İlahi Aşk
İlahi aşk, tasavvuf yolunda sâlikin beşerî ve nefsânî bağlardan sıyrılarak Hakk’ın zatına yönelmesini sağlayan aslî muhabbet ve cezbedir. Bu muhabbet, kulun kendi gayretiyle kurguladığı bir duygu hali değil, kalpteki benlik perdeleri kalktığında zuhûra gelen ve Hakk’ın kendi zatını sevip tanımasından ibaret olan ilahi bir ateştir. Kul ile Rabbi arasındaki ikiliği eriten bu ateş, sâliki masivadan arındırıp vuslata ve bekā sırrına ulaştıran en tesirli hakikattir. Terzibaba mektebinde ilahi aşk, akıl ve kuru nazar ile aşılamayan mertebelerin doğrudan zevk ve cezbe yoluyla idrak edilmesini ifade eder.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kelimenin aslı itibarıyla aşk, muhabbetin şiddetlenerek bütün varlığı sarması ve seven ile sevilen arasındaki ayrılık vehmini ortadan kaldırması demektir. Tasavvufî ıstılahta aşk, başlangıçta bir meyil veya beşerî sevgi şeklinde tecrübe edilse bile, tasfiye ve tezkiye neticesinde kesret bağlarından kurtulup Hakk’ın zatına yöneldiğinde ilahi aşk adını alır.
Terzibaba'nın işârî açılımlarında bu kavramın remzî işaretleri farklı veçhelerle ele alınır. Terzi Baba (Cilt 1) eserindeki “Sezişler” bahsinde Celâleddin isminin remzî manası çözümlenirken bu sırra şöyle işaret edilir:
"Cel" dedi Cemâl-i ilâhi, "lâl" dedi aşk-ı ilâhi, "din" dedi din-i ilâhi, Nerde kaldı Celâleddin, Hep Rasûlün zuhurudur, türlü yönden huzurudur, bakanların göz nûrudur, Ahhhh! Ya Muhammed. — Terzi Baba (Cilt 1)
Burada görüldüğü üzere lügat tahlili yerine harflerin ve isimlerin hakikat mertebelerindeki zuhûru esas alınmış; “lâl” hecesi ilahi aşka, cemal ve din ile birleşerek kâmil zuhûra kaynaklık eden bir nefha olarak nitelenmiştir. Aynı eserde yer alan ebced hesabında 106 sayısının iki adet 53’ün varlığına delil olduğu belirtilir. Bu hesapla hem İbnü'l-Arabî meşrebindeki “İlm-i İlâhi”nin hem de Mevlânâ Celâleddin Rûmî meşrebindeki “Aşk-ı İlâhi”nin aynı zattan zuhûra geldiği ve sülûkun temel taşları olduğu ifade edilir.
Aşk-ı ilâhî ifadesi, klasik işârî tefsir çizgisinde ruhun mertebeleri arasında da yer bulur. Sâd Sûresi şerhinde İsmâil Hakkı Bursevî’den nakledilen ruh taksimatında, Hakk’ın zatına izafe edilen ve âleme hayat bahşeden izâfî ruhun farklı mertebelerde aldığı isimler sayılırken; akl-ı evvel, ruh-ı Muhammedî ve latîfe-i rabbâniyye ile birlikte aşk-ı ilâhî de zikredilir. Böylece ilahi aşk, mahlûkun sonradan edindiği ârızî bir hal olmanın ötesinde, ilahi nefhanın ve ruhani hayatın mertebelerinden biri olarak kabul edilir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Beşerî Meyilden Hakikate: İkilikten Arınma ve Kendini Tanıma
Terzibaba’nın kavramı izah ederken öne çıkardığı ilk temel mesele, beşerî akıl ve duygulardan kaynaklanan sevgi ile hakiki ilahi aşk arasındaki farktır. İnsanın tabii haliyle duyduğu sevgi, henüz nefsaniyetten ve ikilik vehminden kurtulmamış bir meyil hükmündedir. Hakiki aşka ulaşabilmek için evvelemirde aklî mülahazaların ve masiva bağlarının gönülden sökülüp atılması gerekir. Gönül tamamen boşalmadıkça hakikat nurunun zuhûru mümkün olmaz. Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) eserinde bu arınma ve tutuşma süreci şöyle açıklanır:
İlk yapılması gereken şey beşeriyyet aklı ile olan düşünceyi terktir, ondan sonra iyi düşünce için gönülden her şey çıkarılınca, gönül boşalır. Boşalan yerin özünde olan şeyin ortaya çıkmasına mâni olan şeyler aradan kaldırılınca dışarıdan gelen ateş ile içerideki ateş birleşir ve oradan bir kıvılcım çıkar. Bunun başlangıcı sevgi ismini alır daha kuvvetlendikçe aşk ve ilâhî aşk ismini alır. Netice olarak ilâhî aşk ise yine kendi kendini sevmesi, kendi kendini tanımasıdır. Kıvılcım küçüktür ancak söndürülmedikçe âlemi yakar. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (1)
Aynı hakikat Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) metninde de teyit edilir. İnsanın öz varlığında zâten bir yanıcılık kabiliyeti vardır; zira taş olan bir mahalle ne kadar ateş verilirse verilsin yanmaz. Yanma hadisesi iki türlüdür: Biri nefsaniyetin yanmasıyla yok oluş, diğeri ise gerçek yanma suretiyle kişinin kendini bulmasıdır. Şerhte belirtildiği gibi bu şiddetli hale beşer lisanında kelime bulunamadığı için “yanma”, “cezbe” veya “aşk” denmiştir; hakikatte ise bu tecrübe lafızların dar kalıplarına sığmaz.
