (Âlem-i Halk).

İnsanın Kervansarayı: Cisim ve Ruhun Buluşma Noktası

İnsan, bu iki âlemin en mükemmel şekilde bir araya geldiği, cem makamı olduğu yerdir. Bedenimiz Âlem-i Halk’ın unsurlarından, ruhumuz ise doğrudan Rabb’in emrindendir. Hazret-i Pîr, bu hakikati anlatmak için insan bedenini bir “kervansaray”a benzetir.

Bu kervansaray içinde, geri dönme ümidi için her biri kar korkusundan göz bağlamıştır. "Tarf", göz demektir. "Kar"dan kasıt, cismaniyet âleminin donukluğudur. "Kervansaray"dan kasıt, insan bedenidir.

İnsan bedeni olan bu kervansaray’a dünyanın ve mânâ diyarlarının unsurları akıp gelir. Her bir unsur, bir ilahi ismin mazharıdır ve aslına dönme ümidi taşır. Lakin bu dünyaya geldiklerinde bir tehlike ile yüzleşirler: “Kar korkusu”. Bu kar, cismâniyetin donukluğu, insanı dünyaya bağlayıp aslını unutturan gaflet perdesidir. Bu karda donup kalmaktan korkan unsurlar, bu kervansarayda birbirlerine zıtlıklarını göstermekten vazgeçer ve bir uyum içinde konaklarlar.

Çünkü bilirler ki, bu dağınıklık içinde Zât-ı Hakk’a kurbiyet (yakınlık) ancak insan bedeninde, o da Hakk’tan gafil olmayan bir insanda mümkündür.

Her bir unsurun ma'nâsı âlem-i emrden-dir; ve her biri bir ism-i ilâhînin mazharıdır. Binâenaleyh her birisi kendi mü-semmâsı olan Zât-ı Hakk'a avdet ümîdindedir. Fakat bu anâsırın insan cismi-nin gayrı olan yerlerde dönüp dolaşması Zât-ı Hak'tan uzaklıklarını mûcib olup, ancak cism-i insânî misafirhanesinde mahfûz oldukları vakit, Zât-ı Hakk'a kurbiyetleri hâsıl olur.

İnsanın cismi topraktandır, ama ruhu öyle değildir.

Onun ruhu ise nüfustan (nefislerden) ve akıllardandır. Ruh kendi asılları için imtina' (yüz çevirme) etmiştir. "Nükûl", yüz çevirme ve imtina' (kaçınma) demektir. "Ukül" (akıllar) ve "nüfûs" (nefisler) ile kastedilen, mücerredât (maddeden soyut varlıklar) âleminden olan melekî ruhlardır.

Ruh, ait olduğu o yüce, soyut âlemleri özler. Cisim ise toprağa, kendi aslına meyleder. Sâlikin yolculuğu, bu iki meyil arasında ruhun meylini galip getirme mücadelesidir.

Renklerden Renksizliğe: Sâlikin Emir Âlemindeki Seyri

Sâlik, yani Hak yolcusu, bu kervansarayın sırrına ermek isteyen kişidir. Onun yolculuğu, Âlem-i Halk’ın renklerinden yüz çevirip, Âlem-i Emir’in renksiz olan aslına doğru bir seyahattir. Sâlik, dış âlemin renklerini aştığında, karşısına kendi iç âleminin, mânâ âleminin renkleri ve manevî engelleri çıkar.

Hakk yolcusuna öncelikle âlemdeki belirginleşmelerin renklerinden ve süslerinden gözünü kapamak ve renksiz olan bu belirginleşmelerin aslına yönelmek lazımdır. Ve Hakk yolcusu görünen âlemden geçince, karşısına manevî engeller gelir. Bunlar da yedi latîfedir (manevî incelikler).

Bu yedi latîfeden beşi doğrudan Âlem-i Emir’e aittir. Bunlar, sâlikin seyr ü sülûkunda geçmesi gereken manevî duraklardır.

Onların beşi “âlem-i emir"dendir ki, bunlar da "kalb", "rûh”, “sır”, “hafi” [ve] "ahfa”dır. Diğer ikisi "âlem-i halk"tandır. Onlar da "nefis" ve "kalıb"dır. ... Latîfe-i kalbin rengi kırmızı, rûhun rengi beyaz, nefsin sarı, sırrın yeşil, hafînin mâî, ahfânın siyahtır. Ve "kalıb” nefsin zımnında ve onun rengindedir. Ve letâifin renkleri kalb gözüyle görülür.

