Mürşid

Tasavvuf deryasında Mürşid, bir pusuladan, bir haritadan çok daha fazlasıdır. O, yolun kendisi, menzilin habercisi ve sâlikin kalbinde saklı olan hakikatin aynasıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünde Mürşid, sâlikin elinden tutup onu kendi özüne, yani Hakk’a ulaştıran, bu yolculukta hem anne şefkatiyle besleyen hem de bir cerrah titizliğiyle kalpteki manevi hastalıkları temizleyen bir tabib-i ruhânîdir. O, sadece bilgi aktaran bir öğretmen değil, hâl ile irşad eden, sükûtuyla dahi konuşan bir varlık sırrıdır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Lügatte "irşad eden", yani doğru yolu gösteren, rüşde erdiren mânâsına gelen Mürşid, Arapça "re-şe-de" kökünden türemiştir. Rüşd, aklın ve ruhun olgunluğa ermesi, doğruyu yanlıştan ayırabilme melekesidir. Mürşid ise bu olgunluğa ermiş ve başkalarını da erdirebilecek yetkinliğe ulaşmış kimsedir. Bu, kuru bir akıl yürütme değil, doğrudan doğruya Hakk’ın lütfuyla kalbe doğan bir ilimle, ilm-i ledün ile mümkündür.

İnsanın bu dünyadaki serüveni, bir arayış serüvenidir. Varlığın kökenini anlamak için Cenâb-ı Hakk'ın şu mukaddes hadîs-i kudsîsini hatırlamak gerekir: "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim (istedim) ve mahlûkatı halk ettim". Varlığın zuhûrunun ardındaki bu İlâhî sevgi ve bilinme arzusu, kâinatın her zerresine sinmiştir. Fakat bu hazinenin en kâmil mânâda açığa çıktığı, o İlâhî isimlerin ve sıfatların tamamını kendinde bir ayna gibi yansıtan varlık, insandır. Bu yüzden insana "eşref-i mahlûkat" denilmiştir.

Lâkin insan, bu yüce potansiyelle birlikte bir imtihan meydanına indirilmiştir. Bu imtihanı Terzibaba Hazretleri şöyle özetler:

Bu düzeni yaratana karşı cüzi aklımızla başka nasıl bir düzen düşünebiliriz ki. Âdem hâlk olurken, Rabbı “sen ve zevceke, iblis ve melekler cem’an ininiz” buyurdu. Şeytan da sâlih kulların dışındakileri azdıracağım demişti. Nefis her zaman daha fazlasını ister, nefsimizi kontrol altına almadığımız müddetçe şeytana uymaya mütemayildir.

Yeryüzü maceramızda bir yanda melekî ilhamlar, diğer yanda şeytanî vesveseler ve en çetini, içimizdeki düşman olan nefs vardır. Nefs, doymak bilmez arzularıyla bizi sürekli aslımızdan, yani kulluk vazifemizden uzaklaştırmaya çalışır. “Niye dünyaya geldik?” sorusunu soran bir can, arayışa başlar. Bu arayış, onu evvela şeriatın kapısına, dinin zahirî emir ve yasaklarına götürür. Fakat kalpteki susuzluk, sadece şeklî ibadetlerle dinmez. Ruh, kendi aslı olan o "gizli hazine"yi bulmak ister. Bu arayışın samimiyeti, kişiyi eninde sonunda bir Mürşid-i Kâmil'in kapısına getirir. Çünkü nefs ve şeytanla mücadele, acemi bir askerin tek başına ordulara karşı savaşmasına benzer. Mutlaka bu savaşın usûlünü, erkânını bilen bir komutana, bir rehbere ihtiyaç vardır.

Bu rehberlik, sadece kitaplardan öğrenilecek bir ilim değildir. Bu bir hâl ilmidir, bir ruh aktarımıdır. Nice büyük âlimler, ilimlerinin zirvesinde olmalarına rağmen, maneviyat yolunda bir çocuğun eline muhtaç olduklarını anlamışlardır. Tıpkı İstanbul'un manevi sultanlarından Merkez Efendi'nin hikâyesinde olduğu gibi:

Merkez Efendi Hazretleri Güzel İstanbul'un manevî sultanlarındandır Merkez Efendi. Asıl adı Musa, babası Muslihuddin'dir. Musa bin Muslihuddin nice zaman medreselerde tahsil gördükten ve ulemâ sınıfına dahil olduktan sonra, İstanbul'a gelip yerleşti. Kısa zamanda müstesna bir mevkii elde etti. Fakat hayatının akışı asıl bundan sonra değişecekti Ona Kur'ân'daki hakikatleri, Allah'ın ilmini öğreten de Allah sevgilisi, mürşidi Sümbül Efendi'dir. Önceleri Sümbül Efendi'yi inkâr edenlerden biri de kendisiydi aslında. Ama Allahû Tealâ ona bir rüya ile yanlışta olduğunu malum etti. Rüyasında; Sümbül Efendi evinin kapısında dayanmıştı. Kapının arkasına yığdıkları onca eşyaya rağmen Sümbül Efendi bir hamlede kapıyı yıkıp içeri girmişti. Rüyasından o kapının kırılma sesiyle uyanan Musa bin Muslihuddin düşünce deryasına dalıp gitti. Düşündükçe ufku açıldı ve bu rüyanın büyük bir mânâ ifade ettiğini bildi: - Biz, meğer ne büyük gaflet içindeymişiz!..

Bu hikâye manidardır. Musa Efendi'nin ilmi, makamı, mevkii vardı. Ama kalbinin kapısı, "ben bilirim" kibriyle, kitaplarla, dünyevî meşgalelerle kilitliydi. O kapıyı ne mantık ne de delil açabildi. Ancak bir Allah dostunun, bir Mürşid'in manevi himmeti, bir rüya tecellîsiyle o engelleri bir anda yıktı geçti. Kapının arkasına yığılan eşyalar, bizim de kalbimizin etrafına yığdığımız zanlarımız, ön yargılarımız, dünyalık hesaplarımızdır. Mürşid, Hakk'ın izniyle o perdeleri yırtan, o engelleri kaldıran kutlu bir eldir. Onun gelişiyle sâlik, Musa Efendi gibi, "Meğer ne büyük gaflet içindeymişiz!" diyerek uyanır.

Mürşid, sâliki öyle bir yolculuğa çıkarır ki, bu yolculuk aslında varlığın bütün mertebelerini yeniden kat etmektir. Terzibaba Hazretleri'nin bir dervişinin tefekküründen süzülen şu satırlar, bu yolculuğun derinliğini ortaya koyar:

Padişah kelimesi bu tarz anlatılarda genel itibâriyle kâmil insanı temsil ediyor olabilir. Dolayısıyla hikâyedeki padişahı kâmil bir mürşid olarak kabul edersek, doğmak kelimesiyle şeriat, yaşamak kelimesiyle târîkat, öldürmek kelimesiyle hakîkat, ölmek kelimesiyle marifet kastedilmiş olamaz mı? Yine aynı şekilde bir başka açıdan yorumlamayla, bu kelimeler iç yolculuğunu tamamlayan padişahın (kâmil kişinin) yolculuğun ileri safhasında karşılaştığı hazret makamlarını temsil ediyor olabilir mi? Öyle ki: ef'al mertebesi doğmak, esmâ mertebesi yaşamak, sıfat mertebesi öldürmek, zât mertebesi de ölmek kelimelerinin temsilleri olamaz mı? Nihayetinde Hazarât-ı Hamse mertebelerinin son basamağında İnsan-ı Kâmil ortaya çıkıyor.

Burada Mürşid, yani İnsân-ı Kâmil, "padişah" olarak remzedilmiştir. Onun rehberliğindeki seyr-i sülûk ise, varlığın katmanlarında bir seyahattir. "Doğmak", şeriata yani İlâhî düzene teslim olmakla başlar. "Yaşamak", tarîkat adabıyla, Mürşid'in terbiyesinde nefs ile mücadele ederek o düzeni içselleştirmektir. "Öldürmek", kendi izâfî benliğini, vehmini hakikat nuru karşısında yok etmektir ki bu, "ölmeden evvel ölmek" sırrıdır. Ve nihayet "ölmek", Zât denizinde tamamen fânî olup Hakk ile bâkî olmaktır. Mürşid, sâlikini bu manevi doğumlardan, ölümlerden geçirerek onu aslına ulaştıran bir ebedir. Bu yolculuk, aynı zamanda Ef'âl (fiiller), Esmâ (isimler), Sıfât ve Zât âlemlerinde yapılan bir miraçtır. Mürşid, bu mertebeleri geçmiş, tatmış ve bu makamların sırrına ermiş olandır.

Mürşid sadece bir şahıstan ibaret değildir. Konuşan, irşad eden Mürşid-i Kâmil'in yanı sıra, bir de "susan mürşid" vardır ki, o da bütün kâinattır. Cenâb-ı Hakk'ın sanatı ve kudreti, her varlıkta tecellî ederek bize O'nu anlatır. Bir çiçeğin açılışı, bir nehrin akışı, gökteki yıldızların nizamı, hepsi Hakk'ı zikreden birer delildir.

İrfânî anlamda “delil” kelimesi bazen “mürşid” yani kişiyi hakikate götüren rehber anlamında da kullanılır. Bu bağlamda evrendeki her varlık, hakikati gösteren bir işaret, bir mürşid gibidir. “Deliller vardır” ifadesi, bu anlamda insanın seyr-i sülûk yolculuğunda dikkat etmesi gereken manevi işaretleri ve kalp gözünü açan nişâneleri de içerir. Akıl ve Kalp İlişkisi: Evrendeki delillerin insan tarafından anlaşılabilmesi için akıl ve kalbin birlikte çalışması gereklidir. Akıl, dış dünyadaki düzeni gözlemleyerek mantıklı sonuçlar çıkarabilirken, kalp bu düzenin ardındaki hikmeti ve anlamı duyusal olarak algılar.

Kâmil bir Mürşid'in önemi burada bir kez daha ortaya çıkar. Kâinat bir kitap gibidir, ama bu kitabın harflerini, kelimelerini ve derin mânâlarını bize öğretecek bir muallime ihtiyaç vardır. Mürşid, bizim hem akıl gözümüzü hem de kalp gözümüzü açar. Bize, baktığımız her yerde sadece şekli değil, o şeklin ardındaki Sanatkâr'ı görmeyi öğretir. Onun sohbeti ve terbiyesiyle kalp, kâinattaki bu sessiz zikri duymaya, bu ilâhî sanatı okumaya başlar. Böylece sâlik için her zerre bir mürşid, her hadise bir ders olur. Hayır da şer de, lütuf da kahır da O'ndan gelir; hepsi birer işarettir, hepsi birer irşaddır. Bu tevhid şuuruna ulaşmanın anahtarı, Mürşid-i Kâmil'in elindedir. O, sâlikin elinden tutar ve onu hem kendi içindeki hem de kâinattaki "gizli hazine"ye vâkıf kılar.

Terzibaba'nın Nazarıyla Mürşid: Aslı ve Mertebesi

Mürşidin hakikatini anlamak, varlığın zuhûr edişinin sırrına, Hakk’ın kendi kendine olan sevgi ve muhabbetine vâkıf olmayı gerektirir. Mürşid, bu kevnî aşk hikâyesinin yeryüzündeki en kâmil şahidi ve temsilcisidir. Onun kim olduğunu, hangi mertebeden konuştuğunu ve sâlikin hayatındaki yerini anlamak için, perdenin ardına, isim ve sıfatların ötesine bakmak icap eder. Mürşidi sadece bir şahıs olarak görmek, okyanusu bir damlada hapsetmeye çalışmak gibidir. Hakikatte o, Zât’tan başlayıp âlemlere yayılan ilâhî bir nefestir.