Bu arınmanın nihayetinde ortaya çıkan fiilin kime ait olduğu suali, meselenin omurgasını teşkil eder. İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde Terzibaba, beşerî sevgi ile ilahi aşk arasındaki nihai ayrımı fiilin sahibine bağlar:
Yalnız buradaki aşkı iyi anlamak lazımdır, aşk evvela kişinin kendi nefsaniyetinden beşeriyetinden kaynaklanan bir sevgi hükmündedir. Bunu aşmak lazımdır, burada kaldığımız sürece yine ikilik vardır. Ama öyle bir aşk olacak ki insanda buna aşk-ı ilahi diyorlar, ilahi aşk diyorlar. Ama bu aşkında öteki aşk gibi ortaya getirdiği fiiliyat olmaz. Nasıl şarabın ortaya getirdiği bir feveran bir bağırış oluyorsa o şarabın fiilidir ama ilahi aşk ile olan fiil Allah'ın fiilidir. Allah'ın fiilide hiç bilinmez ne olduğu anlaşılmaz. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)
Burada görüldüğü gibi beşerî aşk kulun kendi benliğinden sadır olduğu için onda ikilik ve kayıt devam eder. İlahi aşk ise kulun iradesiyle ürettiği bir fiil değil, Hakk’ın kulundaki fiilidir. Bu mertebede aşk, nihayetinde Hakk’ın kendi zatını sevmesi ve kendi hakikatini kulun aynasından müşahede etmesidir.
Kalbin Tevhidi: İki Sevgiliye Yer Olmaması ve Candan Geçiş
Hakiki aşkın şartı, kalbin tevhidine riayet etmek ve oraya Hakk’tan gayrı hiçbir muhabbetin girmesine izin vermemektir. Ahzâb Sûresi tefsirinde, insanın fıtratındaki bu bölünmezlik Kur'ân âyeti ve Mesnevî-i Şerîf beyitleri ışığında tahlil edilir. Allah Teâlâ bir göğüste iki kalp halk etmemiştir. Kalp tek olduğuna göre, o kalbe aynı anda hem dünya muhabbeti hem Hakk muhabbeti sığamaz. Şerhte bu hakikat şöyle aktarılır:
Zîrâ aşk ve muhabbet inkısâm kabûl etmeyen bir ma‘nâdir. (Ahzâb, 33/4) Ya’ni “Allah Teâlâ bir adamın içinde iki kalb yapmadı” âyet-i kerîmesi mûcibince insanın ancak bir kalbi vardır. Eğer o bir kalbi aşk-ı İlâhî istîlâ etmiş ise, artık o kalbe başka bir şeyin muhabbet ve aşkı sığmamak îcâb eder. Eğer sığmış ise, o aşk ve muhabbet hakîkî bir aşk ve muhabbet değildir, belki bir meyildir. Binâenaleyh Hakk’a vâsıl olanlar yalnız ibâdât ve tâât ile değil, belki bu ibâdât ve tââta candan geçmeyi de ilâve ettikten sonra vâsıl olmuşlardır. — Ahzâb Sûresi
Aşk yolunun bedeli, can kaydından ve nefsin hazlarından vazgeçmektir. Yalnızca ibadet ve riyazat ehli olmak insanı nefsin lezzetlerini barındıran cennete ulaştırabilir; fakat Hakk’ın bizzat zatına vâsıl olabilmek için candan geçmek zaruridir. Niyâzî-i Mısrî’nin “Cânından ümidi kes cânâna erem dersen” mısraı bu kaideyi pekiştirir. Eserde aktarılan Fîhi Mâ Fîh rivayetinde Resûlullah’a “Seni seviyorum” diyen kimseye, bu iddianın kendi canını ve dünyasını yerle bir edeceğinin haber verilmesi, ilahi aşkın sahte tövbeleri ve nefsânî rahatlıkları temelinden yıkan yakıcı tabiatını gösterir.