Sâlik, zikir ve tefekkürle bu latîfeleri bir bir geçer. Her bir latîfenin kendine has rengini kalb gözü ile görür. Kalbin kırmızısından, ruhun beyazına; sırrın yeşilinden, hafînin mavisine ve ahfânın siyah nuruna doğru ilerler. Bu renkler, tecellîlerin farklı mertebelerdeki yansımalarıdır. Yolculuğun sonunda sâlik, bütün bu renkleri de aşarak “renksizlik” âlemine, yani Zât’ın tecellî ettiği, bütün renklerin kaynağı olan o bî-reng (renksiz) denize ulaşır.

İlliyyîn ve Siccîn: Emir Âleminin Ahlâkî Ufku

Âlem-i Emir, sadece varlığın bir mertebesi değil, aynı zamanda ahlâkî ve manevî bir istikamettir. İnsanın ruhu bu âleme aittir, fakat bedeni ve nefsi onu Âlem-i Halk’ın çamuruna, “siccîn”e çekebilir. Veyahut amelleriyle saflaşarak ruhunu ait olduğu “illiyyîn”e yükseltebilir. Mesnevî şerhinde bu iki âlem, insanın manevî kaderiyle doğrudan ilişkilendirilir:

Ma'lûm olsun ki, âlem ikidir: Biri “âlem-i illiyyîn", diğeri "âlem-i siccîn"dir. İlliyyîn, "âlem-i emr" ve siccîn "âlem-i halk"tır. Ve âlem-i emr âlem-i şe'nden ibaret olup latîftir ve âlem-i siccîn âlem-i zuhûrdan ibaret olup kesîftir.

Salihlerin ruhları, şeriatın hükümlerine uyarak tabiatın esaretinden kurtulurlar. Böylece ruhları hafifler ve ait oldukları Âlem-i Emir’e, yani İlliyyîn’e yükselirler. Fâsıklar ise, ilahi emirlere sırt çevirip nefsanî hazlara daldıkları için, tabiatın ağır hükümlerine batarlar. Ruhları bu ağırlıktan dolayı yükselemez, Âlem-i Halk’ın en alt tabakası olan Siccin’de kalırlar.

Ervâh-ı ebrâr, şerîatin hükmüne göre amelleri sebebiyle ahkâm-ı tabîatten halâs olduklarından İllîyyîn'e urûc ederler. Ervâh-ı füssâk ve füccâr ahkâm-ı şer'iyyeyi terk ve huzûzât-ı nefsâniyyeye meyl ile ahkâm-ı tabîatte müstağrak olduklarından İllîyyîn'e urûc edemeyip, siccînde kalırlar. Ve âlem-i illiyyîn ayn-ı cennet ve âlem-i siccîn ayn-ı cehennemdir.

Demek ki cennet ve cehennem, sadece öte âlemde vaat edilen birer mekân değil, insanın bu dünyada kendi tercihleriyle ruhunu içinde yaşattığı iki hâldir. Ruhunu Âlem-i Emir’in letafetiyle besleyen, bu dünyada cennetini yaşamaya başlar. Ruhunu Âlem-i Halk’ın kesafetine hapseden ise, cehennemini bu dünyada kendi elleriyle inşa eder.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Emir Alemi kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 1: "Tecerrüdü hâlinde kendisinden bir fiil sâdır olmaz; fiil sâdır olmak için, âlem-i halkdan bir kesif âlet ve cisim lâzımdır."
• Cilt 5: "İlliyyîn 'âlem-i emr' ve siccîn 'âlem-i halk'tır. Ve âlem-i emr âlem-i şe'nden ibâret olup latîftir ve âlem-i siccîn âlem-i zuhûrdan ibâret olup kesîftir. Ervâh-ı ebrâr, şerîatin hükmüne göre amelleri sebe…"
• Cilt 11: "Bu beyt-i şerifte sûre-i A'râf'ta olan (7/54) yani 'Âlem-i halk ve âlem-i emr Allâh'ındır ki, onun şânı müteâlîdir' âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Yani, bizim bu sözlerimizden Hak Teâlâ'nın…"
• Cilt 12: "Rûh cevherdir. Mertebe-i nebâtta bittabi' ve mertebe-i hayvânda bi'l-ihtiyâr ve mertebe-i insânda bilfiil cismin muharriki ve mükemmilidir."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Emir Alemi

İrfan yolunda hiçbir mana tek başına durmaz; her biri, diğerine açılan bir penceredir.

• Rûh: Emir Âlemi ile Rûh arasındaki bağ, kök ile gövde gibidir. Rûh, Emir Âlemi’nin vatandaşıdır. Cenâb-ı Hakk’ın, “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir” (İsrâ, 85) buyurması, bu ilişkinin temel senedidir. Rûh, Emir Âlemi’nin insandaki elçisidir.

