İlahi Aşk
Tasavvuf yolunun özü, esası ve nihayeti aşktır. Lâkin bu, gelip geçici heveslere bağlanan, nefsin arzularından doğan bir aşk değildir. Bu, varlığın temelindeki sırra, kâinatı var eden o ilk nefese, kulun Rabbine duyduğu ve aslında Rabbinin kula duyduğu sevginin kuldaki yansıması olan İlahi Aşk’tır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin her sohbetinde bu Aşk’ın kokusu vardır. Sâlikin, yani bu yola baş koymuş yolcunun bineği de, azığı da, varacağı menzil de yine Aşk’ın kendisidir. O, kalbi dirilten bir iksir, aklı hayrete düşüren bir tecellî ve ruhu aslına döndüren bir cezb edici güçtür.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Aşk kelimesi, Arapça "aşaka" (عشقة) kökünden gelir ki bu, bir sarmaşığın ağacı sarıp sarmalaması, onun suyunu emerek kendine katması, sonunda onu kuruturken kendisinin de onunla bir olması demektir. İlahi Aşk da sâlikin benliğini böyle sarar, onun nefsaniyet suyunu kurutur ve sonunda onu Hakk’ın varlığında fâni kılarak Bâkî’ye erdirir. Bu, bir yok oluş değil, hakiki varoluşa ermektir.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu kelimenin sırlarını harflerin ilminden, yani ebced hesabından yola çıkarak açar. Zira harfler, mânâların bedenleridir.
Ebced hesabı ile ayn (ع) harfi 70, şın (ش) harfi 300, kaf (ق) harfi ise 100 sayı değerindedir. Sıfırları çıkararak toplarsak 7+3+1=11 sayı değeridir ki Hazreti Muhammed makamıdır, habibliğin kemâlidir. Diğer taraftan aşk kelimesini (عشق) üç harf beş nokta olarak toplarsak 3+5=8 eder ki sekiz cenneti ifade eder. Çıkan sayıları tekrar toplarsak 11+8=19 eder ki kâmil insanın sayı değeridir. Diğer yönden yine bu kelimeye baktığımız zaman, ayn (ع) göz, şın (ش) müşahede, kaf (ق) ise aşkın kudretini simgelemektedir. Hal böyle olunca, “Bütün âlemde müşahedeli bir kudretle görülen Hak olmuş olur.”
Aşk kelimesi, daha harflerinde İnsân-ı Kâmil’i, yani kâinatın varlık sebebini ve en kâmil aynasını işaret etmektedir. Aşk, Muhammedî bir meşreptir. Onun gözü (ayn), müşahedeye (şın) açıldığında, Hakk’ın kudretini (kaf) her zerrede görmeye başlar. Bu, Aşk’ın sadece bir duygu değil, bir idrak, bir görme biçimi, bir marifet hâli olduğunu gösterir. Âşık, baktığı her yerde Mâşuk’unu gören kimsedir. Bu sebeple Terzibaba Hazretleri, aşkı tarif ederken onu hem halk hem de Hakk ile ilişkilendirir: “Aşk bir yönüyle halk, bir yönüyle de Hak olmaktır. Halk yönüyle âşık, Hak yönüyle mâşuktur ki ‘Aşk, âşık ve mâşukiyyet mertebelerini bünyesinde cem etmiştir.’” Bu, zıtların bir araya geldiği bir Cem makamı idrakidir.
O, kalbe bir kez yerleşti mi, sâlikin bütün varlığını dönüştüren kalıcı bir hakikattir. Dünyanın aldatıcı köpükleri gibi dağılıp gitmez. Cenâb-ı Hakk, Ra’d Sûresi’nde sel sularının üzerindeki köpük ile toprağın içinde kalıp insanlara fayda veren özü misal verir. Terzibaba Hazretleri, bu ayetin irfanî mânâsını Aşk ile şöyle bağdaştırır:
Ancak , kişinin seyri sülukta hakikatle bütünleşmesi, kalpte ilahi marifetin yerleşmesi, ilahi aşkla hakikati tatması kalıcıdır ve insanı hakiki varoluşa taşır. İlahi hakikat, Allah'a yakınlık, marifetullah ve irfan, insanın nefsinde sabit kalan, yok olmayan değerlerdir. "İnsanlara yararlı olan" ifadesi önemlidir. Hakikat, yalnızca kişinin kendisi için değil, başkalarına da fayda sağladığı ölçüde kalıcıdır... İrfanî açıdan, hakikate ulaşmış bir kalp yalnızca kendi kurtuluşunu değil, çevresine de nur saçar. Marifetle dolan kalp, taşar; taşan kalp, başkalarına fayda sağlar. İşte bu yüzden hakikat "yerde kalır" çünkü o, başkalarını da nurlandırır aydınlatır.
İlahi Aşk, o "yerde kalan", yani kalpte kök salan ve hem sahibine hem de âlemlere fayda veren özdür. O, marifetullah (Hakk’ı bilme, tanıma) kapısını açan anahtardır. Sâlik, bu aşkla hakikati tattığında, artık geçici olanın peşinde koşmayı bırakır. Çünkü Aşk, kalbin hakiki rızkıdır. Beden maddi gıdaya muhtaçsa, kalp de manevi gıdaya, yani İlahi Aşk’a muhtaçtır. Bu manevi rızkı unutup sadece dünya hayatının geçici lezzetleriyle avunanlar ise gaflet içindedirler. Nitekim Hakk, aynı sûrede “Onlar ise dünya hayatı ile sevinmektedirler” buyurarak bu gaflete işaret eder. Terzibaba Hazretleri bu uyarıyı şöyle açıklar:
Sonuç olarak, Allah’ın mutlak iradesini ve hikmetini vurgularken; rızkın yalnızca maddi değil, manevi bir boyutu olduğunu ve insanın kalbinin de ilahi nimetlerle beslenmesi gerektiğini ifade eder... İrfanî açıdan bu ayet , dünya hayatına aşırı sevinmek, nefsin esareti ve gaflet hâli olarak değerlendirilir.
İlahi Aşk, nefsin esaretinden kurtulup kalbin özgürlüğe kavuşmasıdır. Kalp, bu Aşk ile beslendiğinde, dünya onun gözünde küçülür; artık onunla sevinmez, onu bir tarla olarak görür ve oraya Bâkî olan için tohumlar eker.
Bu Aşk’ın en derin tecrübesi, sâliki varlığın hakikatine, yani her şeyin fânî, yalnızca Hakk’ın Vech’inin Bâkî olduğu idrakine ulaştırmasıdır. Bu, korkulacak bir son değil, âşığın mâşukunda yok olarak ebedîleştiği bir visal, bir kavuşma anıdır. Terzibaba Hazretleri, Er-Rahmân Sûresi’ndeki “Onun üzerinde bulunan her ‘kim’lik fanidir” ayetini şerh ederken, bu fâniliği Aşk yolculuğunun bir durağı olarak gösterir.
Su üstünde giden tahta veya demir gemilerin yanında, İlahiyat deryasında yüzen beden gemileri de olduğunu ve hakikatte bu gemilerin nefis limanlarında mı dolaştığı, yoksa “Nur-u Muhammedi” yükünü mü toplayarak, ilahi aşk pazarlarında alış veriş yaptıklarını anlayıp, vakit geçirmeden, eğer nefis limanlarında dolaşıyorsa hemen o limanları terk edip, ilahi limanlara sığınarak güven haline ulaşması gerekmektedir... (55/26) مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ و كُلّ küllü men aleyha fanin “aleyha/onun/kendisini üzerine külle men/küllüsü/her kimlik fani/yok olmakta” “ O’nün üzerinde bulunan her “kim”lik fanidir.
İlahi Aşk, sâlikin beden gemisini nefsin fırtınalı limanlarından kurtarıp, onu fânilik idrakiyle Hakk’ın Bâkî olan Vech’ine yönelten ilahi bir rüzgârdır. Aşk, bize öğretir ki, bizim "ben" dediğimiz bu "kimlik", Zât-ı Mutlak karşısında bir gölgeden ibarettir. Bu gölge varlığını, aslı olan Güneş'e, yani Hakk'a borçludur. Aşk ateşi bu gölgeyi yaktığında, geriye sadece Güneş kalır. Bu, varlığın Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesinden Vâhidiyyet (ilahi isimlerin belirdiği birlik) mertebesine, oradan da kesret âlemine tecellî edişindeki sırrı anlamaktır. Her bir varlığın hakikati olan A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler), Hakk’ın ilminde ezelden beri vardır ve bu Aşk ile kendi asıllarını özlerler. Âşık olmak, bu ezelî özlemi bu dünyada hissetmek ve o özlemin çağrısına icabet etmektir. Bu çağrı, sâliki kendi fâniliğini idrak ederek Hüvviyet (mutlak "O"luk) gaybında yok olmaya davet eder. İlahi Aşk’ın en son durağı, bu tatlı yok oluştur.
Terzibaba'nın Nazarıyla İlahi Aşk: Aslı ve Mertebesi
Tasavvuf yolunda aşk, gelip geçici bir heves değil, kalbe bir kere düştü mü sâliki yakan, pişiren ve nihayetinde küllerinden yeni bir vücûd ile, Hakk'ın vücûdu ile dirilten bir ateştir. Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinde aşk, yolun hem başı, hem ortası, hem de sonudur. O, bir hâl değil, bir makamdır; bir duygu değil, varlığın ta kendisidir.