Vücûd-u Mutlak'ın Tecellîsi Olarak Mürşid: Ulûhiyyet, Risâlet ve Abdiyet Veciheleri

Mürşid-i kâmilin hakikatini anlamak için, evvelâ Vücud-u Mutlak’ın, yani varlığı kendinden olan Zât-ı Mutlak’ın İnsan’da nasıl zuhûr ettiğini tefekkür etmek gerekir. Hakk, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim (muhabbet ettim) ve âlemleri halk ettim” buyurur. Bu kudsi hadis, bütün bir varlık ağacının çekirdeğidir. Varlığın tamamı, bu ilâhî sevginin bir neticesidir. Bu sevginin en kâmil tecellîgâhı, en berrak aynası İnsan’dır. Terzibaba Hazretleri, bu derin sırrı Bakara Sûresi’nin mukattaa harfleri olan Elif-Lâm-Mim üzerinden bizlere şöyle açar:

Vücudu Mutlak İnsan’da üç vechiyle zuhurdadır. Ulûhiyyet- Risâlet- Abdiyet. Kâmil zatlar, Elif harfi için, Hadisi Kudside “Ben gizli bir hazine idim” cümlesindeki gizli hazineyi, mertebeyi uluhiyet/ ilâhiyye; Lâm harfi için, “Bilinmekliğimi sevdim” cümlesindeki hubbuyeti, mertebeyi risâlet/ muhammediyye; Mim harfi için ise “Âlemleri halk ettim” cümlesindeki halk olunan Âdemiyyeti, (Yokluktan varlığa çıkartılan), mertebeyi abdiyyet olduğunu, Hakikatte tek olan vücûd-u mutlakın üç mertebeden “MEN” (O kimse ki) diye işaret edilen kul da zuhura çıktığını beyan etmişlerdir.

Bu üç vecih üzerinde durmak gerekir:

Elif ve Ulûhiyyet Vecihesi: Elif, harflerin başı, dik ve tek oluşuyla Ahadiyet (mutlak teklik) mertebesine işarettir. Bu, Hakk’ın henüz isim ve sıfatlarıyla âlemlerde açığa çıkmadığı, kendi Zât’ında gizli bir hazine olduğu Zât mertebesidir. Mürşid-i kâmil, bu sırra vâkıftır. O, varlığın kaynağının bu mutlak Birlik olduğunu bilir ve sâlikini de bu Birliğe çağırır. Onun sükûtu, Elif’in sükûtudur; varlığı, o gizli hazinenin bir işaretidir.
Lâm ve Risâlet Vecihesi: Lâm, Elif’in bükülmüş, sevgiyle (hubbiyet) eğilmiş halidir. Bu, “bilinmekliğini sevme” sırrıdır. Cenâb-ı Hakk, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek için muhabbet etmiş ve bu muhabbetle Hakikat-i Muhammediyye denilen nuru zuhûra getirmiştir. Bu nur, bütün peygamberlerin ve velîlerin hakikatidir. Risâlet, yani elçilik, bu ilâhî sevginin ve bilginin yaratılmışlara ulaştırılmasıdır. Mürşid, işte bu Risâlet vechesinin kendi zamanındaki vârisidir. O, İnsân-ı Kâmil olarak Hakikat-i Muhammediyye’nin nurunu taşır ve bu nur ile etrafını aydınlatır. Sözü, sohbeti, irşadı hep bu ilâhî sevgiden kaynaklanır.
Mim ve Abdiyet Vecihesi: Mim, Lâm’ın yere kapanmış, kulluğa bürünmüş halidir. Bu, “âlemleri halk ettim” sırrının tecellî ettiği yerdir. Âdem’in ve tüm insanlığın hakikatini temsil eden Abdiyet (kulluk) mertebesidir. Hakk, en kâmil şekliyle bilinmek için kendisine en mükemmel ayna olan İnsan’ı, yani kulunu var etmiştir. Mürşid, bu kulluğun zirvesidir. O, Hakk karşısında mutlak bir hiçlik ve yokluk içinde olduğunu idrak etmiş, bu yoklukla var olmuştur. En büyük şeref olan “abd” (kul) ismini en kâmil manada taşıyan odur.

Mürşid-i Kâmil, bu üç vechenin, yani Ulûhiyyet’in sırrının, Risâlet’in nurunun ve Abdiyet’in kemâlinin kendisinde birleştiği, yeryüzünde yürüyen bir “MEN”dir. O, hem Zât’ın sırrına âşinâ, hem Risâlet’in tebliğcisi, hem de Abdiyet’in en güzel örneğidir. Sâlik, mürşidine baktığında aslında Vücud-u Mutlak’ın bu üç yüzünü birden müşahede etme imkânı bulur.

Hazarât-ı Hamse Seyrinde Bir Padişah: Mürşidin Mertebeler Arası Temsiliyeti

Varlığı bu üç temel vecihe ile anladıktan sonra, seyrin daha tafsilatlı haritasına, yani varlığın beş temel mertebesi olan Hazarât-ı Hamse’ye (Beş İlâhî Hazret) bakılabilir. Bu mertebeler; Zât (Gayb-ı Mutlak), Sıfât ve Esmâ (Vahidiyyet), Ef’âl (Fiiller Âlemi), Misâl ve Şehâdet âlemleridir. Sâlikin seyr-i sülûku, en alttaki şehâdet âleminden başlayarak bu mertebeleri bir bir geçip aslına, yani Zât’a ulaşma yolculuğudur.

Terzibaba Hazretleri, nefsin yedi mertebesindeki mücadelenin, Hazarât-ı Hamse idrakine ulaşıldığında nasıl bir temsile dönüştüğünü anlatırken mürşidin konumunu bir "padişah" olarak resmeder:

Hikâyede yazılan ve zamanla padişah tarafından kâtiplere sadeleştirilen kısımlar, nefsin yedi mertebesindeki halleri kapsıyor denebilir. Fakat bu mertebelerin hükmü, Hazarât-ı Hamse ortaya çıktığında kalkıyor. Çünkü buradaki yaşantılar bir temsil olarak olması gereken hâle kavuşuyor... hikâyede geçen “doğdular, yaşadılar, öldürdüler ve öldüler,” cümlesiyle özetlenen hikâye, seyr-ü sülûkta nefsin yedi mertebesini aşmış olan insanın Hazarât-ı Hamse mertebelerindeki padişah olma seyr-ü sülûku olarak düşünülebilir. Her iki seyr-ü sülûk yorumunda tarihçiler, müridler olarak yorumlanabilir. Öyle müridler ki, mürşid-i kâmilleri onlara bir hayatın nasıl yaşandığını ve yaşanılan hayatın nasıl bir temsile kavuştuğunu öğretiyor.

Burada mürşid, nefs-i emmâreden nefs-i kâmileye uzanan yedi vadiden geçmiş, Hazarât-ı Hamse’nin her bir mertebesinin hakikatini kendinde gerçekleştirmiş bir “padişah”tır. O, artık olayların içinde kaybolmaz; olayların hangi mertebeden kaynaklandığını bilir ve her şeyi yerli yerinde müşahede eder. Müridler ise bu padişahın hayatını yazan “tarihçiler” gibidir. Mürşid yaşar, mürid onun yaşadığı bu kâmil hayattan kendi dersini alır, kendi tarihini yazar.

Bu yolculukta sâlikin en büyük rehberi, yine mürşidinin gönül aynasıdır. Zira sâlikin kendi hakikati, yani ilm-i ilâhîdeki aslı olan a'yân-ı sâbite’si, mürşidinin kalbinden yansır. Terzibaba Hazretleri bu nazik noktayı şöyle ifade eder:

7 denizi geçip, İbrâhîmiyet mertebesindeki, “Eslemtü lirabbil âlemiyn” teslimiyet idrâkiyle, 5 derya’ya yelken açan salik/abd bu idrâk ve yaşantıların şuurunu ancak kendi nefsinin, a’yan-ı sâbitesi mesabesindeki mürşidinin gönül ayinesinden alarak seyr-ü urûcunu yaşamaya başlar. Çünkü gerçek mânâda Hakk talibi sâlik, mürşidinin gölgesi mesabesindedir.

Yedi deniz, nefsin yedi mertebesidir. Bu denizleri geçen sâlik, İbrahimî bir teslimiyetle beş deryaya, yani Hazarât-ı Hamse’ye yelken açar. Ancak bu deryalarda yolunu mürşid vasıtasıyla bulur. Sâlik, kendi hakikatini, yani kendi Rabb-ı has’sının (kendisine özel Rab isminin) tecellîsini, mürşidinin gönül aynasından seyrederek tanır. Mürşid, sâlik için kendi aslını görebileceği cilalanmış bir ayna gibidir. Sâlik, o aynaya baktıkça kendindeki ilâhî potansiyeli, zaaflarını, yürümesi gereken yolu görür. Bu yüzden denilmiştir ki, "Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır." Çünkü mürşidsiz kalan kişi, kendi nefs aynasının bulanıklığında, vehimlerinin ve hayallerinin içinde yolunu kaybeder.

Hakikatin Cem Olduğu Ayna: Cem'ül Cem ve Mürşidin Zâtî Benliği

Mürşidin kemâli, onun varlıktaki bütün zıtlıkları, mertebeleri ve tecellîleri kendi bünyesinde birlemesinde, yani Tevhid’i bilfiil yaşamasında yatar. Fiiller (Ef’âl), İsimler (Esmâ) ve Sıfatlar âlemlerindeki bütün tecellîlerin tek bir Zât’tan geldiğini idrak ve müşahede etme haline tasavvufta Cem'ül Cem makamı denir. Bu, “Nereye dönerseniz dönün, Allah’ın vechi (yüzü) oradadır” âyetinin sırrının yaşandığı bir makamdır. Mürşid-i kâmil, bu makamın sahibidir. O, kesrette vahdeti, yani çoklukta Bir’i görür.

Terzibaba Hazretleri, sâlikin kendi benlik katmanlarını (Nefsî, İzâfî, İlâhî Benlik) aşarak nasıl Zâtî Benliğe ulaşacağını ve mürşidin bu süreçteki rolünü anlatırken, bu birleştirme (cem) haline işaret eder:

Ef’âl, Esmâ, Sıfât bir edilirse bu da Hüdâ olur, Hüdâ da zâten pâdişâhtır. Pâdişaha bütün kapılar açılır... Burada oluşan ufak bir Celâli tecelli ile sâlikin kendini kûrb’an etmesi sağlanır. Bu kûrb’an bayramında sâlik Mürşid’inin yardımı kendi beden devesini keser... Burada Mürşid de görülen hayâli Zât-i muhabbet kesilip gerçek Zât-i benlik oluşturulur.

Bu, ince bir sırdır. Sâlik, yolun başında mürşidinin şahsına bir muhabbet duyar. Bu muhabbet gereklidir, bir basamaktır. Ancak bu, “hayâli Zâtî muhabbettir.” Yani sâlik, Zât’ın tecellîsini mürşidin suretinde sever. Kâmil mürşidin görevi, sâlikin bu muhabbetini şahsından alıp, muhabbetin asıl sahibi olan Zât-ı Mutlak’a yöneltmektir. Sâlik, mürşidinin yardımıyla kendi nefsini, yani “beden devesini” kurban ettiğinde, artık mürşidin suretine takılı kalmaz. Mürşidin, o mutlak güzelliği yansıtan bir ayna olduğunu anlar ve sevgisini doğrudan aynanın sahibine, yani Hakk’a yöneltir. O zaman sâlikte “gerçek Zâtî benlik” oluşmaya başlar.