Bu candan geçiş sırrı, Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu eserinde de benzer bir berraklıkla ele alınır. Eserde aşk, kalplerde Hakk’tan başka ne bulursa yakan bir ateş olarak tarif edilir. Nehir ve dere suları denize döküldükten sonra nasıl kendi adlarını kaybederse, sâlik de maşukunda fâni olduğu anda benliğini terk eder ve yokluk içinde kemâle erer. İnsanın kötülükteki kemâli şeytan adını alırken, yokluk ve fena içindeki mânevî kemâli Hak adını alır; zira gönül mâsivadan temizlenince Hakk’ın tasarruf mahalli haline gelir.
Nefsin Simyası: Ateş, Cüruf ve Dağların Zikre İştiraki
İlahi aşkın sâlik üzerindeki dönüştürücü tesiri, kaynaklarda madenlerin ateşte tasfiye edilmesine ve simya ameliyesine benzetilir. Ra'd Sûresi tefsirinde seyr-i sülûk yolculuğunun kızdırma ve yakma merhalelerinden ibaret olduğu belirtilir:
İnsan, nefsi emmârenin süflî arzularından, dünyevi bağımlılıklardan ve geçici tutkulardan arındıkça içindeki hakikat açığa çıkar. Bu süreç, tıpkı bir madenin ateşte işlenmesine benzer: İlahi aşk ve marifet nuru insana nüfuz ettikçe, yüzeye çıkan dünyevî bağlılıklar ve nefsin tortuları köpük gibi yok olur; geriye yalnızca hakikate yönelmiş saf öz kalır. — Ra'd Sûresi
Nefsin hevesleri ve fâni arzuları yüzeyde kabaran köpük gibidir; zamanla dağılıp yok olmaya mahkûmdur. Kalıcı olan ve insanı hakiki vücûda taşıyan şey ise kalpte ilahi aşkla hakikatin tadılmasıdır. Yine Ra'd Sûresi tefsirinde, cennetin sadece mekânsal bir mükâfat değil, nefsin arınarak ulaştığı ilahi aşkın kemal mertebesi olduğu vurgulanır. Buna mukabil hakikatten ve ilahi aşktan kopuş, insanın daha dünyadayken kendi nefsinde yaşadığı bâtınî bir cehennem azabıdır. Kalbin ilahi aşk ile doyurulması ise kul için en büyük manevi rızıktır.
Nefsin bu ateşle tasfiyesi, Fâtır Sûresi şerhinde çakmak fitili ve kav temsili üzerinden izah edilir. Şerhte Cenâb-ı Mevlânâ’nın hali şöyle açıklanır:
Ben nefs ehlinin aksine olarak nefsimi ilâhî aşk ateşinde yaktım ve rûhumu parlattım; çer çöp gibi olan nefsinin sıfatlarını yakmak için bir kimse çakmak fitili ve kav ister mi? Eğer isterse bana gelsin. — Fâtır Sûresi
Burada nefsin süflî sıfatları çer çöpe, ilahi feyzi kabule hazır olan sâlik ise çabuk ateş alan kava benzetilir. Pîr, Şems-i Tebrîzî’den aldığı ilahi aşk ateşiyle kendi varlığını tutuşturmuş ve bu ateşi arayan taliplere rehber olmuştur.
Sâd Sûresi tefsirinde ise nefsin katılığı ile ilahi aşkın yumuşatıcı gücü arasındaki irtibat Hz. Dâvud kıssası üzerinden işârî olarak tahlil edilir. Dağların zikre iştirak etmesi, nefsin katı ve donuk tabiatının ilahi aşk ve zikrin tesiriyle çözülüp Hak huzurunda sarsılması ve ibadete katılması demektir. Eyyûb (a.s.) kıssasında zikredilen soğuk su ile yıkanmak ve içmek ise, vehim ve benlik kirlerinden arınarak kalbi ilahi aşkın şarabıyla doyurmak manasına gelir.