Cenâb-ı Hakk, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim (aşk ettim) de âlemleri halk ettim” kudsi hadisiyle, varlığın temelindeki mayanın ilahi bir sevgi olduğunu bildirir. Kâinattaki her zerre, bu ilahi aşkın bir tecellîsidir. Lakin bu aşkı en kâmil mânâda tadan ve yaşayan, insandır.
Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde aşk, iki ana damarda seyreder. Biri beşerî, nefsani mertebesiyle; diğeri ise ilahi, hakikatiyle. Biri ikilik zemininde, diğeri ise Tevhid (birleme) makamında yaşanır. Birinde “sen” ve “ben” vardır; diğerinde ise sadece “O”.
Aşk'ın İki Yüzü: Kendinle ve Kendinsiz Sevmek
Aşk dendiğinde akla bir seven, bir de sevilen gelir. Bu, işin en zâhirî, en beşerî perdesidir. Bu sevginin kaynağı nefistir ve temelinde “ben” vardır. Bu “ben” perdesi aradan kalkmadıkça, hakiki aşka kapı aralanmaz. Terzibaba Hazretleri bu ince ayrımı şöyle ifade eder:
Aşk’la aşk’ı iyi tanı, vardır onun iki yanı. Biri kendinle seversin. biri dahi kendinsiz. Çün anladın bunları tam, yok olur âlemde ham. Seversin cümleyi alırsın kâm, âlem böylece döner vesselâm.
Bütün mesele, bu iki yanı idrak edebilmektir. “Kendinle sevmek”, beşeriyetin sevmesidir. Burada seven, sevgilide kendi yansımasını arar. Bu, ikilik âlemidir ve kişiyi ham bırakır.
“Kendinsiz sevmek” ise ilahi aşktır. Bu, âşıkın Maşuk’ta fâni olduğu, kendi varlığının aradan çekildiği Tevhid makamıdır. Artık seven “ben” değil, sevenin sûretinde tecellî eden Hakk’ın kendisidir. Seven de O’dur, sevilen de O’dur, sevginin kendisi de O’dur. Bu makamda ikilik kalkar, geriye sadece Hüvviyet-i Mutlaka kalır. O zaman insan “kâm” olur, olgunlaşır. Cümle âlemi sevmeye başlar, çünkü her zerrede gördüğü, kendi hakikati olan Hakk’ın yüzünden başkası değildir.
Bu kendinsiz sevgiye ulaşamayan, nefsine esir kalan kişi, dosttan gayrı ne varsa kendine yoldaş edinir. Hazret-i Pir, bu hâli şöyle anlatır:
Biz’ki dosta can verdik her dem serapa. Siz’ki dost’u ard edip nefsinize ettiniz temennâ. Biz’ki ne han aradık ne hamam, dost için seyr ettik her an. Siz’ki nefsiniz için çıktınız seyrana, biraz da uğradınız bu garibana. Biz’ki ne ar koyduk ne yar, ne ihvan ne de ıyal, Siz’ki dosttan gayrı her şeyi eylediniz evlâdı ıyal. Kendinize dönün, kendinize dönün, kendinize dönün, kendinize, Hiç bir şeyden fayda yok hemen dönün kendinize.
Bu feryat, nefsani aşkın tuzağında kalmış olanlara bir çağrıdır. Hakiki dost olan Hakk’ı unutup, O’nun gayrını kendine putlaştıran kişiye seslenir. Yol, “kendine dönmek” yoludur. O “kendin” dediğin, zannettiğin benlik değil, içindeki Hakk hakikatidir.
İlahi Aşkın Fiili: Hakk'ın Fiili Olmak
Beşeri aşk, kendini dışa vurur. İlahi aşk ise sükûtun ve sırrın dilini konuşur. Onun fiili, kulun fiili değil, Hakk’ın fiilidir. Kul, kendi iradesinden ve benliğinden soyunduğu için, Hakk’ın iradesinin ve fiillerinin tecellî ettiği bir ayna hâline gelir. Bu aynadan yansıyan fiiller, dışarıdan bakıldığında sıradan görünebilir, çünkü Hakk’ın fiili, beşer aklının ölçülerine sığmaz.
Terzibaba Hazretleri, bu derin hakikati şöyle şerh eder:
Yalnız buradaki aşkı iyi anlamak lazımdır, aşk evvela kişinin kendi nefsaniyetinden beşeriyetinden kaynaklanan bir sevgi hükmündedir. Bunu aşmak lazımdır, burada kaldığımız sürece yine ikilik vardır. Ama öyle bir aşk olacak ki insanda buna aşk-ı ilahi diyorlar, ilahi aşk diyorlar. Ama bu aşkında öteki aşk gibi ortaya getirdiği fiiliyat olmaz. Nasıl şarabın ortaya getirdiği bir feveran bir bağırış oluyorsa o şarabın fiilidir ama ilahi aşk ile olan fiil Allah'ın fiilidir. Allah'ın fiilide hiç bilinmez ne olduğu anlaşılmaz.
Sâlik, nefsini aştıkça fiilleri de değişir. Artık “ben yaptım” demez. Yapanın da, yaptıranın da Hakk olduğunu bilir. Bu makam, Fena-fi’l-ef’al (Hakk’ın fiillerinde yok olma) makamıdır. Bu mertebedeki âşık, bir yaprak gibi, Hakk rüzgârının estiği yöne salınır. Dışarıdan bakan, onun hâlini anlayamaz. Çünkü onun hâli, şeriatın ve aklın ötesinde, hakikatin diline aittir. O, her şeyde Maşuk’un güzelliğini görür.
Hazret-i Pir’in aynı sohbetinde devam eden şu dizeler, bu hâli yaşayan âşıkın gözünden âlemi anlatır:
Mehtap onun hayaline girdi tamam olup aldı; Ondaki huylardan her neki bulunmaz gibilerden… Atlılar merkezinde kınacı nakışların gördü; Onu yazmayı istedi başladı saç tellerinden… Kayserin tacını giydi tebaasına uyaraktan; Oranın mülkünde saltanat aldı çevrelerinden… Sonra, tümden halkın mülkiyetine de sahip çıktı; Ne varsa yeşil beyazlardan, kırmızı bitkilerden… Onu sayılan tüm güzellikler sahibi bildikçe; Âmir'in bildiği Leylâ'dakine benzeyenlerden… Onun özünde saklı duran azizlik hepten çıktı; İç güzelliğidir ne ki var belli güzelliklerden…
Âşık için artık mehtap, Sevgili’nin hayalidir. Tabiatın renkleri, O’nun mülkünün işaretleridir. Gördüğü her güzellik, O’nun iç güzelliğinin, yani Cemâl-i Mutlak’ın bir yansımasıdır. Âşık, bu müşahede ile öyle bir hâle gelir ki, artık olan ve olacak her şeyin O’nun muradıyla olduğunu bilir ve buna teslim olur. Bu teslimiyet, aşkın en kâmil fiilidir.
Aşkın En Kâmil Tecellîsi: Habibullah Mertebesi
İlahi aşk, insanlık tarihinde en kâmil suretini Muhammed Mustafa’da (s.a.v) bulmuş bir hakikattir. O, hem Hakk’a âşık olanların pîri, hem de Hakk’ın en çok sevdiği, yani Mahbub-u Hüda’dır. O’nun varlığı, âşık ile maşukun bir olduğu Cem makamı’dır. Bir yüzüyle şeriatı, diğer yüzüyle hakikati temsil eder.
Terzibaba Hazretleri, bu iki yönü birleştiren Muhammedî hakikate şöyle işaret eder:
Hazret-i-Muhammed'in bir şeriat tarafı vardır, bir de âşık ve nihâyet mahbûb-u-Hüda sıfatı vardır. İlim, idrâk, mantık, teşbihli ve sırlı sözleriyle şer'i yollardan dışarı çıkmadı. Kur'ân-ı-Kerîm'de bu ihtisasatını sûreler ve satırlar arasına yerleştirdiği nurlu ve derin mânâlı sözlerle ifşa etti.
Efendimiz (s.a.v), aşkını ve hakikat sırlarını, Kur’ân’ın satır aralarına, hikmetli sözlerin içine gizlemiştir. “Beni gören Hakk’ı görür” buyurması, O’nun fena-fillah makamında, Hakk’ın aynası olduğunun ilanıdır. O, hem şeriatın sahibi, hem de aşk ilminin zirvesidir.
İnsanın bu yoldaki en yüce gayesi de, bu Muhammedî hakikate vâris olmaktır. Yani, Hakk’ın tecellîlerine mazhar olarak “habib” (sevgili) mevkisine yükselmektir. Bu, kulun Allah’ı sevmesinin ötesinde, Allah’ın o kulu sevmesi, onu kendine seçmesidir.
Din, bâzı yerde insanların kendi aczlerini, b��zı yerde de habîb mevkîine yükselerek ilâhi tecellîlere mazhar olduklarını bilmeleri lâzımdır. Âlemde insanlıktan yüksek bir mevkî yoktur.
İnsan, bir yönüyle toprağa, yani acziyetine bakar. Bu, onun kulluk yönüdür. Diğer yönüyle ise sonsuzluğa, yani Hakk’a bakar. Bu da onun halifelik ve habiblik potansiyelidir. İnsanı bu yüce mertebeye taşıyan güç, ilim ve irfanla başlayıp ilahi aşk ile kemâle eren yoldur. Bu yol, “bilmek, bulmak, uymak ve olmak” şeklinde özetlenir. Nihayetinde sâlik, Resûlullah Efendimiz’in ahlakıyla ahlaklanıp, O’nun nurunda fâni olarak “olur”. Bu “oluş”, habib mevkisine yükseliştir.