Bu benlik, Hakk’ın varlığıyla var olan, O’nun görmesiyle gören, O’nun işitmesiyle işiten bir varlık şuurudur. Bu şuurda, Hakk’ın Rububiyyet (terbiye edicilik) ve Kudret sırları da yaşanmaya başlar. Terzibaba Hazretleri, Bakara kıssası üzerinden bu hali şöyle şerh eder:

Kesilen bakara’nın parçası... Gönül ehlinin Aklı Şerifi ve gönül dili ile El mevta’ya dokunulduğunda; daha önce avcı Sûltan tarafından Kahhar esmâsı’nın tecellisi ile (sıfatı nefsâniyyeti ve beşeriyeti öldürülen) sâlik, Hayy esmâsının tecellisini kabul ederek... kendisine yeni bir yaşam/ şuurlanma ve idraklenme lütfedilmiş ve kendisindeki bu oluşumun gerçekleşmesine vesile olan/ kudret eli Mürşid-i Kâmil’in nefsâniyyetinden öldürdüğünü bildirdikten sonra da orada hâzirûn / şahid olanlar ondan râzı (mardiyyeten) olmuştur.

Burada “avcı Sultan” Mürşid-i Kâmil’dir. O, Kahhâr isminin tecellîsiyle sâlikin nefsâniyetini, yani sahte benliğini “öldürür”. Bu, bir yok ediş değil, bir dönüştürüştür. Ölen nefs, Hayy isminin tecellîsiyle Hakk’ta yeni bir hayata doğar. Bu manevi doğumun ebesi, vesilesi, “kudret eli” yine Mürşid-i Kâmil’dir. O, Hakk’ın Rububiyyet ve Kudret sıfatlarının yeryüzündeki eli gibidir. Sâlikin kalbini hangi ilâhî ismin tecellîsiyle terbiye edeceğini, ne zaman celâl ne zaman cemâl ile muamele edeceğini bilir.

İzin ve Vakit Sahibi: Hakikat-i Muhammediyye Vârisi Olarak Mürşid

Mürşidin en temel vasıflarından biri, onun Hakikat-i Muhammediyye’nin vârisi olmasıdır. Peygamber Efendimiz (s.a.v), peygamberlerin sonuncusudur (Hâtemü’l-Enbiyâ), ancak onun getirdiği velâyet ve irfan mirası, İnsan-ı Kâmiller eliyle kıyamete kadar devam edecektir. Her mürşid-i kâmil, kendi asrının Muhammedî nurunu taşıyan bir kandildir.

Bu vârislik, ona manevi mertebelerin kapılarını açma ve kapama yetkisi verir. Her sâlikin manevi gıdası, istidadı ve yürüyeceği yol farklıdır. Kimi henüz Âdemiyet mertebesinin ilmini alırken, kimi Museviyet, kimi İseviyet mertebesinin hakikatlerini yaşamaktadır. Sâlike hangi mertebenin kapısının açılacağını, o mertebenin ilminden ne kadar tadacağını bilen ve izni veren, mürşididir. Terzibaba Hazretleri, Ahzâb Sûresi’ndeki “Peygamberin evlerine izinsiz girmeyin” âyetini bu manevi mertebeler bağlamında yorumlarken, mürşidin bu kilit rolünü gözler önüne serer:

İşte Peygamberin evlerine derken, Hakikat-i Muhammediye’nin bu nübüvvet evlerinden bahsediliyor... Yani yol ehli bir kişi Âdemiyetten, Hazreti Muhammed’e kadar olan mertebe evlerine girmesi izne ve vakte tabidir. Buna da ancak “Rasûl” ve onun izini takip eden varisleri olan âlim ve ârif kişiler bu vakti bilir ve izni verebilir. Yol ehlinin bu vakitlere dikkat etmesi gerekir. Bunun iznini ve zamanını ancak sâlikin ârif, ârifibillâh veya Kâmil İnsân olan Mürşid’i bilebilir. İşte bu evlerde yenilen yemekler, yani ma’nevi gıdâlar farklıdır. Nasıl ki bir bebeğe süt ve mama verilir. Büyüklerin yemeklerinden verilirse yiyeceğini hazmedemez…

Bu misal açıktır. Mürşid, sâlikin manevi doktorudur. Onun hangi gıdaya ihtiyacı olduğunu, hangi ilacı hazmedebileceğini en iyi o bilir. Sâliki zamansız bir şekilde üst mertebelerin ilimlerine boğmaz, onu hazımsızlığa ve manevi hastalığa sürüklemez. Aynı şekilde, sâliki olduğu mertebede de bırakmaz; onu yeni “yemekler” tatması için bir üstteki “eve” davet eder. Bu davet, izin ve vaktin sahibi olan mürşidin tasarrufundadır. Sâlike düşen, bu davete teslimiyetle icabet etmektir.

Terzibaba Hazretleri’nin irfan ufkundan bakıldığında Mürşid, basit bir rehberden çok öte, varlığın sırlarını kendinde cem etmiş bir hakikat aynasıdır. O, Vücud-u Mutlak’ın yeryüzündeki Ulûhiyyet, Risâlet ve Abdiyet vecihelerini taşıyan, Hazarât-ı Hamse’nin padişahı, sâlikin nefsini Hakk’a kurban etmesine yardım eden bir kudret eli ve Muhammedî nurun kendi asrındaki vârisidir. Onu tanımak, Hakk’ı tanıma yolundaki en büyük adımdır. Zira o, Zât’a açılan kapının eşiğinde duran ve “gel” diye çağıran ilâhî bir davetçidir.

Terzibaba Geleneğinde Mürşid'in Yaşanması

Mürşid hakikatinin sâlikin hayatında nasıl yaşandığına, ilmin nasıl bir sefine olup sâliki menzile ulaştırdığına nazar etmek gerekir. Zira Mürşid, hakkında konuşulan bir zat değil, kendisiyle yol alınan bir can, bir nefes, bir nazardır. Bu yol, kuru bir bilgi yolu değil, bir hâl ve yaşantı yoludur.

Biat, Teslimiyet ve Mürşid-Mürid Edebi

Yola girişin ilk kapısı biat merasimidir. Bu, alelade bir el sıkışma, bir sözleşme değildir. Bu, bir ahittir; sâlikin cüz'î iradesini, Mürşid'in şahsında tecelli eden Küllî İrade'ye bağlama niyetidir. Terzibaba geleneğinde bu ahdin usûlü, Efendimiz'den (s.a.v) devralınan bir emanettir ve üç temel rüknü vardır: "el ele, diz dize, göz göze".

Biat ise özel bir haldir ve yolun gereğidir. (el ele diz dize göz göze) dir. Tokalaşma iki elle olmakta biat ise altı elle olmaktadır. Altı sayısı ise “altı cihet”i ifade etmektedir. Üstte Hakk’ın eli, altta mürşidin eli yanında da sâlik’in eli vardır. Hakk’ın kudret elinde “yedullah” sıfatları ve isimleri kendinin “rüşd/kemâl” verdiği mürşidin eli ki, bu gerçekten kâmil bir rüşd/mürşid olmalıdır, oraya akmaktadır. Mürşid ise kendine hakk’tan gelen bu sıfat ve isimleri kendinde iki elinde bulunan (99) ve sonsuz olan sıfat ve isimleri elini tuttuğu sâlik’ine istiğfar, salâvat ve kelime-i tevhid ile “talim/ilka/aktarmaktadır” işte bu hadise... Biat tatbikatı sırasında da mürşid mevkiinde olandan, sâlik mevkiinde olana bu İlâh-i hakikatlerin kopyalanmaya başladığı sürenin başlangıcıdır.

"El ele" olmak, sâlikin elini, kesintisiz bir silsile ile Resûlullah'ın ve nihayetinde Hakk'ın kudret eline bağlamasıdır. O el, artık manevi bir kanaldır; feyz ve himmet o kanaldan akmaya başlar. "Diz dize" olmak, sâlikin benlik kalesini Mürşid'in manevi otoritesinin önüne sermesi, teslimiyetin beden diline dökülmesidir. "Göz göze" olmak ise, kalbin kalbe ayna olması, rabıta bağının kurulmasıdır. Mürşid'in nazarında tecelli eden Hakk'ın nuru, sâlikin gönül aynasına yansır ve manevi yolculuk böylece başlar.

Bu biat, bir teslimiyet sözleşmesidir. Teslimiyet, Mürşid'in her emrini körü körüne yapmak değil, onun iradesinin, kendi nefsani iradesinden daha hayırlı olduğunu idrak etmektir. Uşşâkî büyüklerinin buyurduğu gibi:

Malum olsun ki: Salik kendini şeyhinin kemaline tesliminde daim olması lazımdır. Mürşid huzurunda "gassal" (gusledici) elindeki meyyit gibi olmalı. Mürşid de salikde dilediği gibi tasarruf edip, müridi velayet suyuyla yıkar, "gayriyyeti " "hades ve hudüs" (sonradan meydana gelen) şeylerden "cenabetinden" tahir eder, temizler. Onun için mürşid elindeki mürid, gassal elindeki meyyit gibi olması lazımdır denilir. Ve "Mürşidim beni sevmiyor" diye zann etmemelidir. "Belki beni herkesten daha çok seviyor" zannında bulunulmalıdır.

Gassal elindeki meyyit benzetmesi çarpıcıdır. Meyyitin iradesi yoktur; gassal onu nasıl çevirirse öyle döner. Sâlik de nefsini, Mürşid'in manevi terbiyesine böyle bırakmalıdır. Zira Mürşid, sâliki heva ve heves kirlerinden arındıran, ona velayet suyuyla abdest aldıran manevi bir gassaldır. Bu teslimiyet, yolun edebini de beraberinde getirir. Mürşid'in huzurunda tesbih çekmemek, ona "selamun aleyküm" dememek gibi zahirde küçük görünen usûller, aslında sâlikin nefsini terbiye eden, benlik iddiasını törpüleyen inceliklerdir.

Ve yine malum olsunki: Bir salikin mürşidine "esselamu aleyküm" demeside caiz değildir, zira tazime aykırıdır. Keza şeyh ile de "muaraza" (ihtilaf) caiz değildir. Şeyhin sözü zahirde hata bile olsa, o hatayı kendi sevabına tercih eder. Hızır (a.s.) ile Musa (a.s.)'ın muamelesi gibi.

Hızır (a.s) ile Musa (a.s) kıssası, bu edebin zirvesidir. Musa (a.s), şeriatın zahirine göre itiraz ederken, Hızır (a.s) hakikatin bâtınıyla hareket ediyordu. Sâlike düşen, Mürşid'in her söz ve fiilinde, kendi aklının ermediği bir hikmet olduğunu bilmek ve teslim olmaktır. Zira sâlikin kendinde gördüğü her güzellik, her manevi hâl, aslında Mürşid'in himmetinin bir yansımasıdır. Bunları kendine mal etmek, en büyük edepsizliktir.

Kula lâzım olan, zâhir ve bâtın hâllerine ait kendinden zuhur eden her şeyi kendinden mahvedip sahibine irca etmektir. Mürit, idrâkin son haddiyle bilmeli ve anlamalıdır ki, Allah'ın ona irâde edip lâyık gördüğü elbette kendisinin kendisine irâdesinden daha faydalı ve uygundur. Talibe düşen de, «tefaiz» kelimesiyle ifadelendirilen bu hâli, mürşidine karşı tatbik edip ondan bu işin sırrını kapmaya çalışmasıdır.

"Tefaiz", yani fazlalandırma, artma... Sâlikte zuhur eden her feyiz, her irfan kırıntısı, Mürşid vasıtasıyla Hakk'tan gelen bir lütuftur. Bunları kendine ait görmek, manevi bir hırsızlıktır. Edep, bu lütufları sahibine iade etmek, yani Mürşid'in himmetine ve nihayetinde Hakk'ın fazlına bağlamaktır.

Seyr-i Sülûk'un Halleri: Zikir, Zuhurat ve Manevi Doğum

Biat ile yola giren sâlikin manevi yolculuğu, yani seyr-i sülûk başlar. Bu yolculuk, Mürşid'in talim ettiği zikir (Allah'ı anma) ile yürünür. Zikir, sadece dilin tekrarı değil, kalbin uyanışıdır. Sâlik, dersine devam ettikçe, manevi âlemden haberler almaya başlar. Bu haberler, zuhurat ve sadık rüyalar yoluyla gelir. Mürşid, bu zuhuratları tabir ederek sâlikin hangi halde, hangi mertebede olduğunu ona bildirir ve yolunu doğrultur.