İlahi Sarhoşluk ve Sırrın Gizlenmesi: Sekr Halinden Tabii Hale
İlahi aşkın ilk tecellilerinde sâlikte coşkunluk, feveran ve kendinden geçiş manasına gelen sekr hali görülebilir. Ancak Terzibaba çizgisinde bu feveran nihai gaye değildir; bilakis aşılması gereken bir merhaledir. İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde, şarabın tesiri sarhoşta nasıl âşikâr oluyorsa ilahi sarhoşluğun da başlangıçta sâlikte taşkınlıklara yol açabileceği belirtilir. Ancak kemâl mertebesi bu sarhoşluğu dışarıya sızdırmayacak bir olgunluğa ulaşmaktır:
İşte İlahi sarhoşlukta böyle bazen insan da sekr hali olur. Öyle o sarhoşluktan, zannederler ki o kendiliğinden kendi kendine oluyor. Yalnız bu da geçici bir haldir, öyle sarhoşlar olur ki sen onun sarhoşluğunu anlayamazsın. Çünkü artık o kadar şarap tadını tatmıştır ki, o şarabın faaliyeti onda tesirli olmaz. Bu da ayrı bir mertebedir. İşte onun için Beyazıd-ı Bistami hazretleri ; “Muhabbet şarabını kâse, kâse içtim. Lakin ne şarap bitti, ne de benim hararetim geçti.” işte bakın ona hiç dokunmuyor, esrar-ı ilahiyeyi ne kadar içse ne kadar çekse artık ona hakim olduğundan, veya kendi tabii hali olduğundan dışarıdan bakan onda hiçbir sarhoşluk alameti göremez, ama o sarhoştur. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)
Bu izahla şeriate göre tarikatın bir kemalat, hakikat mertebesinde ise duygulardan ibaret olduğu ve aşılması gerektiği ortaya konur. Hakiki sarhoşluk, kişinin kendi nefsanî feryatlarını terk edip ilahi aşkı kendi tabii hali kılmasıdır. Kendini ayarlayan ârif, dışarıya hiçbir taşkınlık sızıntısı vermez. Bütün bu çokluk ve hadiseler arasında kendi hakikatini idrak eden zevat, Hakk muhabbeti kendi varlığını sarmış olan “ilahi aşkın taşıyıcıları” ve muhabbet kadehleridir.
Bununla birlikte sülûkun belirli merhalelerinde aşk galebesiyle feryat edenler de kınanmaz. Ahzâb Sûresi tefsirinde, Hz. Bilâl’in işkenceler altında “Ahad, Ahad!” nidalarıyla tövbeyi bozması ve Çelebi Hüsameddin’in huzur-ı Pîr’de mest-i aşk-ı ilâhî olup nâra atması, aşkın galebe çaldığı anlarda meşakkatin gül bahçesine dönüşmesine misal gösterilir. Fakat asıl kemalat, bu ateşi hazmedip Hakk’ın fiiliyle sükûna ermektir.
Sülûk Yolları ve İrfanî Terbiye: Şüttâr Meşrebi ve Vahdet Neşvesi
Tasavvuf yolunda hakikate ulaşmak için benimsenen meşrepler muhteliftir. Sâd Sûresi tefsirinde zikredilen yollar arasında ilahi aşkın mevkii tebarüz ettirilir:
Tarîk-i şüttâr ise aşk, cezbe ve vecd yoludur. Burada sâlik, ibadetlerin ötesinde ilâhî aşkın ateşiyle benliğinden geçer, ilâhî cezbenin tesiriyle Hakk’a yaklaşır. Zira bu yol “hikmet-i ilâhiyye” ile bağlantılıdır ve sâlikin kendi fiil ve gayretinden çok Hakk’ın cezbesi hükmünü icra eder. — Sâd Sûresi
Ebrâr ve ahyârın takvâ, riyazat ve amel yoluyla Hakk’a yönelmesine mukabil; şüttâr ehli doğrudan ilahi aşkın ve cezbenin sürükleyiciliğiyle mesafeleri kat eder. Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu eserinde işaret edildiği gibi, Resûlullah Efendimiz şeriat ahkâmını vazetmiş, fakat aşk ve maşukluk esrarını Hz. Mevlânâ idrakiyle ümmete açmıştır. İlim ve medrese münakaşalarıyla aşılamayan engeller, bu aşk yoluyla ve ehli olan mürşidin terbiyesiyle en kısa yoldan aşılır; kul mi'racını yaparak Hak'ta fâni ve bekā sırrına mazhar olur.
Eserde kâinatın zuhûr merhaleleri ilahi aşk havuzunun taşmasıyla tasvir edilir: Âlem-i lâhut, ceberût, melekût, misâl ve şehâdet çanakları birbirine aşk dalgalarıyla akar. Bu umumi nizamı temaşa eden göz, nihayetinde insân-ı kâmilin gözünden yine Cenâb-ı Hakk’ın kendisi olur.