Aşkın Vasıtası: Hakk'ı İdrak Eden İlahi Nefha
Her kalp, bu ateşi taşıyabilir mi? Terzibaba Hazretleri’nin irfanında bu sorunun cevabı incedir. Cenâb-ı Hakk, Âdem’i halk ettiğinde, ona Kendi ruhundan üflemiştir. Bu, nefha-i ilâhiyye (ilahi üfürülüş) sırrıdır ve her insanda potansiyel olarak bulunur. Lakin bu potansiyelin fiile çıkması, yani Hakk’ı idrak edecek bir ruh ve basiret hâline gelmesi, ancak kâmil insanlarda açığa çıkan bir lütuftur.
İşte Hakkı idrâk eden bir ruh ve nefha her insanda yoktur. Hazreti ALLAH'ın insana âşık olmasına mukabil insanın da O'na karşı duyduğu ilâhî aşk kâmil insanlarda bulunur. Yüksek idrâk nefhası bulunmayan duygusuz kalmış kimseler daha aşağı mertebelerdeki sevgililerin peşinden koşarlar.
İlahi aşk, körü körüne bir duygu değil, yüksek bir idrakin, bir marifetin sonucudur. Hakk’ı idrak etme kabiliyeti olan ruh, O’na âşık olmaktan kendini alamaz. Bu, Zât’ın Zât’a olan meylidir. Allah’ın insana olan aşkı, insanın O’na olan aşkını tetikler. Bu yüksek idrakten mahrum olanlar ise, bu aşkı daha aşağı mertebelerde, yani geçici ve fâni olan suretlerde ararlar.
Bu ilahi nefha, insandaki Zât sırrıdır. Terzibaba Hazretleri’nin buyurduğu gibi, “Size damarlarınızdan yakınım” diyen Hakk, bizim ruhumuz, hakikatimizdir. Bu hakikati idrak ettiğimiz an, anlarız ki âlem bir ruh ve nur deryasıdır. Gördüğümüz bu kesif bedenler ise, o nur deryasının üzerindeki elbiselerden ibarettir.
İlahi aşk, bu elbiseye değil, elbisenin içindeki Sultân’a duyulan sevgidir. Bu sevgi, kişiyi kendi zannettiği varlığından soyar ve hakiki varlığı olan Hakk ile bir eder. Bu, nefsaniyetten, ikilikten, benlik zindanından kurtuluştur. Bu, kulun “Habibim” hitabına mazhar olup, Muhammedî vuslata ermesidir.
Terzibaba Geleneğinde İlahi Aşk'in Yaşanması
İrfan yolu, sadece bilmekle değil, olmakla yürünen bir yoldur. Bilgi tohumdur; amel sudur; hâl ise o tohumdan biten çiçeğin kokusudur. İlahi Aşk'ın bir mefhum olmaktan çıkıp bir yaşantıya, bir hâle nasıl dönüştüğünü Terzibaba Hazretleri'nin irşad ışığında müşahede edebiliriz.
Bu yol, ateşten bir gömlek giymektir. Bu, varlığını küle çevirip o küllerden bir Anka gibi yeniden, Hakk ile doğmaktır.
Seyr-i Sülûk'un Ateşi: Riyazât ve Mücâhede
İlahi Aşk, bir lütuf olduğu kadar, o lütfa lâyık hâle gelmeyi gerektiren bir talebi de beraberinde getirir. Paslı bir ayna, Sultan'ın cemâlini yansıtamaz. Tasavvuf yolunda, yani seyr-i sülûk'ta sâlikin ilk işi, kendi nefs aynasındaki pasları temizlemektir. Bu temizleme işinin adına riyazât ve mücâhede derler. Bu, nefsin arzu ve isteklerine karşı bir direniş, bedenin köleliğinden ruhun özgürlüğüne doğru bir hicrettir.
Bu yol, ilk bakışta nefse bir eziyet gibi görünebilir. Ama bu, bir bahçıvanın gül fidanını daha gür çiçekler açsın diye budamasına benzer. Terzibaba Hazretleri, Cenâb-ı Pîr'in dilinden bu hakikati ifade eder:
Şimdi sâlikin, tenin kesâfetinden kurtulmak ve kendisinde rûhanî eserlerin ortaya çıkması için, insân-ı kâmilin emrettiği, nefse zulümden ibâret olan riyazât ve mücâhedeleri ve nefsânî hazlara karşı muhalefetlerini kendisine mahsûs adâlet olarak kabûl etmesi lâzımdır. Ey kimse, canını ten için yaktın; canı yaktın ve teni parlattın! Ey insân-ı kâmilin, nefse zulüm ile olan emrini kabûl etmeyen sâlik! Tenin hazlarını verdin ve cismin hazzı için canını yaktın ve harâb ettin; canını yakıp azâblandırdın ve tenini kuvvetlendirip parlak bir hâle getirdin.
Adalet, her şeyi ait olduğu yere koymaktır. Bizler, canı tenin hizmetçisi yapmışız. Riyazât, bu düzeni tersine çevirmenin, adaleti yeniden tesis etmenin adıdır. Canı yakıp teni parlatmak yerine, tenin hazlarını ateşe atıp canı, yani ruhu parlak bir hâle getirmektir. Bu, "ölmeden evvel ölmek" sırrının ta kendisidir.
Bu yolda çekilen çile, âşık için bir şikâyet değil, bir şükür vesilesidir. Çünkü bilir ki, her diken yarası, bir gül bahçesine açılan kapıdır. Hz. Bilâl'in çektiği eziyetler, O'nun için Vedûd olan Hakk'a vuslatın lezzetiydi.
Gerçi ten diken yarasından kalbur oldu, cismimin cânı ikbâlin gülşeni oldu. Hz. Bilâl derdi ki: “Vâkıa, yahûdinin diken yarasından cismim kalbur gibi delik delik oldu. Fakat bu cismime taalluk eden cânım ikbâl ve devlet-i ma’neviyyenin gülşeni oldu." ... Cisim cühûdun dikenlerinin yarası önündedir, benim cânım o Vedûd'un mesti ve harabıdır.
Aşkın simyası budur. Acıyı bal eyler, dikeni gül eyler. Sâlik, mürşidinin rehberliğinde girdiği mücâhede fırınında piştikçe, "cismimdeki kesâfet kalktı ve rûh hükmünü iktisâb etti" sırrına erer. Artık beden, ruha bir yük değil; ruhun tecelligâhı, onunla birlikte Hakk'ın sarhoşu olan bir yoldaş olur. Bu, benliği ilahi aşk ateşinde yakıp, ruhu parlatmaktır. Nitekim Cenâb-ı Pîr'in diliyle Terzibaba Hazretleri şöyle buyurur: "Ben nefs ehlinin aksine olarak nefsimi ilâhî aşk ateşinde yaktım ve rûhumu parlattım; çer çöp gibi olan nefsinin sıfatlarını yakmak için bir kimse çakmak fitili ve kav ister mi? Eğer isterse bana gelsin."
Mürşidin Eteği: Teslimiyet, Hizmet ve Hubbiyet
Sâlik bu zorlu yolda tek başına yüzmez. Bu yolun kılavuzu Mürşid-i Kâmil'dir. İlahi Aşk, teorik bir bilgi değildir; bir hâldir ve hâl, ancak hâl ehlinden sirayet eder. Bu yüzden bu yolda ilk adım, bir Mürşid-i Kâmil'in "eteğine yapışmak"tır.
Terzibaba Hazretleri, bu yapışmanın ne anlama geldiğini şöyle açıklar:
Eteğe yapışmak, hadim/ hademe olmak yani oraya hizmet eri olmaktır. Hizmet etmek, irşad olup, rüşde ermede akla ne geliyorsa, yapabileceki ne hüner varsa ki o hünerden de zaten Rabbın gözükür. Herkes kendi haline, aşkına, kendindeki olan zuhura göre yapar.
"Eteğe yapışmak", körü körüne bir taklit değil, tam bir teslimiyet ile hizmete soyunmaktır. O kapıda hizmet, sâlikin nefsini yonttuğu en keskin alettir. Mürşid, müridinin eline "hizmet" adında bir ayna verir. Mürid o aynada kendi acziyetini, hiçliğini görür ve bu hiçlik makamından Hakk'ın varlığına pencere açılır. Merkez Efendi ve Sümbül Efendi kıssası, bu hâlin güzel bir misalidir. Tahsilini tamamlamış, ilmiyle gururlanan genç Musa Efendi, Sümbül Efendi'nin sohbetinde kendi ilminin, "Allah ilmi yanında hiçbir şey olduğunu" anlar ve o an bir karar verir:
Bu kadar okuma, mevki, ilim boşuna, önemli olan Ehli gönüle bağlanıp, gönülden istemek ve teslimiyet ile eteğe sıkı sıkı yapışmak. Genç medreselinin gönül toprağına ilahi aşkın damlası düşmüstür. İlmin bittiği yerdir Aşk.
O bir damla aşk, sâliki Mürşid'in potasında erimeye razı eder. O teslimiyetle başlayan yolculuk, hubbiyet (sevgi, hoşlanma) ile başlar, muhabbete, oradan da Aşk'a evrilir. Terzibaba Hazretleri bu dönüşümü şöyle anlatır: "Böylece hubbiyet, muhabbet hedefi üzere aşka dönüşür. Yani Aşık/ aşık olan (seven) ile Maşuk (sevilen) arasında AŞK/SEVGİ ismi galip olur. AŞK, Aşık ve maşuk elbisesinin manası, ruhudur."