• Melekût: Gördüğümüz bu cismânî âleme “Mülk Âlemi” dersek, onun ardındaki manevî işleyişe, ruhanî kuvvelerin faaliyet sahasına da “Melekût Âlemi” deriz. Emir Âlemi’nden gelen ilâhî komutlar, Melekût âleminde bir programa girer ve oradan Mülk âleminde fiil olarak zuhûr eder. Bu sebeple Melekût, Emir Âlemi’nin bir alt mertebesi veya onun icra sahası olarak düşünülebilir.

• Halk Alemi: Emir Âlemi’nin mukabili ve tamamlayıcısı Halk Âlemi’dir. Cenâb-ı Hakk, A’râf Sûresi’nde “Bilesiniz ki, halk da emir de O’nundur” buyurur. “Halk”, varlığın suret, cisim ve kesret (çokluk) cihetidir. “Emir” ise mana, ruh ve vahdet (birlik) cihetidir. İnsan, bu iki âlemin birleştiği bir berzahtır; bedeni Halk Âlemi’nden, ruhu ise Emir Âlemi’ndendir.

• Alem-i Mana: Bu tabir, Emir Âlemi ile neredeyse eş anlamlı kullanılır. Emir, bir komuttur; mana ise o komutun taşıdığı içerik ve hikmettir. Varlıklar, Halk Âlemi’nde birer “harf” gibidir; bu harflerin taşıdığı “anlam” ise Mânâ Âlemi’ndedir. Emir Âlemi’ne yükselmek, eşyanın suretine takılmaktan kurtulup manasına vâkıf olmak demektir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Emir Âlemi hakikati, irfan mektebinin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç, Şeyh-i Ekber İbn Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin eserlerinde farklı üsluplarla, ama aynı hedefe yönelik olarak işlenmiştir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde Emir Âlemi, bir hikmet nazariyesi olmaktan çıkar, seyr-i sülûkun bizzat kendisi olur. Onun dilinde bu kavram, sâlikin her gün attığı adımla, çektiği zikirle ete kemiğe bürünür. Topraktan gelen kesif beden Halk Âlemi’nin, “Rabbimin emrinden” olan latif ruh ise Emir Âlemi’nin bir parçasıdır. Onun sohbetlerinde Emir Âlemi, ulaşılması gereken soyut bir menzil değil, mürşid rehberliğinde yaşanan bir manevî mirac, kalpte tecrübe edilen bir haldir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise mesele, varlığın bütününü kuşatan bir vücûdî harita içinde ele alınır. Şeyh-i Ekber, Emir Âlemi’ni, Zât-ı Mutlak’ın tenezzül mertebelerinin bir parçası olarak konumlandırır. Ona göre Emir Âlemi, “Mertebe-i Ervâh”tır; yani ruhlar mertebesidir. Bu mertebe, ilâhî ilimdeki manaların (a’yân-ı sâbite) bir derece kesafet kazanarak ruhlar suretinde belirdiği yerdir. İbn Arabî’nin dilinde Emir Âlemi, kevnî yapının programlandığı bir gayb-ı izafî (göreli gizlilik) sahasıdır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’inde Emir Âlemi, bir âşıkın maşukuna duyduğu hasretin diliyle anlatılır. Mevlânâ, bu hakikati hikâyeler ve semboller aracılığıyla kalbe ilka eder. Mesnevî’de Halk Âlemi, “donukluk”, “kar”, “toprak” ve “suret” gibi kelimelerle ifade edilirken; Emir Âlemi, “can”, “mana”, “deniz” ve “asıl vatan”dır. İnsanın bedeni bir “kervansaray” gibidir, ama içindeki “padişah”, yani ruh, Emir Âlemi’ne aittir. Onun üslubunda Emir Âlemi’ne duyulan iştiyak, ney’in kamışlıktan koparılışına duyduğu hasretin ta kendisidir.

Değerlendirme

Emir Âlemi bahsi, bizlere yalnızca kâinatın nasıl halk edildiğine dair bir bilgi sunmaz; aynı zamanda kendi varlığımızın sırrına dair bir anahtar verir. İnsan sadece etten ve kemikten ibaret değildir; o, iki cihanın, yani Emir ve Halk âlemlerinin buluştuğu mübarek bir noktadır. Bütün seyr-i sülûk, kesif olan Halk Âlemi’nin suretperestliğinden, latif olan Emir Âlemi’nin mana derinliğine doğru bir hicrettir. Bu hicret, insanın kendi içinde, kendi kalbinde gerçekleşir. Varlığının “emir” cihetini unutan, “halk” cihetinin zindanında mahpus kalır. Hakiki hürriyet, ruhun geldiği o emr âlemini hatırlaması ve o âlemin ahlakıyla bu dünyada yaşamasıdır. Cenâb-ı Hakk bizleri surette kalmaktan muhafaza edip, manaya erenlerden, emrinin sırrına âgâh olanlardan eylesin. Amin.