Terzibaba’nın manzum eserlerinde de ilahi aşk, insanın kemâle ermesi ve Hak’tan gayrısını görmemesi için yegâne sığınak olarak gösterilir.
Kul, gördüğü her güzelde Hakk’ın cemalini müşahede ettikçe aşk bir vasıta olmaktan çıkar, bizzat Hak ile hak olma halinin adına dönüşür.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı’nda muhabbet, varlığın zuhûruna ve seyr-i sülûktaki kurb mertebelerine kaynaklık eden aslî esas olarak ele alınır. Fass’ın şerhinde, Resûlullah’ın (s.a.v.) “hubb-u ileyhi” yani “Bana sevdirildi” hadis-i şerifi tahlil edilirken, muhabbetin kaynağının beşerî nefis değil doğrudan ilahi irade olduğu belirtilir. Kulun “ben sevdim” demesi sevgiyi nefse nisbet etmek iken, “sevdirildi” buyurulması muhabbetin doğrudan Hakk’ın fiili olduğunu gösterir.
Bu veçheyle racülün muhabbeti ve mevcudata yönelen sevgiler incelendiğinde, her muhabbetin aslında kendi aslı olan Hakk’a raci olduğu ortaya konur. Mahlûkatta tecelli eden güzellikler Hakk’ın vücûdundan zuhûra geldiği için, yönelinen her sevgi muhabbet-i ilâhiyyenin bir şubesi mesabesindedir. TB. Kelime-i Muhammediyye metninde bu asıl ve fer ilişkisi şöyle ifade edilir:
Ve muhabbet-i ilâhiyye asıl, muhabbet-i nisa ise fer'idir, yani şubedir. Esas olan muhabbet-i ilahiyedir, Allah’a olan muhabbettir. Ve racülün kadına muhabbeti, tahalluk-ı ilâhî ile mütehallık olmasından nâşîdir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Şerhteki izaha göre suretlere ilahi sevgi nazarıyla bakan kimse, o surette Hakk’ın kemal-i şuhûdunu müşahede eder ve Hak ile lezzet bulur. Surete mücerret şehvet-i tabiiyye üzere meyleden kimsede ise bu muhabbetin ilmi noksandır; o kimse kime muhabbet ettiğini ve kiminle lezzet bulduğunu idrak edemez. Bu sebeple hakiki muhabbet, şeriatın çizdiği hudutlar dahilinde Hakk’ı Hak ile görmek ve haram olan masiyetlerden ictinab etmektir.
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
İbrâhîm Fassı’nda ilahi aşk, Hz. İbrahim’in Halîlullah yani Rahman’ın dostu olması sırrıyla birlikte açıklanır. “Halil” kelimesi, sevilenin ruhu arasına giren ve bütün varlığı saran “hullet” manasından neşet eder. Hullet, sevende meydana gelen ve onun bütün benliğini kaplayan bir muhabbet elbisesidir. Kur'ân’da Hz. İbrahim’in ayı ve güneşi batarken görüp ardından Hakk’a yönelmesi (En'âm 6/77), kendisinde ilahi aşkın galip gelmesiyle izah edilir. Şiddetli aşk neticesinde İbrahim (a.s.) nefsinden fâni ve Hak ile bâkî olmuş, masivadan yüz çevirerek semavat ve arzın Fâtır’ına yönelmiştir.
Bu makamda zat-ı ilahiyenin muhabbeti kulun bütün hakikatlerini istila eder. TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye şerhinde İbrahim mertebesindeki bu istila şöyle beyan edilir:
Muhabbet-i ilahiye, ilahiye-i Zatiye yani Zat-ı ilahiyenin muhabbeti Cenab-ı İbrahim’in bil cümle hakayıkına yani bütün hakikatlerine, İbrahim’in bütün hakikatlerine ve Zat’ını istila etti. Bu muhabbet-i İbrahimiye dahi ilahi hakikatlere bu İbrahim mertebesi yayıldı. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Şerhte zikredilen “Sen Hakk’ın gıdasısın” ifadesi, Cenâb-ı Hakk’ın esma ve sıfatlarının kulun aynasında zuhûra gelmesine işaret eder. İlahî aşk ta kökte ve asılda yer alırken, nefsanî veya hissî sevgiler o ilahi aşkın birer gölgesidir. Bir şey ancak kendi cinsiyle perde olabileceğinden, beşerî sevgi perdeleri aşılarak kökteki ilahi aşka ulaşılması hedeflenir.