Mürşid, müridine öyle bir muhabbetle bakar ki, o bakış bir ayna olur. Mürid, mürşidinin gözünde kendi hakikatini, Hakk'ın ona olan sevgisini seyreder. Sümbül Efendi'nin, imtihan sorusuna "her şeyi merkezinde bırakırdım" cevabını veren Musa Efendi'ye "Merkez Efendi" ismini vermesi ve sonra ona kızı Rahime'yi nikâhlaması, bu sırrın bir tezahürüdür. Bu, "Manayı Rahime" ile "Manayı Adem"in birleşmesi, sâlikin seyr-i sülûk'unu tamamlayıp irşad halkasına dahil olmasıdır. Mürşid, kendi nefsinden bir parça koparıp müridine vermiş, onu kendisiyle bir kılmıştır.
Gönlü Arıtmak: Aklı Terk ve Aşkın Kıvılcımı
İlahi Aşk'ın tecelli edeceği yer, akıl değil, gönüldür. Akıl, kıyının bekçisidir; aşk okyanusunun derinliklerinden habersizdir. Aşk, aklın sınırlarının bittiği yerde başlar. Bu yüzden aşk yoluna giren sâlikin ilk işlerinden biri, aklının rehberliğine olan itimadını sarsmaktır. Bu, aklı inkâr etmek değil, onun hududunu bilmektir.
Terzibaba Hazretleri'nin şerhinden bu inceliği öğreniyoruz:
İlk yapılması gereken şey beşeriyyet aklı ile olan düşünceyi terktir, ondan sonra iyi düşünce için gönülden her şey çıkarılınca, gönül boşalır. Boşalan yerin özünde olan şeyin ortaya çıkmasına mâni olan şeyler aradan kaldırılınca dışarıdan gelen ateş ile içerideki ateş birleşir ve oradan bir kıvılcım çıkar. Bunun başlangıcı sevgi ismini alır daha kuvvetlendikçe aşk ve ilâhî aşk ismini alır.
Gönül, bir ev gibidir. İçinde dünya sevgisi, nefs arzuları gibi eşyalar varken, Sultan o eve misafir olmaz. Önce o evi boşaltmak, "gönülden her şeyi çıkarmak" gerekir. Riyazât, mücâhede ve mürşide teslimiyet, bu "gönül boşaltma" ameliyesidir. Gönül arındığında, sâlikin kendi özünde zaten var olan "içerideki ateş" ile mürşidin sohbetinden gelen "dışarıdan gelen ateş" birleşir. O an, bir "kıvılcım" çakar. O kıvılcımın adı Aşktır.
Bu yanış, bir yok oluş değil, hakikatte var oluştur. Bu yanış, bir hâl'dir; kelimelere sığmaz, ancak yaşanır. Terzibaba Hazretleri'nin de belirttiği gibi, "bu hallerin anlatımı kelimelere sığmıyor, yanma denilen şey şiddetli bir hâl olduğundan dolayı bu kelime kullanılıyor." Bu hâl, tarikat mertebesinde sâlikin tattığı manevi bir zevktir. Terzibaba Hazretleri'nin Hicr Sûresi tefsirinde bu mertebeler açıklanır:
Tarîkat mertebesinde; takvâ, mubâhlardan dahi sakınarak nefsin hazlarını tamamen terk etmeye gayret göstermektir. Bu takvâ ile nefsin sıfatları zayıfladıkça, rûhânî sıfatlar kişide tecellî etmeye başlar. Bu mertebede “cennet”, Hakk muhabbetinden hâsıl olan mânevî zevk ve lezzettir. “Uyûn” ise aşk şarabının fışkırdığı ilâhî aşk çeşmeleridir.
Aşk, sâlikin kendi gayretiyle ulaştığı bir makamdan ziyade, gönlünü arındırmasına karşılık Hakk'ın ona lütfettiği bir zevktir. O lezzeti tadan için artık dünya cennetleri sönük kalır. Onun cenneti, Hakk muhabbetidir; onun pınarları, gönlünden fışkıran ilahi aşk çeşmeleridir.
Aşktan Kopuş: Dünyadayken Tadılan Azap
İlahi aşktan kopmak, hakikatten yüz çevirmek, sadece ahirette tadılacak bir azabın habercisi değil, daha bu dünyadayken başlayan bir iç cehennemin kendisidir.
Hakikatten ve ilahi aşktan kopmuş bir nefs, kendisi fark etmese bile dünyadayken de içsel bir azap içinde olabilir. ... Dünya hayatında nefsi emmâresinin esiri olmuş bir kişi, aslında cehennemin bir benzerini bu dünyada da yaşamaktadır. Çünkü nefsi emmârenin doyumsuzluğu, insanı sürekli bir sıkıntı ve huzursuzluk hâline sokar. Bu açıdan bakıldığında, "ne kötü yatak" ifadesi, insanın kendisini huzura kavuşturacağını sandığı dünyevî tutkuların ve nefse dayalı arzuların aslında birer azap kaynağı olduğunu gösterir.
İnsan, huzuru nefsinin peşinde koşmakta arar. Ama nefsin arzuları dipsiz bir kuyu gibidir, asla dolmaz. Her elde ettiği, bir sonrakinin hasretini doğurur. Bu bitmeyen arayış ve doyumsuzluk, cehennem ateşinin bu dünyadaki bir yansımasıdır.
Terzibaba Hazretleri'nin Konya'da, Hz. Şems'in manevi huzurunda kaleme aldığı şiir, bu hakikati bir feryat gibi dile getirir. Aşk yoluna girmemiş, nefsine kul olmuş kişiye seslenir:
Dünyada yaşamak istersen eğer. Hayatını sürdürmek nefsinle. Vazgeç bu sevdadan beni dinle. Gelme bana gelme sakın gelme ne olur! Vardır sende sıhhat, zaman, para, pul. Hep bunlara olduğunda gerçek kul. Meşrebine uygun gelenleri bul.
Bu, bir kovma değil, bir acımadır. "Senin aradığın bu kapıda değil. Sen, fani olanlara kul olmuşsun. Bu aşk dergâhının kapısından içeri girersen, sahip olduğun her şeyi yakman gerekir. Buna hazır değilsen, gelme." Bu, aşktan kopuk yaşayan nefsin, hakikat karşısındaki çaresizliğinin ifadesidir.
Cenâb-ı Hakk, hidayeti dilediğine verir. Kalbi katılaşmış, gözü dünyaya dönük olanı kendi hâline bırakır. Bu, Hakk'ın bir zulmü değil, kulun kendi tercihinin bir sonucudur. "Allah, ilahi yasalar gereği böyle bir kişiyi dalalet içinde bırakır ve hidayet nurundan uzaklaştırır."
İlahi Aşk, sâlikin hayatında bir süs değil, varlığının ta kendisidir. O, mürşidin emriyle girilen riyazât ateşinde pişmektir. O, mürşidin eteğine hizmet ve teslimiyetle yapışmaktır. O, aklın tahtını devirip gönlü Sultan'a hazırlamaktır. Ve o, bu yoldan ayrılmanın dünyadayken tadılan bir azap olduğunu bilmektir.
Füsûsu'l-Hikem'de İlahi Aşk
Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, "Hikmetlerin Yüzüktaşları"dır. Onun irfan mektebinde İlahi Aşk, sadece bir duygu değil; bizzat varlığın dokusunu işleyen, Hakk ile halk arasındaki sırrî bağı kuran vücûdî bir hakikattir. Şeyh-i Ekber'in nazarında aşk, âlemlerin zuhûrunun da, insanın kemâle ermesinin de ardındaki ilahi muradın bir tecellîsidir.
Bu hikmet deryasında İlahi Aşk, en kâmil ifadesini İnsân-ı Kâmil'de bulur. İnsân-ı Kâmil, varlık mertebeleri arasında bir köprü, Hakk'ın isim ve sıfatlarının en parlak aynasıdır. O, bir yüzü Hakk'a, bir yüzü halka dönük bir berzahtır. Berzah, iki denizi birbirinden ayıran ama aynı zamanda birleştiren ince bir kara parçası gibidir. İnsân-ı Kâmil de Zât'ın mutlak gayb âlemiyle, kesretin göründüğü bu şehâdet âlemini hem ayırır hem birleştirir. Bu birleştiricilik, bizâtihî rahmetin ve aşkın bir eseridir. Nitekim Cenâb-ı Hakk, Habib-i Edîbi'ne (s.a.v.) hitaben, "Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" buyurmuştur.
Füsûs şârihleri, bu âyetin sırrını Îsevî Kelime'de şöyle açarlar:
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (Enbiyâ, 21/107) [Biz seni ancak âlemler için rahmet olarak gönderdik.] Ve insân-ı kâmil, Hak'la halkı bir araya getirir; ve "hakikati" ile bütün sabit hakikatlere ve varlıklara Rahmân'dır. Hz. Ömer Hayyâm (k.s.) bu makama işaret ederek buyururlar. Rubâî: در میکده ذكر باده جل اسم منست رندی و پرستیدن می قسم منست من جان جهانم اندرین دیر مغان این صورت كون جملگی جسم منست Tercüme ve îzâh: Meyhane-i aşk-ı ilâhîde zikr-i mey-i aşk benim ism-i celîlimdir. Rindlik ve perestiş-i bâde-i aşk benim vazîfemdir. Ben bu deyr-i mugānda, bu hazret-i şehâdette, cihânın cânıyım. Bu kevnin sûret-i mec- mûası, bütün benim cismimdir.