Bir sâlikin şu zuhuratı, bu durumu anlatır:

E-mail attığımın gecesi şöyle bir zuhurat oldu: “Yerde sizinle birlikte diz üstü oturuyoruz, dizlerimiz bir birine değiyor. Siz her iki elimden tutarak bana nefsin ilk mertebesi olan nefs-i emmâreyi, bununla ilgili âyetleri, esmasını ve matematiksel bir formül söylüyorsunuz. Ardından nefsin ikinci mertebesi levvâmeyi... sonra nefsin üçüncü mertebesini... sonra nefsin dördüncü mertebesini, ilgili âyetleri, esmasını ve formülünü söylüyorsunuz.

Mürşid sadece zahirde ders vermez. O, sâlikin manevi âleminde de bir muallimdir. Sâlik uyurken bile onun terbiyesi devam eder. Diz dize oturmak teslimiyeti, el ele tutuşmak feyz akışını, nefis mertebelerinin talimi ise seyr-i sülûkun başladığını müjdeler. Bu yolculuk, nefsin en alt tabakası olan Emmâre'den (kötülüğü emreden nefis) başlayarak yukarı doğru devam eden bir miraçtır.

Terzibaba yolunda bu mertebeler, "Nefsi benlik" ve "İzâfi benlik" gibi isimlerle anılır. Her mertebenin bir zikri, bir yaşantısı ve bir kurbanı vardır.

Kişi ilk seyrinde nefsâni benlik üzere ilmi çalışmalar yaparak... Buraya ulaştığı zaman “Nefsi benliği” idrâk etmiş olur... Bu sâlik kendi kendine hâlife olur... Yalnız başkasına eğitim verecek durumu yoktur... İkinci seyir İzâfi benlik üzere olan tarikat seyirdir. Burada sâlik “İzâfi benliğe” ulaşmış... Bu kişi rehber hâlifelik yapabilir. Çevresindekilere ufak çaplı eğitimler verebilir. Zorlandığı noktalar da Efendi Babam-ızdan yardım alır.

Nefsi Benlik mertebesine ulaşan sâlik, nefsini tanımış ama henüz onun tasallutundan tam kurtulamamıştır. Kendi kendine yeterli hale gelir ama başkasını irşad edemez. İzâfi Benlik mertebesinde ise artık "ben" dediği varlığın Hakk'a izafe edilen, O'ndan ayrı olmayan bir gölge varlık olduğunu idrak etmeye başlar. Bu mertebede, Mürşid'in izniyle "rehber halifelik" yapabilir, yani yeni başlayanlara yol gösterebilir ama yine de asıl Mürşid'e bağlıdır.

Bu seyr esnasında sâlik, kabz-bast halleri yaşar. Kabz, manevi bir sıkıntı, daralma halidir. Bast ise bir genişleme, ferahlık halidir. Bu iki hal, sâlikin kalbinin manevi atışları gibidir. Bu gelgitlerin neticesinde, sâlikte manevi bir doğum gerçekleşir. Buna veled-i kalb, yani "kalp çocuğu" denir.

Bu veled-i kalbin doğmuş olmasının kalbde zuhûru; fakîrin yaşamış olduğu kabz ve bast durumları olup, misâl âleminde zuhûru ise görülmüş olan yeni doğmuş bebeklerdir. Ayrıca ef’al âleminde diğer yaşanan hal ve tefekkürlerdeki değişim de veled-i kalbin doğmuş olmasının zuhûrudur.

Veled-i kalbin doğumu, sâlikin eski, nefsani kimliğinden sıyrılıp yeni, ruhani bir kimliğe bürünmeye başladığının müjdesidir. Bu, artık sâlikin kendi kendine yetmeye başladığı, irfan pınarından içmeye hak kazandığı bir makamdır. Mürşid, bu doğumu da sâlikin zuhuratlarından anlar ve ona göre yeni bir vazife, yeni bir ders talim eder. Sâlikin gördüğü bir başka rüya, bu terbiyenin nasıl incelikle işlendiğini gösterir:

Bir kimse elinde bir papağanla yanıma geldi. Sonra bana papağanla nasıl konuşacağımı öğretmeye başladı. Yavaş yavaş papağanın dilinden anlamaya başladım, onunla konuşuyordum. Tanımadığım bu kişi ben artık gidiyorum dedi... Bana “Artık kuşların dilini konuşabiliyorsun, benim burada kalmama gerek yok” diyerek gitti.

Papağan, taklit yoluyla öğrenmeyi, yani sülûkun başındaki zikir ve amelleri temsil eder. Papağanın dilini anlamak ise, yapılan zikrin ve ibadetin manasına, hakikatine ermektir. Mürşid, sâlike bu dili öğrettikten sonra onu bir miktar kendi haline bırakır ki, öğrendiklerini yaşasın, kendi ayakları üzerinde durmayı öğrensin.

Yolun Tehlikeleri ve Mürşid'in Himmeti

Tasavvuf yolu, dikeni gülden çok olan bir yoldur. Bu yolun en büyük tehlikeleri, sâlikin kendi içinden doğar: vehim (asılsız kuruntu), hayal (aldatıcı görüntüler) ve hepsinin başı olan kibir (büyüklenme). Sâlik, biraz yol aldığında, birkaç güzel hal yaşadığında kendini bir şey zannetmeye başlar. Bu, şeytanın en sevdiği tuzaktır.

Kuşa gelince siyah kuş hayali vehimi anlatır. Onların asla aslı yoktur. Sadece hayal varlığında varı yok yoğu var gösterir. Bu çok önemli bir olaydır bunun gerçek ilme çok ihtiyacımız vardır. Hakikatı Muhammedi ilimleri almayan insânlar çok büyük yanılgıya düşmüşlerdir. Her hayâli ve vehmi hakikat zannedip böylece değerlendirip çok büyük yanlışlıklar yapmışlardır. Onun için bir irfan ehli mürşidi kâmile çok ihtiyaç vardır. Elinden tutup ilim bilgilerini almamız lâzımdır.

Siyah kuş, sâlikin aklını çelen, onu yoldan çıkaran vehim ve hayallerdir. Mürşid-i Kâmil'in feraset nazarı olmadan, sâlik bu siyah kuşları hakikat güvercini zannedebilir. Bu yüzden Mürşid'in en önemli vazifelerinden biri, sâlikin bu tür aldanışlarını düzeltmek, onun ayağını kaydırmamaktır. Terzibaba Hazretleri'nin kendi müridleriyle olan yazışmalarında bu duruma dair ibretlik misaller vardır. Bazen sâlik, kendisine verilen "rehberlik" vazifesini "halifelik" zanneder, Mürşid'in makamına göz diker.

Birde vasıf karışıklığı olduğu anlaşılıyor. Bundan sonra kişilere. (Efendim, Sultanım. Şeyhim, Mürşidim, üstadım) gibi ifadeler kullandırılmayıp sadece (Rehberim veya halifem) vasfı kullandırılacaktır. Ben bu vasıfları da Baba vasfını da kendime asil olduktan tam (20) sene sonra söylettim. Daha evvel abi ve amca idim.

Makam ve unvanlar bu yolda hassas bir meseledir. Terzibaba Hazretleri, kendisine "Baba" denilmesi için yirmi sene beklemişken, yeni yetme bir sâlikin hemen "Mürşidim, Sultanım" gibi vasıfları kendine yakıştırması, yolun en büyük tehlikesi olan benlik iddiasının bir tezahürüdür. Mürşid, bu durumu fark ettiğinde, bir cerrah gibi neşterini vurur. Bu, bazen çok sert ve celalli bir müdahale olabilir.

Eğer bu söz gerçekten samimi olsa idi, bu sözü söyleyen kimse kayıtsız şartsız bütün çevresi ile bahsettiği yerin yanında olur, âdem-i ma’nâya hemen tabi olur. İblis gibi ( iblis siret ) olmaz “ Âdem siret ” olur ve ikazlara “ belî ”, der karşına geçıp bağırıp cağırıp meydan okumaz, karşısında el bağlar durur idi. Böylece mürted olmaktan kurtulmuş olur idi...

Mürşid'e karşı gelmek, onun ikazını dinlememek, "İblis sireti" yani şeytanın ahlakına bürünmektir. "Âdem sireti" ise hatasını kabul edip teslim olmaktır. Mürşid'in bu celalli tavrı, sâliki helak olmaktan kurtarmak içindir. O, sâlikin nefs putunu kırmak için bazen İbrahim gibi balyoz kullanır. Nitekim Kur'an-ı Kerim'deki Bakara (inek) kıssası da bu manevi boğazlamaya işaret eder.

Demek ki nefsi emmâre ve levvâme kökenli vehim ve hevayı Mürşid-i Kâmilin yardımı ve feyzi ile boğazladığımızda tarikat mertebesinin kapısı açılır... Hakk, insanın kendi hayvani boyutlu nefsinin kölesi olmasına rıza göstermediğinden ona peygamberleri ve peygamberlerin ilmini devam ettiren irfan sahibi Ârifleri göndererek ona hürriyetin anahtarını vermiştir.

İnsanın içindeki o "işe yaramaz inek", yani heva ve vehimle hareket eden hayvani nefis, Mürşid'in himmetiyle kurban edildiğinde, hakiki hürriyet başlar. Bazen bu tehlike o kadar sinsidir ki, sâlik kendi kibrini görmez, başkalarını eleştirirken aslında kendi nefsini tarif eder. Mürşid'in feraseti, bu durumu da ortaya çıkarır:

Dikkat edilmesi gereken temel husus... manevi yolda ilerleyişimizin, ibadet, taat, zikir, dua gibi başka insanlardan farklı olarak yaptığımız amellerimizin ve kazandığımız güzelliklerin de bizi kibre ve ucba düşürebileceği unutulmamalıdır... Derviş tam anlamıyla mürşidine tabi olmadıkça kibir ve ucbundan kurtulamayacağını bilmelidir. Yolcu. ----------- Görüldüğü gibi Yolcu daha o tarihlerde, bu yazdıkları ile aynen kendini anlatmış bunları karşısındakilere mâl etmiştir. T.B.

Bu, kişinin kibri anlatırken kibirlenmesi ama farkında olmamasının acı bir halidir. Mürşid, sâlike tuttuğu ayna ile ona kendi yüzünü gösterir. Bu yüzden bir sâlikin en büyük duası, "Ya Rabbi, beni Mürşid'imin himmetinden ve nazarından bir an bile ayırma" olmalıdır.

Dergâh Hayatı ve Amelî Usuller

Mürşid'in terbiyesi, sadece bireysel dersler ve rüyalarla sınırlı değildir. Bu terbiye, dergâhın veya sohbet halkasının manevi ikliminde, cemaatle birlikte kemale erer. Dergâh, sâliklerin bir araya gelip zikrettiği, sohbet dinlediği, birbirinin halinden anladığı bir manevi ocaktır. Bu ocakta yapılan Hatm-i Hâcegân gibi toplu zikirler, kalpleri birleştirir ve feyzin daha güçlü akmasını sağlar.

Şeriate muhalif olmayan hayırlı bir muradın hasıl olması için, tevhid veya "hatm-i hacegan" icrasını murad eder isen... cemaat ile sesli yedi kere istiğfar getirilir, sonra yedi kere "Allahümme salli ala seyidina Muhammed bi adedi küllü dain ve devain kesiran kesira" salavatı okunur, sonra tevhid okunmaya başlanır.

Bu tertip, yolun büyüklerinin tecrübeyle sabitlediği bir usûldür. Her adedin, her okunan duanın bir sırrı vardır. Cemaatle yapılan bu zikirler, tek başına yapılan zikirden daha tesirlidir. Çünkü orada rahmet tecellisi umumidir.