Fusûsu'l-Hikem: Hârûn Fassı
Hârûn Fassı’nda muhabbet-i ilâhiyye, kurb-u nevâfil hakikati üzerinden temellendirilir. Kulun farzların ötesinde nafile ibadet ve taatlerle Hakk’a yaklaşması neticesinde ilahi muhabbet varid olur. Hadis-i şerifte bildirildiği üzere Allah Teâlâ kulu sevdiğinde onun işiten kulağı, gören gözü ve tutan eli haline gelir. TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları metninde bu netice şöyle aktarılır:
Ve Hak bu muhabbet-i İlâhiyyeden nâşî, kulun sem'i ve basarı ve kuvâsı oldu. Bu eser lisân-ı şer'in konuşan olduğu bir kararlaşmış eserdir ki, sen şer'a imân etmiş isen bunu asla inkâr edemezsin; ve eğer inkâr edersen sana mü'min denmez, zîrâ şerîati inkâr etmiş olursun. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Şerhte bu muhabbetin devamı, ateşe sokulan demir parçası misaliyle izah edilir. Demir ateşte kaldığı müddetçe ateşin vasfıyla vasıflanır, parlar ve yakar; ateşten çıkarıldığında ise tekrar kesif demir haline döner. Dolayısıyla sâlikin muhabbet-i ilahiyyede sabit kalması, latif ve nûrânî yönünün nefsânî karanlığa galip gelmesi için zaruridir.
Ana bölümde beşerî arzuların nefsaniyetten arındırılarak Hakk’ın fiiline teslim edilmesi bahsinde zikredilen ölçü, bu Fass’ta ele alınan kurb-u nevâfil tecellisiyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Aşkın Mahiyeti ve Aklın Sınırları
Mesnevî-i Şerîf’in 11. cildinde ilahi aşk, akl-ı cüz'înin dar kalıplarını ve itibarî bağlarını aşan bir sarhoşluk ve yokluk hali olarak tavsif edilir. Mevlânâ, kınayıcılara hitap ederek kendisinin aşk-ı ilâhî delisi olduğunu ve tavr-ı akıl dairesinden çıktığını beyan eder. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde açıkladığı üzere, akıl ile aşk aynı mahalde bir arada bulunamaz; zira cüz'î akıl aşktan ürker ve maşuktan ayrılığa sebep olur.
Fenâya nailiyetin ancak ilahi aşk şarabını içmekle mümkün olabileceğini belirten Konuk, kulun kendi enaniyetinden bütünüyle geçmedikçe tevhidin muhakkak olmayacağını ifade eder. Şerhte nakledilen rubâî tercümesinde bu yokluk hali şöyle açıklanır:
"Kul kendinden ve nefsinden fânî-i mutlak olmadıkça onun indinde tevhîd muhakkak olmaz. Tevhîd-i Hakk'ın vücûd-i hakîkîsi kulun vücûd-i izâfisine hulûl etmek değildir. Senin kendi fikrinde zevkan ve hâlen yok olmandır. Yoksa boş söz ile bâtıl Hak olmaz." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk'un şerhinde belirtildiği gibi, âriflerin kullandığı "şarap" ve "mutrıb" tabirleri cismânî lezzetleri değil, aşk-ı ilâhî şarabını ve ruhu neşelendiren insân-ı kâmili temsil eder. Bu lafızları zahirî manalarına hapseden kimseler şaşkınlıkta kalırken, manaya intikal edenler ilahi hakikatlere yol bulurlar.
Av Olmanın Kemâli ve Kalbin Tevhidi
- ciltte yer alan beyitlerde aşk, avlanmaya layık yegâne hakikat olarak takdim edilir. Ancak bu av hiçbir ferdin hırs tuzağına sığmaz; bilakis sâlikin kendi riyaset ve benlik tuzaklarını terk ederek bizzat aşkın tuzağına av olması gerekir. Mevlânâ, “Av olmak, avcılıktan daha latîftir” buyurarak kulun Hakk’ın aşkına mağlup ve zebun olmasını kemalat sayar.
Aynı cildin 1255. beytinde Mevlânâ sâlike “Agâh ol, eğer can oynayıcı yâr isen öl!” hitabında bulunur. Konuk’un şerhinde bu ölümün tabii ölüm değil, Hakk’ın aşkı uğrunda kendi canına karşı lakayt kalmak manasına geldiği bildirilir:
Zîrâ aşk ve muhabbet inkısâm kabûl etmeyen bir ma'nâdır. مَا جَعَلَ اللهُ لرجل من قلبين في جوفه (Ahzab, 33/4) Ya'ni "Allah Teâlâ bir adamın içinde iki kalb yapmadı" âyet-i kerîmesi mûcibince insanın ancak bir kalbi vardır. Eğer o bir kalbi aşk-ı ilâhî istîlâ etmiş ise, artık o kalbe başka bir şeyin muhabbet ve aşkı sığmamak îcâb eder. Eğer sığmış ise, o aşk ve muhabbet hakîkî bir aşk ve muhabbet değildir, belki bir meyildir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Konuk'a göre sırf ibadet, taat ve riyazat insanı nefsin lezzetlerini barındıran cennete eriştirse de Hakk’ın zatına ulaştıramaz; Hakk’a vuslat ancak ibadete candan geçmeyi ilave etmekle hasıl olur.