İnsân-ı Kâmil, Hakk ile halkı bir araya getirir. Hakk'tan aldığı feyzi, rahmeti, ilmi ve aşkı, halkın isti'dâdına göre dağıtarak. O, ilahi bir transformatör gibidir; Zât'ın yüksek gerilimini, yaratılmışların kaldırabileceği bir seviyeye indirerek iletir. Bu iletimin kendisi rahmettir ve kaynağı Hakk'ın "Rahmân" ismidir. Rahmân ismi, varlığın zuhûrunu sağlayan Nefes-i Rahmânî'dir. İnsân-ı Kâmil, bu Nefes-i Rahmânî'nin bu âlemdeki en şuurlu tecellî noktasıdır. O, "hakikatiyle" yani kendi A'yân-ı Sâbite'si ile bütün varlıklara rahmet olur.
Ömer Hayyam'a atfedilen "Ben cihanın canıyım, bu kâinat benim bedenimdir" sözü, bir benlik iddiası değil, bir vahdet idrakidir. Bu, İnsân-ı Kâmil'in, kendi vücûdunun bütün bir kevnî vücûdun özü olduğunu fark ettiği makamın dilidir. O, her zerrede Hakk'ın tecellîsini gördüğü için, bütün âlemi kendi vücûdu gibi bilir ve sever. Âleme duyduğu bu şefkat, Hakk'a duyduğu aşkın bir yansımasıdır.
Bu rahmet vazifesi, aşkla yapılan bir hizmettir. Füsûs'un aynı bölümünde bu hizmetin nasıl işlediği şöyle açıklanır:
وَغَةٌ خَلْقَهُ مِنْهُ تَكُنْ رَوْحًا وَرَيْحَانَا Ve O'nun halkına O'ndan gidâ ver! Revh ve râhat ve reyhân olursun. Ya'ni ey sâlik, sen insân-ı kâmil olunca Hak ile halk, ya'ni vücûb ile imkân arasında berzah olursun. Bu berzahiyetin hasebiyle Hak'tan ahzettiğin gıdâyı, O'nun halkına îsâl eyle; ve bu gıdâ-yı zâhirî ve manevîyi halkın isti'dâdâtına göre onlara ver! Zîrâ mazhar olduğun esmâ-i ilâhiyye- den birisi dahi “Mutî” ism-i şerîfidir. Bu sûrette sen halk için “revh”, ya'ni bâis-i râhat olursun.
İlahi Aşk'ın eyleme dökülmüş yüzü budur. "O'nun halkına O'ndan gıda ver!" emri, kâmil mürşidin vazifesini özetler. O, Hakk'tan aldığını halka verir. Aldığı gıda marifetullahtır, hikmettir. Verdiği ise her sâlikin hâline göre şekillenir. Bu hizmeti yapan kimse, halk için bir "revh", yani bir rahatlık kaynağı olur. O, etrafına güzel koku ("reyhan") yayan bir çiçek gibidir. Bu hizmet, onu Hakk'a daha da yaklaştırır, çünkü Hakk'ın "Mutî" (veren) isminin mazharı olmuştur. Kulu sevmek, Hakk'ı sevmenin; kula hizmet, Hakk'a hizmetin ta kendisidir. Bu, tenzih ile teşbihin, yani Hakk'ı her şeyden münezzeh bilmekle birlikte her şeyde O'nun tecellîsini görmenin Cem makamı'nda birleştiği Muhammedî bir mîzandır.
Ancak bu yüce makamlara giden yol, dikensiz bir gül bahçesi değildir. İlahi Aşk, sâlikin kalbinde yanan hassas bir ateştir. Şeyh-i Ekber, Ya'kûbî Kelime'de, bu yoldaki en büyük tehlikelerden birine, "ahmak" sohbetine dikkat çeker. Ahmak, maneviyattan gafil, kalbi dünyaya kilitlenmiş, hakikate karşı kör ve sağır olan kimsedir.
Hava suyu azar azar sirkat eder. İşte ahmak dahi sizden böyle çalar. O ahmak harâreti çalar ve bürûdet verir. Altına bir taş koyan kimse gibi." Şerh: (S.a.v.) Efendimiz ahmağın sohbetinden nehyettiği ve Îsâ (a.s.) da kaçtığı için, sen de ahmaklardan kaç! Zîrâ seni maʼnen öldürür. Hava te- bahhur eden suyu nasıl ki yavaş yavaş ve azar azar çalarsa, ahmak şakî dahi sendeki nûr-i îmânı öylece yavaş yavaş çalar. Ve kezâ altına taş koyup otu- ran kimsenin harâretini o taş nasıl çalıp kendi bürûdetini verirse, ahmak da sendeki harâret-i aşk-ı ilâhîyi ve îmânı öylece çalar; ve bürûdet-i küfrünü ve inkârını verir.
Bu önemli bir uyarıdır. İlahi Aşk, kalpteki "harâret" yani manevî sıcaklıktır. Ahmak ise "bürûdet" yani manevî soğukluktur. Onların sohbeti, altına konmuş soğuk bir taş gibidir. Farkına bile varmadan, manevî sıcaklığı, aşk ateşini çalar ve yerine kendi inkârının, gafletinin soğukluğunu bırakır. Bu, "azar azar" olur. Ahmakların lüzumsuz konuşmaları, kalbin manevî nemini kurutur.
Sâlik, kalbindeki aşk ateşini bir hazine gibi korumakla mükelleftir. Kiminle oturduğuna dikkat etmek zorundadır. Zira manevî âlemde tesir, bulaşıcıdır. Nice temiz fıtratlı insan, sırf yanlış arkadaşlıklar ve gaflet ortamlarında bulunmakla o "bürûdet-i küfre", yani inkâr soğukluğuna dûçar olmuştur. Kalpleri kilitlenmiş, Kur'ân-ı Kerîm gibi bir hikmet okyanusuna baktıklarında sadece yüzeydeki harfleri görmüşlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın buyurduğu gibi: "Onlar Kur'ân'ı derinlemesine düşünmezler mi? Yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?" (Muhammed, 47/24). O kilit, ahmak sohbetinin paslandırdığı kilittir. İlahi Aşk, bu kilidi açacak tek anahtardır; ama o anahtarı da soğuktan, pastan korumak gerekir.
Füsûs'un hikmet nazarında İlahi Aşk, iki kanatlı bir kuşa benzer. Bir kanadı, İnsân-ı Kâmil'in makamına, Hakk'tan alıp halka rahmet olarak dağıtma hizmetine uzanır. Diğer kanadı ise, sâlikin kendi iç dünyasına, kalbindeki o hassas ateşi koruma mücâhedesine işaret eder. Biri olmadan diğeri eksik kalır. Hakiki âşık, hem kalbini bir dergâh gibi temiz ve sıcak tutan, hem de o dergâhın feyzini, bir İnsân-ı Kâmil'in ahlâkıyla ahlâklanarak etrafına yayan kimsedir.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
Şeyh-i Ekber İbn Arabî hazretlerinin Füsûsu’l-Hikem’i, hikmet denizinin en derin yerlerine iner. Orada, zıtlar birbiriyle kucaklaşır. Aşk, artık sadece bir duygu değil, varlığın en temel yasasıyla hemhâl olmaktır. Bu makamda aşk, Hakk’ın kevnî muradını anlamak ve o murada kendi irâdenle râm olmaktır.
Füsûs’un İbrâhîm Fassı’na düşülen şerhlerde, bu sır perdesi aralanır. Hakk, varlığı fânî olmak üzere halk etmiştir. Bu, O’nun değişmez kanunudur.
Enfüsî olan maânî-i bâtınesi budur ki: Hak Teâlâ hazretleri insana hitaben: “Ben seni كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ )Kasas 28/88) [Her bir şey hâliktir; ancak O'nun vechi hâlik değildir.] âyet-i kerîmesinde beyân buyurduğum vech ile, hâlik ve fânî olmak için halk ve îcâd eyledim” buyurur.
Mesele buradadır. Umum insan, bu fânîlik hakikatinden kaçar. Fakat âşık, yâni hakikat yolunun sâliki, bu âyeti bir tehdit değil, bir davet olarak okur. O bilir ki, varlığın fânî oluşu, onun bir kusuru değil, Hakk’ın Vech’ine yer açan bir hikmettir. Her şeyin yok olması, geriye sadece O’nun kalması içindir. Bu, tenzih ile alâkalı en derin sırdır. Âşık, bu sırra vâkıf olunca korkuyla kaçmak yerine, sevgiyle yönelir.
Bu ilahi murada kulun mukabelesi, Peygamber mirası olan bir başka emirle olur ve zıtlar birleşir. Hakk’ın “fânî olmak için halk ettim” muradına, kulun “irâdemle fânî oluyorum” sevdası cevap verir.
İnsân-ı kâmil dahi: “Ey benim Hâlık'ım, ben de senin Habîb-i Lebîb'inin مُوتُوا قَبْلَ أَنْ تَمُوتُوا ]Ölmeden evvel ölünüz!] emrine tebaan, ölmeden evvel ölmek ve fânî olmak keyfiyetine kaçıp ilticâ eyledim; ve bu sûretle maksad-ı hilkatin husûlüne ve rızâ-yı şerîfinin istihsâline sa’yeyledim” der.