Ancak dergâh hayatının özü, zikirden de öte, Mürşid'in sohbetidir. Nakşibendî büyükleri, bu manayı şöyle ifade etmişlerdir:

“Namaz kaçırılacak olursa kazası vardır ama sohbet kaçırılırsa kazası mümkün değildir”... Esasen sohbetin merkezi olan Mürşid, namaz vakti gelince herkesten evvel edaya teşebbüs eder. Sohbetin devamı, olsa olsa, namazın eda sınırları içinde, yâni vaktin dolmasına zaman varken mümkündür.

Bu söz, namazı hafife almak manasına gelmez. Bilakis, Mürşid'in sohbetinin, namazın ruhunu ve hakikatini insana kazandıran bir mektep olduğunu anlatır. Sohbet, kaçırılan bir dersin telafisi olmadığı gibi, Mürşid'in o anki tecellisinden dökülen irfan damlalarını bir daha aynı şekilde bulmak mümkün değildir. O sohbet, sâlikin kalbindeki kilitleri açan bir anahtar, yolunu aydınlatan bir kandildir. Mürşid Nusret Tura Hazretleri'nin, zahiri ilim peşinde koşan müridi Necdet Ardıç Efendi'ye söylediği şu söz, bu hakikatin özetidir:

Necdet Efendi’nin, aslında yeterli miktarda bilgisi olduğu halde kıraat, hurûf ve tecvid ile ilgili çalışmalar yapmak için İstanbul’da zâhir ehli hocalara gittiğini öğrenen Nusret Tura Efendi, bir gün evinde dervişlerine yaptığı gönül sohbetinden sonra tâlim için hocaya gitmek üzere olan Necdet Efendi’ ye; “Deryada yıkandınız, gidin gölde kirlenin bakalım!”

Mürşid'in sohbeti ve nazarı, bir deryadır. Zahirî ilimler ise o deryanın yanında bir göl mesabesindedir. Deryada yıkanan, yani Mürşid'in irfanından feyiz alan bir kimsenin, tekrar göle dönüp kirlenmesine, yani işin kabuğunda oyalanmasına lüzum yoktur.

Terzibaba geleneğinde Mürşid böyle yaşanır. Bir biat ile başlayan yolculuk, teslimiyet ve edeple devam eder. Zikirle yürünür, zuhuratlarla yön bulunur. Nefsin tehlikelerinden Mürşid'in himmetiyle korunulur. Sohbet halkasında pişilir, cemaatle demlenilir. O, sâlikin elinden tutan, kalbine nazar eden, onu kendinden alıp Hakk'a ulaştıran bir rehber, bir baba, bir sultandır.

Füsûsu'l-Hikem'de Mürşid

Hakikat ilminin sultanı, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin kaleme aldığı Füsûsu'l-Hikem (Hikmetlerin Özleri) adlı eser, peygamberlerin lisanıyla Zât-ı Mutlak'ın sırlarını fâş eden bir hikmet deryasıdır. Her peygamber, bir "kelime" yani Hakk'ın bir sıfatının, bir isminin kâmil bir tecellîsi olarak anlatılır. Bu eserde mürşid bahsi, doğrudan bir başlık altında değil, hikmetin ta kendisi olarak, peygamber kıssalarının dokusuna işlenmiş halde karşımıza çıkar. Şeyh-i Ekber, bize bir usûl, bir erkân listesi vermez; o, hakikatin nasıl yaşandığını, kevnî işleyişin nasıl zuhûr ettiğini gösterir. Mürşid ve mürid ilişkisinin aslı, kökü, bu ilahi kelimelerin, bu peygamberlerin hayatlarında saklıdır.

Bu hikmet pınarlarından birisi, Kelime-i Mûseviyye’de, yani Hz. Musa’nın hikmetinde açığa çıkar. Hz. Musa’nın hayatındaki en mühim dönüm noktalarından biri, bir Kıptî’yi istemeden öldürmesi ve ardından Medyen’e hicret etmesidir. Bu hadise, sâlikin yolculuğunda mürşidin neden ve nasıl bir zaruret olduğunu anlamak için bir anahtar gibidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi Hazretleri, bu hadiseyi şöyle şerh eder:

Öldürme olayını nefsinden zannederek ve de bu olayı Kıptilere anlatması mümkün değil, Kıptiler muhahakkak kısas isteyeceği için medyen kabilesine kaçtı. Şuayb (a.s.), Musa’nın (a.s.) hem kayınpederi hem de mürşididir. (...) Musa (a.s.) kıptiyi kendi nefsinden dolayı öldürdüğünü zannetmesine rağmen bir korku duymadı bunun sebebi nebi batınıyla masum olmasından dolayıdır. Şimdi birisini öldürdü ama bundan dolayı üzülmedi ama neden kaçtı, kendi üzüntüsünden dolayı değil kendini onların kısas uygulayarak öldüreceklerinden kaçtı. Yani vicdani muhasebesinden dolayı değil, kıptinin katli olmasaydı Mısırda kalacaktı, işte kıptinin öldürülmesi bir tarihin başlangıcı olmuş oluyor. Yani Museviyet mertebesinin başlangıcı oluyor. Batın tarihi annesinin karnına düşmesiyle başlıyor, ama fiiliyat tarihi kıptiyi öldürmesiyle başlıyor. Bu da ne demek oluyor içinizdeki kıptiyi öldürmeden o mertebeye ulaşmamız mümkün değildir. Nebi Hakkın emri ile yaptığından masumdur, batınıyla masum olunca zahirinden meydana gelen fiilinin ilhamla olduğunu bilmese dahi fiilinden dolayı korku ve endişe bulmaz.

Hz. Musa, zâhirde bir katil olmuştur. Ancak bâtında, yani hakikat planında, bu fiil onun nefsinden değil, Hakk’ın iradesiyle zuhûr etmiştir. O an bunun farkında olmasa da, iç âleminde bir suçluluk, bir pişmanlık hissetmez. Korkusu, şeriatın zâhirî hükmü olan kısastandır. Bu hadise bize şunu öğretir: seyr-i sülûk yolunda sâlik, bazen öyle haller yaşar, öyle fiillerin içinde bulur ki kendini, zâhirî akılla bunları izah edemez. Kendi nefsine ait zannettiği bu eylemler, aslında Hakk’ın onu bir mertebeden diğerine geçirmek için kurduğu ilahi bir tertibattır.

"İçimizdeki Kıptî'yi öldürmek" tabiri, burada bütün sırrı önümüze serer. O Kıptî, bizim Firavun’a, yani nefsin saltanatına, dünya sevgisine, benlik iddiamıza hizmet eden parçamızdır. O ölmeden, Mısır’dan, yani nefsin esaretinden çıkmak ve Tûr Dağı'na, yani ilahi tecellîlere doğru yola koyulmak mümkün değildir. Bu "öldürme" fiili, sâlikin yolculuğunun başlangıcıdır.

Bu büyük hadiseden sonra Hz. Musa Medyen’e, yani Hz. Şuayb’a gitmiştir. Hz. Şuayb, onun hem kayınpederi, hem de mürşididir. Bu demektir ki, Mürşid, sâlikin "Kıptî’sini öldürdükten sonra" sığınacağı limandır. Sâlikin, anlam veremediği o büyük mânevî sarsıntıyı, o ilahi fiili, yerli yerine koyacak olan, onun hikmetini açıklayacak olan kişidir. Mürşid, sâlike der ki: "Korkma. O fiili işleyen sen değildin. O, Hakk’ın seni Mısır’dan çıkarmak için bir vesilesiydi. Şimdi yeni bir dönem başlıyor." Böylece mürşid, sâlikin yaşadığı o dehşetli hadiseyi bir travma olmaktan çıkarır, bir "manevi doğum" hadisesine çevirir. Hz. Şuayb'ın himayesinde geçen yıllar, Hz. Musa'nın peygamberlik vazifesine hazırlanma, hamlıktan kemâle erme sürecidir. Demek ki mürşide duyulan ihtiyaç, keyfî bir tercih değil; yolda karşılaşılan halleri, ilahi fiilleri doğru okuyabilmek ve yola devam edebilmek için vücûdî bir zarurettir.

Bu zaruretin bir diğer veçhesi de, Hakk’ı tanımanın sadece kitaplardan okunan, zâhirî kurallardan ibaret bir ilim olmamasında yatar. Cenâb-ı Hakk, Kur’an-ı Kerim’de sayısız ayetle kendini anlatır, ancak O’nun Zât’ının hakikatine giden yol, sadece metinleri okumakla aşılamaz. Bu, bir hâl ilmidir, bir tatma, bir yaşama ilmidir. Buna irfaniyet denir. Fıkıh, yani şeriatın zâhirî hükümleri, yolun dış çerçevesini çizer, bedeni disipline eder. Bu temel olmadan yola çıkılmaz. Ancak yolun kendisi, o çerçevenin içinde manevi bir yolculuk yapmayı gerektirir.

Terzibaba Hazretleri, Kelime-i Îseviyye şerhinde bu inceliği askerlik mertebeleri misaliyle izah eder:

Efendimiz O’nun öğrettikleri Kur’an-ı Kerim’in bildirdikleri Cenab-ı Hakkın inzal ettikleri bu kadar değildir. Yani sadece fıkıh ilmi değildir. O kadar geniş ilimler var ki işte o mübarekler kendilerine ait olan o bölümü o sahada çalışmışlar, orada muvafakatlar kazanmışlar, inceliklerini ortaya koymuşlar. Peki Allah’ı nasıl tanıyacağız. (...) Cenab-ı Hakk Kur’an-ı Kerim’de miraçtan bahsediyor, namaz kulun miracıdır diyor, ama fıkıh ilmiyle bugün miraca namazla ulaşan bir kişi bile yoktur. (...) Namaz mü’minin miracıdır, ama gerçek manada namaz mü’minin miracıdır namazın ne olduğunu hangi mertebede neye tekabül ettiğini bildiğimiz zaman o namaz miraca çıkarmaktadır. İşte bu da irfaniyetle olmaktadır. Hani ehlullahtan birisine sormuşlar hangi mekteptensin diye, o da Hüda mektebindenim demiş. Allah’ın mektebindenim demiş. Bakın burada kimlik kişilik düştü, şu imamın bu imamın lafı yok, yani onları küçük gördüğümüzden değil, ama fıkhi manada bizim onlar önderimiz ama onların liderliği bir yerde bitiyor. Askerlikte bile bir sürü mertebeler var, teğmenin görevi teğmenlik mertebesinde, üsteğmenin mertebesi üsteğmenlikte, yüzbaşının mertebesi yüzbaşılık mertebesinde bitiyor biz bu durumda askerlik mertebesi yüzbaşıya kadar diyoruz ondan yukarıdakileri yok sayıyoruz.

Bu benzetme, mürşidin irşad halkasındaki yerini net bir şekilde ortaya koyar. Fıkıh âlimleri, şeriatın muhafızlarıdır. Onların hizmeti başımız üstünedir. Onlar, ordunun teğmenleri, yüzbaşıları gibidir; görevleri kutsal ve zaruridir. Onlar olmadan orduda nizam kalmaz. Lakin ordu sadece teğmen ve yüzbaşıdan ibaret değildir. Ordunun generalleri, mareşalleri de vardır. İşte mürşid-i kâmiller, bu manevi ordunun yüksek rütbeli subaylarıdır. Onlar, sadece talimatları değil, savaşın stratejisini, haritanın bütününü, yani hakikatin küllî bilgisini bilirler.