Aşk Marazı ve Nefis Ateşinin İtfâsı
- ciltte ilahi aşk, nefsin müzmin illetlerini ortadan kaldıran şifalı bir maraz suretinde tarif edilir. İnsân-ı kâmilin nefesiyle kalbe aşılanan bu aşk, zahiren sâlikte bir elem ve zaaf meydana getirse de hakikatte ruhun ebedî sıhhatidir:
Binâenaleyh aşk marazı sıhhatin cânıdır. Onun zahmetleri her rahatın hasretidir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, kelam ve münazara nefsin benliğini izhar etme meylinden doğar. İlahi aşk ise nefsin bu sahte üstünlük heveslerini ve sıfatlarını kırarak ruhu hürriyete kavuşturur. Âşıkların gönlündeki bu aşk ateşi öyle kuvvetlidir ki, kıvılcımı karşısında nefsaniyet cehennemi zayıflar ve söner.
Ana bölümde kalbin tevhidi ve candan geçiş bahsinde işlenen ölçü, Mesnevî şerhindeki iki kalbin bulunmayışı ve aşkın bölünme kabul etmezliği hükmüyle aynı hakikate işaret eder.
Kavramlar Ağında İlahi Aşk
- Muhabbet: İlahi aşkın esası ve kaynağı olup, beşerî ilgilerden Hakk’ın zatına yönelen aslî meyli ve kurb-u nevâfil neticesinde Hakk’ın kulu sevmesini ifade eder.
- Aşk: Muhabbetin şiddetlenerek seven ile sevilen arasındaki ayrılık vehmini eriten ve kalbi tamamen istila eden yakıcı mertebesidir.
- Mevlana Celaleddin Rumi: Sülûkta aşk ve cezbe meşrebinin kutbu olarak, aşkın akıl bağlarından ve can kaydından kurtarıcı vasfını şiir ve şerhlerle beyan eden pîrdir.
- Mesnevi-i Şerif: Aşkın akıl karşısındaki üstünlüğünü, iki kalbin bir bedende bulunamayışı sırrını ve nefis cehennemini söndüren ruhani maraz hakikatini aktaran temel irfan kaynağıdır.
- Sekr: İlahi muhabbet şarabını içen sâlikte ilk merhalelerde zuhûra gelen coşkunluk ve feveran hali olup, kâmil mertebede yerini tabii ve sızıntısız bir sükûna bırakır.
- Fena: Sâlikin kendi enaniyetinden ve izafî varlığından soyunarak Hakk’ın varlığında yok olması ve aşk ateşiyle masivayı terk etmesidir.
- Fenafillah: Kulun benlik iddialarını tamamen geride bırakıp Hakk’ın zatında fâni olması ve fiilin bizzat Hakk’a ait olduğunu zevken idrak etmesidir.
- Vuslat: Kul ile Rabbi arasındaki ikilik vehminin kalkması, nefsin arınarak ilahi kemal mertebesine ve Hak ile baki olma zevkine erişmesidir.
- Mirac: Sâlikin cismaniyet ve cüz'î akıl bağlarını geride bırakıp aşk burakına binerek Hakk’ın huzuruna yükselişidir.
- Tasavvuf: Kuru nazar ve kelam münazaralarından sıyrılarak kalbi ilahi aşk ve marifet nuruyla saflaştırma ve Hakk’a teslim olma yoludur.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- İnsân-ı Kâmil (Cilt 1): İlahi sarhoşluğun feverandan tabii hale intikalini, ilahi aşkta fiilin kuldan değil doğrudan Allah'tan sadır olduğunu ve ariflerin ilahi aşkın taşıyıcı kadehleri olduğunu izah eder.
- Gülşen-i Râz ve Şerhi (1): Beşeriyet aklının terkiyle gönlün boşalmasını, kalpteki öz ateş ile dışarıdan gelen ateşin birleşerek ilahi aşk kıvılcımına dönüşmesini ve bu aşkın Hakk'ın kendini sevmesi olduğunu açıklar.