Hakk’ın takdir ettiği fânîlik (cebrî ölüm) ile kulun kendi irâdesiyle seçtiği fânîlik (ihtiyarî ölüm) aynı noktada birleşir. Kul, “Nasıl olsa öleceğim, öyleyse ben bu ölümü, senin rızan için, senin sevgilin olan Peygamber’in emrine uyarak şimdiden tadayım” der. Bu eylem, sahte bir varlıktan sıyrılıp, hakiki ve bâkî olanla dirilmenin yoludur. Sâlik, bu iradî ölümü seçerek, halkın gayesine hizmet ettiğinin farkındadır. İlahi Aşk’ın en fiilî tezahürü budur: Kendi irâdenle, Hakk’ın irâdesine teslim olmak. Bu, fena mertebesine atılan ilk adımdır.
Bu “ölmeden evvel ölme” hali, mum ve ateş teşbihi üzerinden anlaşılabilir.
İnsân-ı kâmilin şem' gibi olan vücûdu, âteş-i aşk-ı ilâhî ile yanınca, artık ondan âsâr ve sıfât-ı nefsâniyye zâhir olmaz olur.
Sâlikin bedeni ve benliği bir muma, İlahi Aşk ise o mumu yakan ateşe benzetilir. Ateş, mumun cismini erittikçe, ondan ışık zuhûr eder. İlahi Aşk ateşi de sâlikin nefsinden kaynaklanan sıfatları, iddiaları, arzu ve korkuları bir bir eritir, yakar ve yok eder. Benlik iddiası olan mum eridikçe, geriye sadece aşkın ateşi ve onun nuru kalır. O nur ki, artık mumun değil, ateşin nurudur.
Ancak bu teşbihin bir sınırı vardır. İşte burası, zıtların birliğinin, yani Cem makamı’nın en belirgin olduğu yerdir.
Fakat bu teşbîh bir cihette tahallüf eder. Sûrî olan zulmeti ref'etmekte, ateş mutlakā bir mumla kāim olmak lâzım gelir ise de, uşşâk-ı ilâhînin şem' gibi olan cisimleri böyle değildir. Çünkü onların şem’-i cisimleri, nâr-ı aşkla yanıp noksan-pezîr oldukça, canlarının nûru ziyâde olur.
Hikmetin zirvesi buradadır. Dünyadaki mum, yandıkça azalır ve biter. Fakat İlahi Aşk yolcusunun hâli bunun tam tersidir. Onun mum misâli olan cismi, benliği ve nefsâniyeti aşk ateşiyle yandıkça, eridikçe; canının nuru, ruhunun kuvveti artar. Biri azalırken diğeri çoğalır. Bu, Muhammedî mîzan’dır; bir kefedeki “benlik” azaldıkça, diğer kefedeki “Hakk” tecellîsi ziyadeleşir.
Bu yolda kemâle ermiş velîlerin dış görünüşlerine aldanmamak gerekir. Onların cisimleri zayıf görünebilir, ama o bedenin içinde öyle bir “can nuru” taşırlar ki, en azgın nefisleri bir bakışlarıyla yola getirirler.
Nitekim görmek ve işitmek lutfuna mazhar olanlar, dâimâ görür ve işitirler ki, ehl-i fenâ olan evliyâullâhın vücûd-ı sûrîleri zaîf ve nahîf olur. Fakat cân-ı azîzlerinde o derece kuvvet-i tasarruf ve nûr-i tedbîr vardır ki, en cebbâr ve kavî bir cismânînin ıslâh edemediği bir azgın ve nefsânî adamı, bir nazar-ı iksîr eseriyle zümre-i sulehâya ilhâk ederler.
Bu, zâhirî kuvvet ile bâtınî kuvvetin nasıl yer değiştirdiğinin delilidir. O nazar, bakır gibi değersiz nefisleri altına çeviren bir “iksir” gibidir. Bu kuvvet, velînin kendi şahsından değil, onda fânî olmuş benliğinin yerine kâim olan ilahi nurdan kaynaklanır.
Nihayetinde, bu yolculuğun sonunda geriye kalan, fânî olanın içindeki bâkî özdür.
İşte onun cânının şuâı bâkîdir; çünkü rabbânîdir. Nûr-i rabbânî ise fenâ-pezîr olmaz. Onun nûr-i cânı, şem'in fânî ve araz olan nûru gibi fânî değildir. O zebâne-i âteş gibi olan rûh-ı insânî, hep nûrânî oldu. Şem’-i cismâniyyet fenâya gitti. Artık ondan, gölge gibi olan sıfât-ı nefsâniyye tebâüd eyledi.
Aşk yolculuğu, bir yok oluş değil, bir buluş yolculuğudur. Fânî olan, bedene ve nefse ait geçici kimliktir. Bu kimlik, bir “gölge” gibidir; asıl olan Nur’u perdeler. Aşk ateşi bu gölgeyi ortadan kaldırınca, geriye sadece Nur kalır. O Nur ki, Rabbânî’dir; doğrudan Hakk’a aittir. Fânîliğe mahkûm olan her şey yandıktan sonra, geriye “Hakk’ın Vechi”nden başka bir şey kalmaz. Kulun kalbi, işte o Vech’in tecellî ettiği bir ayna olur. İlahi Aşk, sâliki bu aynayı arındırıp parlatan iksirin adıdır.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İlahi Aşk
Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i, ilahi aşkın menbaından fışkıran bir ırmaktır. O, aşkı tarif etmez; hikâyelerle, temsillerle onu ruhumuza sezdirir. Mesnevî'nin dili, aklın anladığı değil, kalbin tattığı bir dildir.
Aşk'ın Kendi Usûlü: Av Olmak, Pervâne Olmak
İnsanın ham aklı, her şeyi avlamak ister. Sâlik, bu yola ilk girdiğinde, ilahi aşkı da kazanılacak bir ganimet zanneder. Lâkin Hazret-i Pîr, bu denklemi tersine çevirir. Aşk, avlanacak bir ceylan değil, sâliki avlayan bir şahindir. Asıl marifet, avcılık taslamak değil, o İlahi Avcı'nın tuzağına düşmeyi istemektir.
Avlanmaya değen ve lâyık olan şey ancak ilâhî aşktır. Fakat o büyük av her bir kimsenin tuzağına sığmaz ve yatkınlık (isti'dâd) kapasitesine uygun gelmez. Çünkü aşkın kendisi tuzaktır. Meğer sen gelesin ve onun saydı olasın; tuzağı bırakasın ve onun tuzağına gidesin! Yani, ilahi aşk senin tuzağına gelmez. Ancak sen aşk tarafına gelip aşkın tuzağına tutulasın. Reşadet (doğru yolu bulma) ve riyaset (başkanlık) tuzağını bırakıp onun tuzağına gelesin!
Yolun sırrı burada başlar. Aklı, bilgiyi, mevkii bir "tuzak" bilip, o tuzakları terk ederek Aşk'ın tuzağına doğru koşmak... Bu, benliği ve iradeyi teslim etmenin ifadesidir.
Aşk benim kulağıma yavaş yavaş der ki: "Av olmak, avcılıktan daha la-tîftir!" Yani, ilâhî aşk benim kulağıma yavaşça der ki: "Benim tuzağıma av olmak ve bana mağlup ve boyun eğmek, riyaset sahibi olup şunu ve bunu avlamaktan daha latîftir."
Bu teslimiyet, pervane ile mum misalinde de karşımıza çıkar. Mum, hakikat ışığıdır. Akıl, mumu analiz eder. Fakat âşık olan pervane, bu hesapları yapmaz. Tek arzusu, o ışığın içinde fânî olmaktır. Kendini bilerek ve isteyerek ateşe atar. Mevlânâ, sâlike bu yolu gösterir:
Benim kapım üzerinde sakin ol ve evsiz ol! Şem'lik da'vâsını etme, pervâne ol! Ey mürşitlik kaydında olan kimse, aşk kapısında sakin ol; ve manevi menzillere ve makamlara göz dikme! Çünkü bunlar hep varlık ve benlik nişanesidir. Ve halkı marifet nuru ile aydınlatma davasında bulunma! Aksine aşk mumunun etrafında dolaşan pervane ol!
Manevi menziller dahi, sâlik için birer "ev", birer sahiplenme alanı olabilir. Aşk ise "evsiz" olmayı, hiçbir makama yerleşmeyip sürekli O'na doğru akmayı gerektirir. "Zerre" olmak, yani kendi varlığını Güneş'in karşısında bir hiç olarak görmek... Aşkın usûlü, benliği bu şekilde ortadan kaldırmaktır.
Aşk Ateşi, Ney'in Feryadı ve Kuru Zühdün Çaresizliği
Aşk, bir ateştir. Yakmayan, dönüştürmeyen şeyin adı aşk değildir. Mesnevî'de bu ateş, sâlikin içindeki nefsanî bağları ve endişeleri yakan bir vasıta olarak anlatılır. İbadetini yapan ama kalbinde bu ateşten bir kıvılcım olmayan zâhidin hali, susuz bir çölde yaşamaya benzer. Aşk olmayınca, bütün ameller "kuru zühd" olmaktan öteye geçemez.
Dedi: "Bu kuru çölde, taşlık ve kuru bir yerin ortasında nasılsın?" "Kuru çöl"den maksat, zâhidin aşksız olan dünya hayatıdır. Çünkü ilâhî aşk olmazsa bu dünya âlemi taşlık ve kuru bir yer hükmünde kalır; ve bu hâle "soğuk zühd" ve "kuru zühd" derler.