Hadîs-i şerîfte buyurulan "Namaz mü'minin miracıdır" sırrına ermek, bu küllî bilgiyi gerektirir. Fıkhın öğrettiği şekil ve şartlarla kılınan namaz, miraca çıkacak olan Burak’ı hazırlamaktır. Ama o Burak’a binip yedi kat semayı aşmak, Sidretü'l-Müntehâ'ya varmak, "iki yay aralığı kadar, yahut daha yakın" mesafeye ulaşmak, ancak bir rehberle, o yolun sırlarını bilen bir İnsân-ı Kâmil ile mümkün olur. Mürşid, sâlike namazın her bir rüknünün (kıyam, rükû, secde) hangi ilahi mertebeye tekabül ettiğini, Fatiha'nın yedi ayetinin hangi yedi sıfatın tecellîsi olduğunu, selam vermenin "kesrette vahdeti" nasıl müşahede etmek anlamına geldiğini yaşayarak öğretir. Böylece namaz, bir bedensel egzersiz olmaktan çıkar, ruhun kanatlandığı bir miraç tecrübesine dönüşür.

Füsûs'un ruhu da buradadır. İbn Arabî Hazretleri bize, her peygamberin bir ilim deryası olduğunu, her birinin Hakk'ın farklı bir isminin mazharı olduğunu anlatır. Hz. Adem, isimlerin ilmine; Hz. İdris, ulviyet ve hikmete; Hz. Nuh, tenzih ve teşbih dengesine; Hz. İbrahim, dostluğa (hıllet); Hz. Musa, ilahi kelâma; Hz. İsa, ruh üflenmesine vâris olmuştur. Mürşidler de, bu peygamberlerin vârisleridir. Her mürşid, kendi meşrebine, yani manevi karakterine ve kabiliyetine göre, bu peygamberlerden birinin veya birkaçının ilmine daha derinlemesine vâkıf olur. Biri celâl tecellîlerinin, diğeri cemâl tecellîlerinin terbiyecisi olur. Biri zikirle, diğeri tefekkürle yol aldırır.

Bu yüzden sâlik, kendi mânevî hastalığına şifa olacak tabibi, yani mürşidini bulmak zorundadır. Nasıl ki Hz. Musa, o anki haliyle Hz. Şuayb'ın terbiyesine muhtaç idiyse, her sâlik de kendi "Medyen"ine hicret edip kendi "Şuayb"ını bulmalıdır. Bu arayış, Hakk'a olan samimi bir yakarıştır ve Cenâb-ı Hakk, samimiyetle arayanı mutlaka bir rehbere ulaştırır.

Şeyh-i Ekber'in Füsûs aynasından bize yansıyan şudur: Mürşid, manevi yolculuğun bir aksesuarı değil, bizatihi yapısının bir parçasıdır. O, sâlikin içindeki "Kıptî"nin ölümünü bir başlangıca çeviren, şeriatın zâhirî bilgisini irfanın bâtınî tecrübesiyle taçlandıran, sâliki "Hüda mektebinde" miraç sırrına erdiren ilahi bir lütuftur. O, sâlikin elinden tutup onu kendi benliğinin karanlık Mısır'ından çıkaran ve Hakk'ın tecellîlerinin aydınlığına kavuşturan bir "Musa'nın Asâsı" gibidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûs’u, hikmetin denizidir. Mürşid bahsine bu denizden bakınca, karşımıza en çetin meselelerden biri çıkar: Zıtların birliği. Kâmil mürşidin bakışı, sıradan bir nazar değildir; o, eşyanın ardındaki birliği, fiillerin arkasındaki Fâil’i gören bir nazardır. Bu öyle bir makamdır ki, orada kavga ile muhabbet, red ile kabul, tenzih ile teşbih bir araya gelir. Bu, aklın sınırlarının aşıldığı, kalbin idrakinin başladığı yerdir.

Bu makamın sırrını Terzibaba Hazretleri’nin sohbetlerinden birinde şöyle bir inci tanesi olarak buluruz:

Rahmette muhabbettir, bütün varlığa düşmanlarına dahi sevgi muhabbet, dışarıdan kavga edersin ama içeriden muhabbetin olur. Dışarıdan fiiline kavga edersin fiilinle kavga edersin, Zat’ınla değil, ama o fiili yapanın Zat’ına muhabbetin olur çünkü Allah’ın Zat’ıdır ondaki zat Allah’ın Zat’ından bir zatdır.

Bu söz, irfan yolunun en ince sırlarından birini önümüze serer. Mürşidin yetiştirdiği sâlik, şeriatın zahirî hudutlarına riayet eder. Yanlış bir fiil gördüğünde ona karşı durur, onu eliyle, diliyle veya kalbiyle düzeltmeye çalışır. Bu, işin “dışarıdan kavga” kısmıdır; yani tenzih boyutudur. Fakat iş burada bitmez. Arif olan, o fiilin işlendiği suretin ardına geçer. O fiili işleyenin özüne, yani vücûd mertebesi itibariyle varlığına bakar. Bilir ki, her varlık, varlığını Vücûd-u Mutlak’tan alır. Her zât, yani her bir bireysel öz, Zât-ı Mutlak’ın bir tecellîsidir. Bu idrak, "içeriden muhabbet" kapısını açar.

Fiile karşı durursun, çünkü o fiil, Hakk’ın rızasına uygun değildir. Ama fâilin zâtına muhabbet edersin, çünkü o zât, Hakk’ın bir tecellîsidir. Bu, Cem makamı’nın, yani birleştirme makamının tecrübesidir. Burada şeriat ile hakikat, tenzih ile teşbih ayrılmaz. Tıpkı Hz. Musa’nın, sihirbazların sihrine karşı asâsını ortaya koyması gibi fiile karşı durursun; ama aynı zamanda o sihirbazların iman etme potansiyelini, onların da Hakk’ın birer kulu olduğunu bilen bir rahmet ve muhabbeti içinde taşırsın. İşte kâmil mürşid, sâlike bu Muhammedî mîzan’ı, bu iki kanatla uçmayı öğretir. Kemâl, bu ikisini yerli yerinde yaşamaktadır.

Bu tenzih-teşbih dengesi, varlığa bakışın temelini oluşturur. Sâlik, her zerrede Hakk’ın bir tecellîsini, bir isminin zuhûrunu görmeye başlar. Karşısındaki insan, ister dost ister düşman görünsün, onun varlığının da Hakk’ın varlığından bir pay taşıdığını, onun özünün de Zât denizinden bir damla olduğunu bilir. Terzibaba Hazretleri’nin buyurduğu gibi, “Allah’ın Zat’ıdır ondaki zat Allah’ın Zat’ından bir zatdır.” Bu bilgi, sâlikin kalbini öyle bir genişletir ki, artık orada kimseye karşı köklü bir kin ve nefret barınamaz. Düşmanlık fiil düzeyinde kalır, zât düzeyine, yani öze inmez. Bu, Efendimiz Aleyhisselâm’ın, kendisine en büyük eziyetleri yapan Tâif halkı için “Allah’ım, onlar bilmiyorlar, onlara hidayet et” diye dua etmesinin sırrıdır.

Ancak bu derin muhabbet ve birlik idraki, sâlikin yolculuğunda çok hassas bir noktaya daha işaret eder: Mürşide duyulan sevginin sınırları. Mürşid, sâlikin kalbinde Hakk’a giden yolu açan, ona bu sırları talim ettiren kişidir. Ona duyulan muhabbet, yolun en temel yakıtıdır. Fakat bu sevgi, asla bir putperestliğe dönüşmemelidir. Mürşid, bir vesiledir; bir gaye değildir. Terzibaba Hazretleri bu tehlikeye karşı şöyle uyarır:

Tarikatlarda mürşit, şeyh diye bilinen kişinin Hakk’ın sevgisinin, peygamber sevgisinin, üstüne çıkmaması lazımdır. Ancak şeyh ile irfaniyet ariflik arasında fark vardır, bunların da tespiti lazımdır. Genel bir şey düşünülürse şeyh efendinin sevgisi Allah sevgisinin üstüne geçmemesi lazımdır. Ama birisi diyecek olsa peki Allah sevgisini nerede öğreneceğiz nerede nasıl bulacağız, tabi ki o saha da ayrı bir sahadır. Eğer şeyh efendinin arifliği varsa öğretecektir ona, yoksa hayalinde bir Allah tasavvur etmişsindir O’na yönelmişsindir, işte ondan sonra şeyhin gelir, yardımcısı gelir, şu gelir, bu gelir, hayal dünyasında bir sıralama koymuş olursun.

Bu mühim bir ikazdır. Sâlik, mürşidine olan sevgisini, Hakk’ın ve Resûlü’nün sevgisinin önüne geçirirse, farkında olmadan kendine yeni bir ilah edinmiş olur. Mürşidi bir puta dönüştürür. Halbuki kâmil mürşidin görevi, müridin kalbini kendinden alıp Hakk’a bağlamaktır. O, parmağıyla Ay’ı gösteren kişidir. Parmağa takılıp kalan, Ay’ı göremez.

Burada “ariflik” ile sadece “şeyhlik” arasındaki farka dikkat çekilir. Bir kimse, bir silsileden icazet alıp şeyh olabilir. Fakat “ariflik”, yani irfan sahibi olmak, Hakk’ı Zât’ı, sıfatları ve fiilleriyle bilmek ve bu bilgiyle yaşamak apayrı bir mertebedir. Arif olan mürşid, müridinin kalbinde kendisi için bir saltanat kurmaz. Bilakis, müridin hayalinde kurduğu Allah tasavvurunu bile yıkar, onu Hüvviyet’in sonsuzluğuna, Zât’ın idrak ötesi hakikatine yönlendirir. Eğer mürşid arif değilse, mürid kendi hayal dünyasında bir hiyerarşi kurar: Önce Allah, sonra O’na ulaşmak için şeyh, sonra onun yardımcıları... Bu, hakikat yolculuğu değil, bir vehimler âleminde gezinmek olur.

Gerçek muhabbet, sâlikin kalbini Rabb-ul Erbab’a, yani Rablerin Rabb’i olan Allah’a bağlar. Herkesin bir Rabb-ı Has’sı, yani kendi isti’dadına, kabiliyetine göre tecelli eden bir terbiye edici ismi vardır. Ama bütün bu hususi Rabler, tek bir Mutlak Rabb’in, Allah isminin tecellileridir. Mürşide duyulan sevgi, sâlikin kendi Rabb-ı Has’sının bir tecellisidir. Fakat kâmil mürşid, sâliki bu hususi tecelliye hapsetmez, onu bütün tecellilerin kaynağı olan Mutlak Rabb’e, Rabb-ı Mutlak’a ulaştırır. Terzibaba Hazretleri’nin dediği gibi, muhabbet “onu kendi sureti üzerine halk eden rabb-ı mutlakadır.”

Bu noktada, muhabbetin iki temel yolu belirir: taklid ve tahkik.

İşte Allah’a muhabbetimizin olması 1-taklidi yönden, ben Allah’ı seviyorum deyip temiz safiyeti ile Allah’ı sevmek taklidi yönüyle. 2-Bir de tahkiki yönden yani hakikati itibariyle Allah’ın varlığını idrak edip ona hub, mahbub, hubbiyet ismiyle o kanaldan giderek sevmektir. İşte bu tür sevgileri olan ümmetin içerisinde yani Peygamberimizin ümmeti içerisinde bu tür sevgisi olanlar habibin habibleridir.

Taklidî sevgi, masum ve temiz bir başlangıçtır. Kişi, duyduğu, öğrendiği kadarıyla, saf bir kalple “Allah’ı seviyorum” der. Bu kıymetlidir. Fakat irfan yolculuğu, bu taklidi, tahkikî bir sevgiye dönüştürme yolculuğudur. Tahkik, hakikati bizzat yaşayarak, tadarak bilmektir. Varlığın Vücûd-u Mutlak’tan ibaret olduğunu, her şeyin O’nun isim ve sıfatlarının bir tecellisi olduğunu idrak ederek sevmektir. Bu sevgi, artık bir nesneye yönelen bir sevgi değil, sevenin (hub), sevilenin (mahbub) ve sevginin kendisinin (hubbiyet) aynı kaynaktan geldiğini bildiği bir tevhidî sevgidir.