- Gülşen-i Râz ve Şerhi (2): İnsanın özündeki yanıcılık kabiliyetini, nefsaniyetin yanması ile gerçek yanış suretiyle kişinin kendini bulması arasındaki farkı ele alır.
- Fâtır Sûresi: Çakmak fitili ve kav temsili üzerinden nefis sıfatlarının ilahi aşk ateşiyle yakılmasını ve Şems'ten alınan feyzin tesirini aktarır.
- Ra'd Sûresi: İlahi aşkın ve şefkatin Rahîm isminden zuhûrunu, nefsin simya gibi arınarak cürufunu atmasını ve kalbin ilahi aşkla doyurulmasının manevi rızık oluşunu bildirir.
- Terzi Baba (Cilt 1): Celâleddin isminin remzî manasındaki aşk-ı ilahi nefhasını, İbnü'l-Arabî'nin ilim ve Mevlânâ'nın aşk kutbu oluşunu ve sanat, ilim, musiki ile aşkın kâmil insanı yetiştirdiğini gösterir.
- Ahzâb Sûresi: Bir insanda iki kalp bulunamayacağı âyetinden hareketle kalbi ilahi aşkın istila etmesi gerektiğini, aşk yolunun candan geçmek olduğunu ve Hz. Bilâl ile Çelebi Hüsameddin misallerini tahlil eder.
- Aşk ve Muhabbet Yolu: İnsanı kemale erdiren aşk ateşinin mâsivayı yakmasını, nehrin denize dökülüp adını kaybetmesi gibi sâlikin maşukunda fâni oluşunu ve aşk havuzunun mertebeler halindeki seyrini tasvir eder.
- Sâd Sûresi: Dâvud (a.s.) nağmeleriyle katı nefsi temsil eden dağların zikre katılmasını, şüttâr yolunun aşk ve cezbe meşrebini ve izâfî ruhun mertebeleri arasında aşk-ı ilâhîyi beyan eder.
- TB. Kelime-i Muhammediyye: Resûlullah'a sevdirilen şeyler üzerinden muhabbet-i ilâhiyyenin asıl, diğer sevgilerin fer olduğunu ve kadına muhabbetin ilahi ahlakla ahlaklanmaktan neşet ettiğini açıklar.
- TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye: Hz. İbrahim'in Halîlullah sırrını, ilahi muhabbetin kulun bütün hakikatlerini istila etmesini ve mahlûkat sevgisinin kökteki aşk-ı ilahinin perdesi ve gölgesi olduğunu sergiler.
- TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları: Kurb-u nevâfil ile Hakk'ın kulun gören gözü ve tutan eli olması hakikatini ve demirin ateşte kalarak ateşin vasfını kazanması misalini izah eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11: Akıl ile aşkın birleşemeyeceğini, aşk deliliğinin cüz'î akıl bağlarını kopardığını ve fena-i mutlakın ancak aşk şarabıyla zevken gerçekleşeceğini şerh eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9: Aşkın tuzağına av olmanın avcılıktan üstünlüğünü ve candan geçmedikçe Hakk'a vuslatın mümkün olmadığını Ahzâb âyetiyle temellendirir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13: Aşk marazının nefsin illetlerini yok eden hakiki bir sıhhat olduğunu ve aşk ateşi karşısında nefsaniyet cehenneminin söndüğünü beyan eder.
Değerlendirme
Makalede incelenen metinler, ilahi aşkın beşerî bir duygu veya zihnî bir kurgu olmayıp, Hakk’ın kendi zatını sevip tanımasından kaynaklanan vücûdî bir hakikat olduğunu ortaya koymaktadır. Terzibaba'nın yaklaşımında ilahi aşk; akl-ı cüz'înin dar hesaplarını aşarak kalbi masivadan tasfiye eden, nefsin cürufunu yakıp sâliki candan geçiren ve ikiliği eriten dönüştürücü bir ateştir. İlk sülûk mertebelerinde sekr ve feveran şeklinde hissedilen bu muhabbet, kemal derecesine ulaştığında sâlikin tabii hali haline gelmekte ve dışarıya taşkınlık vermeyen vakarlı bir sükûna ermektedir. Klasik şerhlerde yer alan Muhammed, İbrâhîm ve Hârûn fasılları ile Mesnevî beyitleri; kalbin bölünmezliği, kurb-u nevâfil tecellisi ve av olmanın üstünlüğü hususlarında bu irfanî zemini desteklemektedir. Bu hakikatin merhalelerini daha yakından kavramak isteyenler için İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhindeki sarhoşluğun tabii hale dönüşmesi bahsi ve Ahzâb Sûresi tefsirindeki iki kalbin bulunmayışı bahsi dikkatle mütalaa edilmelidir.