Hazret-i Pîr'in dediği gibi, "Aşksız geçen ömrünü hiç hesaba katma. Aşk Âb-ı Hayattır (ebedî hayat veren su), onu gönülden ve candan al." Bu hayat suyuna ulaşmanın yolu ise yanmaktan geçer. Mesnevî'nin başındaki Ney sembolü, bu yanışın en dokunaklı ifadesidir. Ney, asıl vatanı olan kamışlıktan koparılmış, içi oyulmuş, bağrı ateşle dağlanmıştır. Feryadı, bu ayrılığın ve aşkın ateşindendir.
Ney, kan dolu olan yolu söylüyor; Mecnun'un aşkının kıssalarını söylüyor. Ney, yani insân-ı kâmil, tehlikeler ve zorluklarla dolu ve nefs-i emmârenin (kötülüğü emreden nefis) mezbahası olan Hak yolundan haber veriyor; ve ilâhî aşka tutulmuş olan Mecnun'un kıssalarını ve hallerini açıklıyor.
Ney, aynı zamanda sâlikin kendisidir. Onun "boğumlar"ı gibi, insanın da geçmiş ve gelecek endişeleri vardır. Bu boğumlar var oldukça, içinden ilahi nefes geçemez. Aşk ateşi, işte bu boğumları yakmak içindir.
Her ikisine ateş vur, ne zamâna kadar kamış gibi o her ikiden boğum boğum olursun? Geçmişin ve geleceğin her ikisini de ilâhî aşk ateşi ile yak! Ne zamâna kadar rûhunu, kamışların düğümleri gibi geçmiş ve gelecek gamlarıyla düğümlersin? Kamışın boğumları var oldukça, içi kapalı olacağından neyzenin dudağına yaklaşamaz ve kendisinden ses de çıkmaz. İnsanın içinde bu gamlar bulundukça, hakiki üfleyici olan Hak'tan, onun kalbine marifet üflemesi (ilahi bilgilerin ilhamı) gerçekleşmez.
Sâlik, aşk ateşiyle geçmişin pişmanlıklarından ve geleceğin kaygılarından kurtulunca, bir "Ney" gibi içi boşalır. Artık o, kendi sesini değil, kendisine üfleyen Nefes-i Rahmânî'yi aksettiren bir vasıta olur. Toprak gibi kesif olan beden, bu aşkla feleklerin üzerine yükselir.
Toprak cisim, aşktan felekler üzerine gitti. Dağ raksa geldi ve çâlâk oldu. Ey âşık! aşk, Tûr'un canı geldi; Tûr sarhoş ve Mûsa bî-hûş düştü.
Mürşidin Eliyle Pişmek: Üzümden Şaraba, Hamlıktan Kâmilliğe
Aşk ateşiyle yanma süreci, genellikle kendi başına olmaz. Bu yolda sâlike bir rehber, bir Mürşid-i Kâmil lazımdır. Mesnevî, bu rehberi, sâlikin varlığını ezip ondan ilahi aşk şarabını çıkaran bir usta olarak resmeder. Sâlik, ham bir üzüm salkımı gibidir. Kendi başına dursa, çürüyüp gidecektir. Ancak bir mürşidin elinde ezilip sıkılınca, özü olan şaraba dönüşür.
Ekmek ve üzüm salkımı akıllı bir kimse tarafından parçalanmadıkça ve sıkılmadıkça kuvvet verecek ve şarap olacak hâle gelmediği gibi, Hakk yolcusunun varlığı da, olgun ve akıllı bir mürşid tarafından riyâzât (nefsî perhizler) ve mücâhedât (nefisle mücadeleler) ile kırılmadıkça manevî kuvvet elde etmez ve salkım gibi olan varlığından ilâhî aşk şarabı çıkmaz.
Bu "kırılma" ve "ezilme", nefsin terbiyesidir. Bu süreçten geçen sâlik, ilahi aşk şarabıyla "sarhoş" olur. Bu sarhoşluk, aklın ötesinde bir haldir. Dışarıdan bakanlar, âşığın halini anlayamaz, onu ayıplar. Mesnevî, bu durumu, sokakta düşe kalka yürüyen bir sarhoşun arkasından alay ederek koşan çocuklara benzetir.
Allah sarhoşunun gayri olan halk çocukdurlar, hevadan kurtulmuş olandan gayrisi bâliğ değildir. Bu nefsanî insanlar henüz çocuk hükmündedirler; çünkü nefsanî sıfatlarının vesayeti altındadırlar ve onların velileri, nefs-i emmareleridir (kötülüğü emreden nefis); bu velilerinin hükmü ile oturup kalkarlar.
"Allah sarhoşu" olmayan, yani nefsanî arzularının esiri olan herkes, manen "çocuk" hükmündedir. Gerçek erginlik, heva ve hevesten kurtulup Hakk'ın aşkıyla sarhoş olmakla mümkündür. Bu sarhoşluğu tattıran mürşid, "Şeyh-i Fa'âl"dir, yani "etkin" şeyhtir. O, harfsiz ve sözsüz bir şekilde müridin kalbinde tasarruf eder.
Kalb onun elinde yumuşak mum gibi râmdır; onun mührü gâh neng ve gâh nâm yapar!
Mürşid, sâlikin kalbine Hakk'ın mührünü basar. Bu mühür, bazen onu nefsine karşı utandırarak (neng) terbiye eder, bazen de manevi bir şan (nâm) vererek onu yüceltir. Her iki durumda da amaç, kalbi Hakk'a layık bir hale getirmektir.
Belânın Lütfu ve Zıtların Cem'i
Aşk yolunun en çetin duraklarından biri de belâ ve musibetlerin sırrıdır. Zahir nazarıyla bir ceza gibi görünen sıkıntılar, hakikat nazarında Hakk'ın sevdiği kuluna bir iltifatıdır. Mesnevî şerhleri, bu hikmeti bir hadis-i şerif ile aydınlatır:
"Allah Teâlâ bir kulunu sevdiği vakit, onun niyâzını işitmek için onu belâya giriftâr eder" buyurulur... Derdin bâtınîsi aşk-ı ilâhîden mütevellid derd-i firkattir. Böyle bir derd-i bâtınî dünyâ ve âhiretin devlet ve ni'metlerinden efdaldir.
Dert, Hakk'ın kulunun en samimi sesini işitme arzusundan kaynaklanan bir lütuftur. Âşık için ayrılık (firkat) derdinden daha büyük bir nimet yoktur. Çünkü vuslat anında sükût, ayrılık anında ise feryat vardır. Hakk, âşığının feryadını sever. Bu anlayış, zıt gibi görünen şeylerin aslında bir olduğu hakikatine, yani Cem makamı'na açılan bir kapıdır. Ârif, belâda lütfu, kahırda ikramı görür.
İmdi, ârif-i billâh olan enbiyâ ve kümmel-i evliyâ herhangi bir sûrete nazar etseler, onun ism-i gālibini görürler ve herhangi bir ismi müşâhede etseler, o ismin zıddını da beraber görürler. Zîrâ herhangi bir isim alınsa, o isimde bilcümle esmâ mündemicdir. Bu bâbdaki tafsîlât Fusûsu'l-Hikem'de mündericdir.
Bu bakış, sâliki öyle bir noktaya taşır ki, artık kendi varlığını görmez olur. Her şeyin ardındaki failin Hakk olduğunu idrak eder. Bu halin en kâmil misali, Hayber kapısını tek başına koparan Hazret-i Ali'nin (k.v.) o meşhur sözüdür. O, kendi gücüyle değil, Hakk'ın kudretiyle o işi yaptığını biliyordu. Aşk, sâlikin kendi suretini kırıp attığında, onun eli Hakk'ın eli, onun gücü Hakk'ın gücü olur.
Ondan sonra her bir sureti kırarsın, Haydar gibi Hayber kapısını koparırsın... O hazrete dediler ki: "Ey Ali, bu kapıyı koparan sen değil miydin?" Cevaben buyurdular ki: والله ما قطعت باب خیبر Yani "Yüce Allah'a yemin ederim ki, Hayber kapısını ben koparmadım."
İlahi aşkın Mesnevî dilindeki nihai hedefi budur: Sâliki avlayarak, yakarak, ezerek, belâlar içinde pişirerek kendi varlığından soyutlamak ve onu, fiilleri Hakk'ın fiili olan bir "yokluk" mertebesine ulaştırmak. Bu mertebede kul, "Biz yoktuk ve isteğimiz de yoktu. Senin lütfun bizim söylenmemişimizi işitirdi" sırrına erer. Aşk, bu yoklukta var olmanın adıdır.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde İlahi Aşk kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 1: "Yânî kendi aslından uzak düşen her kimse önceki kavuşma zamânını ister; çünkü kendi aslının âşıkıdır. Bu aşk insân-ı kâmilde son derece şiddetle zâhir olduğundan, onu(n şikâyeti ney olur)." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 1, Ahmed Avni Konuk)
- Cilt 2: "Kamışın boğumları mevcûd oldukça içerisi kapalı olacağından neyzenin dudağına yaklaşamaz ve k(âmil olamaz)..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 2, Ahmed Avni Konuk)
- Cilt 3: "'(Rableri onlara) içki içirir' (İnsân, 76/21) âyet-i kerîmesinde işâret buyurulan iç içe ve derece derece ilâhî aşk şarâbı vardır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 3, Ahmed Avni Konuk)
- Cilt 5: "Derdin bâtınîsi aşk-ı ilâhîden mütevellid derd-i firkattir. Böyle bir derd-i bâtınî dünyâ ve âhiretin devlet ve ni'metlerinden efdaldir. Derdsiz çağırmak donukluktandır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 5, Ahmed Avni Konuk)
- Cilt 9: "Aşkın tuzağına tutulasın. Reşâdet ve riyâset tuzağını bırakıp onun tuzağına gelesin! Aşk benim kulağıma yavaş yavaş der ki: 'Av olmak, avcılıktan daha latîftir.' Ya'ni, aşk-ı ilâhî ben(im kulağıma fısıldar)..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 9, Ahmed Avni Konuk)
- Cilt 10: "Yani, ilâhî aşkla yanan kâmil veli, musâhiplerinin kalbindeki soğukluğu ve incimâdı ortadan kaldırır ve onlara ilâhî aşk aşılar. Eğer sülûk yolcusu, nefsânî kimselerin sohbeti(ne devâm ederse...)" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 10, Ahmed Avni Konuk)
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında İlahi Aşk
Hakikat yolcusunun kalbine düşen her bir tohum, birbiriyle derin bir bağ içindedir. İlahi Aşk denilen o kutlu ateş, bütün bir irfan bahçesini aydınlatan, her bir çiçeğe rengini veren bir güneştir. Bu bahçenin kavramlarını bir tespihin taneleri gibi düşünürsek, hepsini birbirine bağlayan ip, İlahi Aşk’tır.