Bu mertebeye ulaşan kimse, artık “habibin habibleri” zümresine dahil olur. Yani, Allah’ın Sevgilisi olan Efendimiz Aleyhisselâm’ın da sevgilisi olur. Çünkü o, Efendimiz’in getirdiği tevhid hakikatinin yaşayan bir örneği, “âlemlere rahmet” sırrının bir tecellisi haline gelmiştir. Onun muhabbeti, Füsûs’un derinliğinde anladığımız gibi, zıtları birleştiren, fiile değil öze yönelen, şeriat ile hakikati dengeleyen ve nihayetinde bütün varlığı, düşman görüneni dahi kuşatan bir rahmet denizine dönüşmüştür. Mürşid, işte bu denize giden yolu gösteren kılavuz kaptandır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Mürşid

Hz. Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, hakikati kuru ve aklî bir dille anlatmaz. O, âlemi bir hikmet denizi, insanı ise o denizde seyahat eden bir yolcu olarak görür. Onun dilinde mürşid, ne bir nazariye hocası ne de bir fıkıh âlimidir. Mürşid, can gözünü açan, ruhu besleyen, yolu bizzat yürümüş ve yolun tehlikelerini bilen bir kılavuzdur. Mesnevî-i Şerîf'in sayfalarını araladığımızda, mürşid kavramı; bir dadı şefkatiyle, bir hekimin bilgeliğiyle, bir kaptanın tecrübesiyle ve bir güneşin aydınlığıyla karşımıza çıkar. Hz. Mevlânâ, bu yüce makamı anlatmak için kelimeleri değil, kelimelerin ardındaki mânâları, hikâyeleri ve temsilleri kullanır. Zira hakikat, akla anlatılmaz, kalbe sezdirilir.

Mürşid: Manevi Sütün ve Terbiyenin Kaynağı

Tasavvuf yolu, bir yeniden doğuştur. Sâlik, bu yola girdiğinde, anadan doğmuş bir bebek gibidir. Dünyanın kirli gıdalarından, nefsânî arzulardan henüz arınmamıştır. Bu noktada, bir mürşid-i kâmilin lüzumu, aç bir bebeğin anneye olan ihtiyacı kadar hayatîdir. Hz. Pîr, bu nazik ilişkiyi "dâye" yani dadı ve "tıfl-ı şîr-âmûz" yani süt emen bebek temsiliyle anlatır.

Süt öğrenen çocuğa bir dadı nerede! Ta ki onun ağzının etrafını nimet ile hoş etsin.

Bu beyit, latif bir sırrı fısıldar. Yola yeni girmiş sâlik, yani "süt emmeye başlayan çocuk", ilahî marifetler olan "süt"ü içmeye heveslidir. Fakat ağzının etrafı, yani kalbi ve latifeleri, dünya sevgisinin, kötü alışkanlıkların ve boş heveslerin pasıyla kaplıdır. Bu pas temizlenmeden, sütün lezzetini alamaz. İşte "dâye" olan İnsân-ı Kâmil mürşid, evvela sâlikin ağzını, yani kalbini temizler. Onun sohbeti, nazarı ve terbiyesi, o pası silen bir mendil gibidir. Ancak o temizlikten sonradır ki sâlik, zikrin, fikrin ve ilahî feyzin tadına varabilir.

Mürşidin görevi sadece manevi gıdayı vermekle bitmez. Aynı zamanda zararlı gıdadan kesmek de onun vazifesidir. Bebek, katı gıdaya geçene kadar sadece sütle beslenir. Sâlik de nefsini terbiye edene dek, dünyanın ve nefsinin geçici hazlarından kesilmelidir.

Eğer o dadı olan insân-ı kâmil mürşid, nefse ait hazlar memesinin yolunu Hakk Yolcusu üzerine bağlar ve onu bu nefsâniyet memesinden keserse, yüz manevî ve ruhanî bostan yolunu o Hakk Yolcusu üzerine açar.

Dünya, aldatıcı bir "ümm-i rakûb", yani üzerine bindiren bir ana gibidir. Onun memesinden emilen her nefsânî haz, sâliki hakiki ve sonsuz nimetlerden perdeler. Mürşid, bu aldatıcı memeyi müridinin ağzından şefkatli bir kararlılıkla çeker alır. Bu kesilme, ilk başta zor gelse de, sâlikin önünde yüzlerce manevî bostanın kapısını aralar. Nefsin daracık memesinden kesilen ruh, ilahî marifetlerin sonsuz sofralarına lâyık hâle gelir. Bu, bir mahrumiyet değil, daha yüce bir nimete kavuşmak için bir hazırlıktır.

Yol Yalnız Gidilmez: Mürşidin Gölgesine Sığınmak

İnsanoğlu, bu dünyaya tek başına gelir ve tek başına gider. Ancak Hakk'a giden yol, tek başına yürünemeyecek kadar çetin ve tehlikelerle doludur. Kendi aklına, zühdüne veya ibadetine güvenerek yola çıkan kimse, çölde serap peşinde koşan yolcuya benzer. Hz. Mevlânâ, bu hakikati vurgulamak için sâliki, tek başına kaldığında ümitsizliğe düşen bir yolcuya, mürşidi ise "hakikat güneşine ait bir yârin gölgesi"ne benzetir.

Ey Hakk Yolcusu, eğer sen ahiret işi hakkında bir hüküm vermek için yalnız kalıp da ümitsiz bir hâle gelirsen, hakikat güneşine ait olan yârin gölgesine sığın, yani insân-ı kâmil olan mürşidin hükmü altına gir.

Hakikat, yakıcı bir güneştir. Ona doğrudan bakmaya kimsenin tâkati yetmez. Mürşid, o güneşin Zât'ından değil, bir tecellisidir; sâlikin yanmadan o nurdan istifade etmesini sağlayan rahmet gölgesidir. Onun "hükmü altına girmek", körü körüne bir itaat değil, gören bir göze teslim olmaktır. Kendi cüz'î aklının dar ve karanlık dehlizlerinde kaybolmak yerine, yolu kuşbakışı gören bir rehberin elinden tutmaktır.

Bazıları, "Ben kendi başıma halvete girer, murakabe ile yol alırım, mürşide ne hacet var?" diye düşünebilir. Bu, yolun en büyük tehlikelerinden biridir. Zira bu yolun usûl ve erkânı vardır ve bu usûl de ancak bir ustadan öğrenilir.

Halvette nazarı sabitleyen kimse, nihayet onu da mürşitten öğrenmiştir.

Kendi başına halvete girmek, dosttan (yâr) kaçıp, yabancılarla (ağyar) kalmaya benzer. Hz. Pîr'in dediği gibi: "Halvet yârdan değil ağyardan gerek; kürk bahar için değil kış içindir." Mürşid, bahar gibidir; onun huzurunda halvete değil, sohbete ihtiyaç vardır. Halvet, nefsin ve şeytanın ayazından korunmak için girilen bir sığınaktır ve bu sığınağın kapısını da ancak mürşid açabilir. İzin almadan, usûlsüzce halvete giren kimse, rahmanî tecelliler ile şeytanî vesveseleri ayırt edemez. Sadreddin-i Konevî Hazretleri'nin, izinsiz halvete girip İblis'i Cebrail zanneden müridinin kıssası, bu tehlikenin en canlı misalidir. Mürşidsiz halvet, feyiz değil, manevi helâk getirebilir. Hz. Mevlânâ'nın, izinsiz halvete girip gizlice kaz dolması yiyen dervişlerin kokusunu hücrenin kapısından alması da, kâmil bir mürşidin, müridinin en gizli hallerine dahi nasıl vâkıf olduğunun bir başka delilidir.

Sahte Rehberler ve Çalıntı Sözler: Nuh'un Gemisi ve Süleyman'ın Tahtı

Hakiki mürşidin varlığı ne kadar büyük bir nimetse, sahte mürşidin varlığı da o kadar büyük bir fitnedir. Hz. Mevlânâ, bu sahtekârları, yani "kalb-zen"leri ( kalpazan) ve "müddeî"leri (boş iddia sahipleri) teşhir etmekten geri durmaz. Onlar, dervişlerin sözlerini çalan, ama mânâsından habersiz olan hırsızlardır.

Ey düzenbaz şeyh, müridlere dağıttığın paraları ve bağışlardan elde edilen meblağları toplayarak gemi hükmünde olan tekkeni yaparsın. Fakat o gemiyi idare edecek ve müridleri Hakk'a ulaştıracak Nuh (a.s.) meşrebinde bir gemici ve insân-ı kâmil bir mürşid nerede!

Tekke kurmak, mürid toplamak kolaydır. Bu, bir gemi inşa etmeye benzer. Ancak o gemiyi tufandan kurtarıp selamet sahiline ulaştıracak olan, geminin kendisi değil, içindeki Nuh (a.s.) meşrebinde olan kaptandır. Kâmil bir mürşidden mahrum bir tekke, süslü ama kaptansız bir gemi gibi batmaya mahkûmdur.

Sahte mürşid, dış görünüşüyle kâmil bir insanı taklit edebilir. Hakikat mülkünün Süleyman'ı olan evliyanın ıstılahlarını kullanabilir, onların kisvesine bürünebilir. Ama bu, onu Süleyman yapmaz.

Cin, Süleyman'ın benzeri üzerinde durdu; ona ilmî bir hile vardır, ona "Bize öğretildi" yoktur.

Süleyman'ın (a.s.) tahtına oturan cin, şeklen padişaha benzese de, Süleyman'a bahşedilen ilahî ilimden ("Ullimna" - Bize öğretildi) mahrumdu. Onun ilmi, bir "mekr-i ilmî", yani aldatmacadan ibaret bir bilgiydi. Tıpkı bunun gibi, sahte mürşidler de evliyanın sözlerini ezberler, "feûlün fâilâtün" vezinleriyle şiirler söylerler. Fakat bu sözlerin ardındaki manevi zevkten, o ilahî şekerden tatmamışlardır. Onlar "şekil dervişi"dirler ve mananın zekâtından nasipleri yoktur. Onlar, "hakiki asıldan süt emmemiş usûlsüzler"dir. Onların elinde olan, lafız samanından ibarettir; mânâ buğdayı ise kâmillerin ambarındadır.

Müridin Hâli ve Mürşidin Kalbi: Lokman'ın Elindeki Diken

Mürşid-mürid ilişkisi tek taraflı bir akış değildir. Müridin hâli, mürşidin kalbine bir ayna gibi yansır ve onun irşadına tesir eder. Hz. Pîr, bu ince sırrı Lokman Hekim ve eline batan diken hikmetiyle açıklar.

Bu ıstırap, bir lokmanın hevesindendir; Lokman'ın avucundan dikeni çıkarın.

Mürşid-i kâmilin kalbi, her türlü nefsânî hevesten arınmış, saf bir ayna gibidir. Huzuruna gelen noksan bir müridin kalbindeki dünyevî düşünceler, hırslar ve hevesler, o aynaya anında yansır. Bu yansıma, hikmet söyleyen Lokman'ın, yani mürşidin "yed-i tasarrufu"na, yani irşat eline batmış bir diken gibidir. Mürşid, o anda kendisine gelen yüce hakikatleri beyan etmeyi bırakır ve müridinin hâlini ıslah etmekle meşgul olur. Bu meşguliyet, onun için bir ıstıraptır.

Bu dikeni oradan çıkaracak olan yine müridin kendisidir. Mürid, nefsânî heveslerini ve kalbine gelen yersiz düşünceleri (havâtır) yok edip, bütün varlığıyla mürşidinin kalbî feyizlerine yöneldiği zaman, Lokman'ın elindeki dikeni çıkarmış olur. Ancak o zaman mürşidin irşadı, bir engele takılmadan coşkun bir nehir gibi akmaya başlar. Müridin hırsı ve gafleti, mürşidin feyzini kesen bir settir. O set yıkılmadıkça, irfan suyu ruha ulaşmaz.