Bu yolun kendisi olan Tasavvuf, özünde İlahi Aşk’ın yaşanma ve o aşk ile Hakk’a erme usûlüdür. Tasavvuf, aşkın ilmidir; aşk ise tasavvufun canıdır.
Bu aşkın sultanı, yaşayan nefesi ise şüphesiz Hazret-i Mevlana Celaleddin Rumi olmuştur. O, aşkı anlatmamış, aşk olmuştur. Her kelimesi, her hareketi, bu ilahi sevdanın bir tecellîsidir.
Aşk yolculuğunun menzili, varılmak istenen o kutlu durak ise Vuslat’tır. Vuslat, sevenin sevdiğine kavuşmasıdır. Lakin bu kavuşma, iki ayrı varlığın bir araya gelmesi gibi değildir. Bu, damlanın okyanusa düşüp okyanus olmasıdır. İlahi Aşk, sâliki bu vuslata hazırlayan ateştir.
Bu vuslata giden yolun en çetin kapısı Fenafillah’tır. Fena, yok olmak; Fenafillah ise Hakk’ta yok olmaktır. İlahi Aşk, sâlike kendi varlığının bir vehimden ibaret olduğunu idrak ettirir. “Ben” aradan çekilince, geriye sadece “O” kalır. Bu, aşkın en büyük kerametidir: seni senden alıp, seni Hakk ile bırakmasıdır.
Ancak İlahi Aşk mertebesine bir anda sıçranmaz. Onun bir başlangıcı, bir tohumu vardır ki, ona Muhabbet denir. Muhabbet, sevginin, meylin adıdır. Sâlik önce Hakk’ın tecellîlerine, velî kullarına muhabbet besler. Bu muhabbet samimiyet ve hizmet ile sulandıkça kök salar ve İlahi Aşk ağacına dönüşür.
Fenafillah’a giden yolda yaşanan tecrübenin adı ise Fena’dır. Fena, bir süreçtir. Sâlikin sıfatlarının, fiillerinin ve zâtının Hakk’ın sıfatları, fiilleri ve Zât’ı karşısında eriyip gitmesidir. İlahi Aşk bu erimeyi sağlayan çözücüdür. Âşık, maşukunun varlığında kendi yokluğunu bulur ve bu yoklukta en büyük varlığa erişir.
Aşk yolunda öyle anlar gelir ki, akıl durur, dil tutulur. Bu hâle Sekr, yâni manevi sarhoşluk denir. Bu, Hakk’ın güzellik tecellîlerinin sâlikin kalbine aniden hücum etmesiyle aklın ve idrakin perdelenmesidir. Bu, aklın sınırlarını aşan bir hakikatin idrakiyle yaşanan bir hayranlık ve erime hâlidir.
Bütün bu yolculuk, en kâmil mânâsıyla Efendimiz’in (s.a.v) şahsında tecellî eden Mirac hadisesinin bir gölgesidir. Her sâlikin seyr-i sülûku, kendi kabı nispetince bir mirac tecrübesidir. İlahi Aşk, sâlikin Burak’ıdır. O aşk ile nefsânî arzuların yerçekiminden kurtulur, kalp semâsında yükselir ve ikiliğin kalktığı tevhid sırrının bir tecellîsine mazhar olur.
Nihayetinde Aşk kelimesinin kendisine dönelim. Bu kelime, bir sarmaşığın ağacı sarıp onun suyunu emerek kurutması ve sonunda sadece kendisinin kalması gibi bir anlama gelir. İlahi Aşk da kulun varlığını, benliğini, iradesini öyle bir sarar ki, sonunda kulun kendi namına hiçbir şeyi kalmaz.
Bu aşkın en beliğ tercümanı ise Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevi-i Şerif’idir. Mesnevî, baştan sona bir ayrılık ve aşk hikâyesidir. Kamışlıktan koparılmış neyin feryadıyla başlar; çünkü bütün arayışların temelinde aslî vatandan, yâni Hakk’tan ayrı düşme hicranı yatar. Mesnevî, bu hicranı dindirecek tek ilacın İlahi Aşk olduğunu her bir hikâyesinde anlatır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu kütüphanenin temelini teşkil eden üç ana kaynak, İlahi Aşk hakikatine üç farklı pencereden bakarak birbirini tamamlayan bir bütünlük arz eder.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetleri ve eserleri, İlahi Aşk’ı yaşayan ve günümüz insanının anlayacağı bir dille anlatan bir mürşid-i kâmilin nefesidir. O’nun yaklaşımı, pratik ve hayatın içindendir. Aşkı, ulaşılmaz bir hayal değil, “kendinsiz sevgi” olarak tanımlar ve nefsânî sevgiden ayırır. Terzibaba’nın dilinde aşk, mürşidin eteğine yapışmakla, hizmetle, riyâzât ve mücâhede ile kalpte yeşertilen bir çiçektir. “Ölmeden evvel ölmek” sırrını, benliği aşk ateşinde yakarak Hakk’ın nuruyla nurlanmak olarak açıklar. Terzibaba’nın mektebinde aşk, mürşid-mürid ilişkisinde somutlaşan, teslimiyetle yaşanan ve sâlikin bütün varlığını dönüştüren canlı bir hakikattir.
Şeyhü’l-Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i ise, İlahi Aşk’ın vücûdî ve hikemî temelini ortaya koyar. İbn Arabî, aşkın kevnî dokudaki, yâni varlığın bütün mertebelerindeki yerini gösterir. O’nun nazarında aşk, varoluşun sebebidir. Hakk’ın “bilinmekliği sevmesi” (kün-tü kenzen mahfiyyen), bütün bir âlemin zuhûrunun ardındaki ilahi muhabbettir. Füsûs’ta aşk, tenzih ve teşbih kanatlarıyla uçan, Hakk’ı hem her şeyden münezzeh bilip hem de her şeyde O’nun tecellîsini gören Muhammedî mîzan ile anlaşılır. İnsan-ı Kâmil’i, Hakk’ın kendine olan aşkının tecellî ettiği en parlak ayna olarak konumlandırır. Terzibaba’nın “nasıl yaşanır?” sorusuna cevap verdiği yerde, İbn Arabî “nedir ve neden böyledir?” sorusunun cevabını verir.
Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’i ise bu iki yaklaşımı, şiirin ve hikâyenin coşkun dilinde birleştirir. Mesnevî, aşkın ne olduğunu tanımlamaktan çok, onun sarsıcı, dönüştürücü ve yakıcı tesirini hissettirir. Mevlânâ için aşk, aklın gem vuramadığı bir attır; benlik evini temelden yakan bir ateştir. Av ve avcı, şarap ve sâki, ney ve neyzen gibi sembollerle, aşkın sâlikin kalbindeki tecrübesini dile getirir. Terzibaba’nın anlattığı “nefsin ezilmesi”ni, Mevlânâ “üzümün ezilip şarap olması” metaforuyla anlatarak, bu acı dolu sürecin sonunda nasıl bir manevi sarhoşluk getirdiğini gösterir. İbn Arabî’nin anlattığı vücûdî hakikatler, Mevlânâ’nın dilinde can bulur, ete kemiğe bürünür. Mesnevî, aşkın teorisi veya pratiği değil, aşkın kendisidir.
Değerlendirme
İlahi Aşk, tasavvuf yolunun hem başlangıcı, hem ortası, hem de sonudur. O, sâlikin kalbine düşen bir cemre gibi, önce buzdan nefsini eritir, sonra toprağını yumuşatır ve nihayetinde marifet çiçeklerinin açmasını sağlar. Bu sohbetten sonra hatırda kalması gereken en temel hakikat şudur: İlahi Aşk, insanın kendinden vazgeçip Hakk’ı bulma sanatıdır. Terzibaba Hazretleri’nin irşadıyla bu sanatın nasıl icra edileceğini öğrenir, Şeyhü’l-Ekber’in hikmetiyle o sanatın ardındaki ilahi nizamı seyreder ve Hazret-i Mevlânâ’nın nağmeleriyle o sanatın coşkusunu yaşarız. Nihayetinde bütün yol, benlik perdesini aşk ateşiyle yakarak, kulun kendi hiçliğinde Rabb’inin sonsuz varlığına ayna olmasından ibarettir. Bu ayna olabilme şerefi, bir kula verilebilecek en büyük nimet ve İlahi Aşk’ın en yüce meyvesidir.