Sonuç olarak, Hz. Mevlânâ'nın dilinde mürşid, bir şahıs olmaktan öte, bir makamdır; sâliki Hakk'a ulaştıran ilahî bir rahmet tecellisidir. O, müminler olan "yıldızlar"ın nuru olan "Şah Hüsameddin"dir. Hz. Pîr'in, halifesi Hüsameddin Çelebi'nin irşat makamı olan "güvercin yuvası"nın etrafında bir güvercin gibi aşkla dönmesi, bu makama duyulan hürmetin ve sevginin en zirve ifadesidir. Zira kâmil bir mürşid, yetiştirdiği kâmil müridinin aynasında kendi kemâlini ve o kemâlâtın asıl sahibi olan Cenâb-ı Hakk'ın güzelliğini seyreder. Sadık bir mürid ise, mürşidi tarafından imtihan için kapıdan kovulsa, aşkından bacadan içeri düşer. Çünkü bilir ki, onun ruhunun gıdası, yemi ve mezesi, o irşat çatısının üzerindedir. O çatının etrafında dönmek, hakikatin etrafında tavaf etmektir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Mürşid kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 2: "Müridin kalbinde olan hevâ-yı nefsâni ve havâtır-ı dünyevi derhal aks eder. İşte bu akisden mürşid, müridin hâlini bilir. Bu hâlde olmayan bir zât, mürşid-i kâmil değildir; ancak bir vâiz ve nâsihdir."
Cilt 5: "'Tıfl-ı şîr-âmûz'dan murâd, sâlik-i mübtedî; 'dâye'den murâd, mürşid-i kâmil; 'süt'ten murâd, maârif-i ilâhiyyedir."
Cilt 7: "'Kalb-zen'den murâd, ehl-i riyâ ve nefis sâhibi olan müddeî-i kâzib ve mürşidlik da'vâsında bulunan nâkıslardır. Bunlar nûr-ı nübüvvetin düşmanlarıdır."
Cilt 9: "Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin bu yıldızların nûru olduğu beyân buyrulması, o hazretin mürşid-i kâmil ve halife-i Hz. Pîr olduklarına işârettir. Zîrâ mürşid-i kâmil, mü'minlere…"
Cilt 12: "Hakikatin kendi fikriyle amel ve mücâhedesi ya haddinden fazla veyâhud nâkıs olur. Onu i'tidâli mürşid-i kâmilin tertibi ile mümkin olur."
Cilt 13: "Kâmil sûretinde görünen ve mürşidlik da'vâsında bulunan kimseler dahi bittabi' bu ıstılâhât ile sûrette onlara benzemek ile o insân-ı kâmillerin aynı değillerdir, gayrıdırlar."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Mürşid

Mürşid kavramını tek başına düşünmek, bir çiçeği toprağından, suyundan ve güneşinden ayrı düşünmeye benzer. O, manevî bir dokunun merkezinde durur ve diğer kavramlarla olan bağıyla anlamını bulur.

Seyr-i Süluk: Mürşid, bu manevî yolculuğun rehberidir. Yol onsuz bilinmez, menzile onsuz varılmaz. Sâlikin hangi mertebede neye ihtiyacı olduğunu, hangi engellerle nasıl baş edeceğini Mürşid bilir ve gösterir.
Mürid: Mürşid'in varlık sebebi müriddir; müridin varlık gayesi ise Mürşid'in rehberliğinde Hakk'a ermektir. Biri irade eden, diğeri iradesini Hakk'ın iradesine teslim etmesi için yol gösterendir. Aralarındaki bağ, bu yolun temelidir.
Veli: Her Mürşid bir Velî'dir, yani Hakk'ın dostudur. Lâkin her Velî, irşad ile görevli bir Mürşid olmayabilir. Mürşidlik, Velâyet mertebesi içinde hususi bir vazifedir; emaneti taşıma ve dağıtma görevidir.
Rabıta: Müridin, Mürşid'in manevî suretini kalbinde hazır tutarak ondan feyz almasıdır. Bu, kalbin kalbe açılan bir penceresidir. Mürşid, rabıta yoluyla sâlikin kalbine nazar eder ve onu manen terbiye eder.
Halife: Mürşid-i Kâmil, bu âlemde Resûlullah Efendimiz'in (s.a.v.) bir halifesidir. O'nun ahlâkını, ilmini ve nurunu kendi zamanında temsil eder. Bu hilâfet, şeklî bir makam değil, manevî bir verâsettir.
Silsile: Mürşid'in manevî soy ağacıdır. İrşad yetkisini aldığı, kendisinden önceki Mürşidlerden oluşan ve nihayetinde Cibrîl (a.s.) vasıtasıyla Resûlullah'a (s.a.v.) ve Cenâb-ı Hakk'a uzanan altın zincirdir. Silsilesi olmayanın feyzi de olmaz.
Feyz: Mürşid'in kalbinden müridin kalbine akan ilâhî nur, bereket ve mârifettir. Bu akış, Mürşid'in bir pınar, müridin ise o pınardan su almaya gelmiş bir kap olmasına benzer. Kap ne kadar temiz ve edeple eğilirse, o kadar çok feyz alır.
Biat: Müridin, nefsini terbiye etmek ve Hakk yolunda ilerlemek üzere Mürşid'in elini tutarak söz vermesidir. Bu, Resûlullah Efendimiz'in (s.a.v.) sahabelerinden aldığı biatın bir devamıdır ve manevî bir sözleşmedir.
Muhabbet: Mürşid ile mürid arasındaki ilişkinin can damarıdır. Bu sevgi, sâlikin nefsini Mürşid'in terbiyesine kolayca teslim etmesini sağlar. Mürşid'e duyulan muhabbet, aslında onun temsil ettiği hakikate, yani Resûlullah'a ve Hakk'a duyulan muhabbetin bir tecellîsidir.
Sohbet: Mürşid'in en mühim irşad yöntemidir. Onun meclisinde bulunmak, sözlerini dinlemek, sükûtundan dahi ders çıkarmak, sâlikin kalbini cilâlar. Sohbet, kitaptan öğrenilemeyecek hâl ilminin talim edildiği yerdir.
Bekabillah: Mürşid, fenâfillah (Allah'ta yok olma) tecrübesinden geçmiş ve Bekabillah (Allah ile var olma) makamına ermiş zâttır. O, bu makamın canlı bir örneği olarak, müridlerini de bu hedefe doğru yönlendirir.
Tarikat: Kelime manasıyla "yol" demektir. Mürşid, bu yolun usûlünü, erkânını ve edebini öğreten kişidir. Her tarikat, Hakk'a giden yollardan biridir ve Mürşid o yolun inceliklerini en iyi bilendir.
Zuhurat: Sâlikin seyr-i sülûk esnasında gördüğü rüyalar, manevî tecrübeler ve hâllerdir. Mürşid, bu zuhuratın tabircisidir. Hangisinin Rahmânî, hangisinin nefsânî olduğunu ayırt eder ve sâliki doğru yönlendirir.
Yakaza: Uyanıklık hâlinde Resûlullah Efendimiz (s.a.v.) veya diğer büyük zâtların ruhaniyetleriyle görüşme hâlidir. Mürşid, müridini bu yüksek manevî derecelere hazırlayan ve bu tecrübeleri anlamlandıran kişidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatı, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i, "Mürşid" kavramına üç farklı pencereden, ama aynı hakikate bakarak ışık tutarlar.

Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde Mürşid, yaşayan, nefes alan ve müridiyle birebir ilgilenen bir hakikat olarak karşımıza çıkar. O, Mürşid'in vücûdî mertebesini, yani onun nasıl Hakikat-i Muhammediyye'nin bir mazharı olduğunu, Hazarât-ı Hamse (Beş İlâhî Mertebe) içindeki yerini ve Cem'ul Cem makamını nasıl temsil ettiğini en açık şekilde izah eder. Terzibaba'nın dili, doğrudan doğruya dergâhın içinden, yaşanan bir hayattan seslenir. Biat, rabıta, sohbet, zikir ve nefs mertebelerindeki ilerleyiş gibi seyr-i sülûkun pratik yönlerini, kendi tecrübesinin ve irşad usûlünün imbiklerinden süzerek aktarır. O'nun anlatımında Mürşid, sadece teorik bir kavram değil, yolun kendisidir.

Füsûsu'l-Hikem'de ise Şeyh-i Ekber, Mürşid'in hikemî temelini, yani varlık içindeki zorunluluğunu ve ilâhî düzendeki yerini ortaya koyar. O, "Mürşid" kelimesini doğrudan kullanmaktan ziyade, bu makamın sahibi olan "Ârif-i Billah"ın, "İnsân-ı Kâmil"in ve "Peygamber Vârisi"nin vasıflarını anlatır. Hz. Musa'nın bir peygamber olmasına rağmen Hz. Şuayb gibi bir rehbere ihtiyaç duyması kıssası üzerinden, her ilmin sahibinin farklı olduğunu ve Hakk'a giden yolun tek bir fenne sığmayacak kadar geniş olduğunu gösterir. İbn Arabî, Mürşid'in tenzih-teşbih dengesini kuran, zıtları birleştiren (cem' eden) ve varlığa Hakk'ın gözüyle bakmayı öğreten bir ayna olduğunu en derin vücûdî mertebelerde açıklar. O, Mürşid'in "neden" gerekli olduğunun cevabını verir.

Mesnevî-i Şerîf'te ise Mevlânâ Hazretleri, bu hakikati gönül diliyle, misallerle ve hikâyelerle anlatır. Mürşid, sâliki manevî sütle besleyen "dâye" (dadı), nefesiyle ölü kalpleri dirilten "ilkbahar rüzgârı", sözleriyle acı ilâçları tatlandıran "ilâhî şeker"dir. Mevlânâ, sahte rehberlerin tehlikesine en çok dikkat çeken ve "Pîr"siz, yani Mürşidsiz yola çıkanın hâlinin perişanlığını en dokunaklı şekilde dile getiren zâttır. O'nun dilinde Mürşid, aklın ve mantığın ötesinde, muhabbetle bağlanılması gereken bir kutup yıldızıdır. Hüsameddin Çelebi'ye olan hitaplarında gördüğümüz gibi, Mürşid sadece bir öğretmen değil, aynı zamanda ilhamın kaynağı ve yolculuğun sebebidir.

Terzibaba Mürşid'i "yaşatır", İbn Arabî "temellendirir", Mevlânâ ise "sevdirir". Üçü birleştiğinde, Mürşid-i Kâmil'in hem Zât'a bakan Vücûdî yönü, hem müride bakan irşad yönü, hem de gönle dokunan muhabbet yönü tamamlanmış olur.

Değerlendirme

Bu sohbetin sonunda anlaşılıyor ki Mürşid, bir bilgi hocası veya bir yol gösterici tabeladan ibaret değildir. O, İnsân-ı Kâmil sırrının yaşayan bir tecellîsi, Hakk'ın rahmetinin ve irşadının indiği bir kalp ve Resûlullah'ın (s.a.v.) nurunu taşıyan bir vâristir. Mürşid ile kurulan bağ, bir şahsa değil, o şahısta tecellî eden hakikate bağlanmaktır. Bu yolun esası, kitaplardan öğrenilen kuru bilgi değil, kalpten kalbe akan feyz ve muhabbettir. Sâlikin vazifesi, böyle bir rehberi bulduğunda eteğine sımsıkı yapışmak, teslimiyet ve edeple onun terbiyesine girmektir. Zira Mürşid, sâliki kendisinden geçirip Hakk'a ulaştıran bir köprüdür; maksat köprüde oyalanmak değil, köprüden geçerek vuslata ermektir. Cenâb-ı Hakk, bizleri kâmil bir Mürşid'in eteğinden ayırmasın, onların himmet ve nazarlarını üzerimizden eksik etmesin. Âmin.