Seyr-i Süluk
Tasavvufun kalbinde yer alan Seyr-i Süluk, kelimelerin ötesinde bir hâl ilmidir; insanın kendi hakikatine doğru yaptığı en çetin ve en kutlu yolculuğun adıdır. Bu, bir yerden bir yere gitmek değil, kendi vehminden Hakk’ın varlığına hicret etmektir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin irfan mektebinde Seyr-i Süluk, sadece bir tarikata intisap edenlerin geçtiği merhalelerden ibaret görülmez; o, Cenâb-ı Hakk’ın “Kün!” (Ol!) emrinden bu yana bütün varlığın ve bilhassa insanlığın tâbi olduğu kevnî bir seyrin adıdır. Bu yolculuk, sâlikin, yani yola giren canın, kendi varlık zannından sıyrılıp, “Lâ ilâhe illallah” sırrının kendi varlığında nasıl tecellî ettiğini müşahede etme sanatıdır.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Seyr-i Süluk, Arapça kökenli iki kelimeden mürekkeptir: Seyr, yani "yürümek, yolculuk etmek, gezinmek"; ve Sülûk, yani "bir yola girmek, bir mesleği takip etmek". Istılahî mânâsıyla bu terkip, bir mürşid-i kâmil rehberliğinde, nefs-i emmâreden başlayarak nefs-i kâmileye doğru yapılan mânevî terakki yolculuğunu ifade eder. Fakat bu yolculuk, tesadüfî veya başıboş bir yürüyüş değildir. O, tıpkı âlemlerin zuhûru gibi, ilâhî bir nizam ve usûl üzere cereyan eder.
Çünkü ol demesi için bir Zat’ı lazım, ol hükmünü meydana getirmek için iradesi lazım, o irade ile murad edilen faaliyetin olması için de kelam lazım yani Cenab-ı Hakk “ol” dediğinde bütün bu üç hali birlikte ortaya koymuş oluyor. Orada öyle olduğu gibi herhangi birimizde bir şeyi yapmaya murad ettiği zaman onun kendi bünyesindeki “kün” ü dür, yani olsun demektir, o olsun hükmü kendisinden çıktıktan sonra peşinde koşar ve onu oldurur. Yani oldurması için de Zat’ı İradesi, ve de kelamı yani programı lazımdır.
Bu, Seyr-i Süluk'un temelindeki ilâhî işleyiştir. Nasıl ki Cenâb-ı Hakk, bir şeyi var etmek murad ettiğinde Zât'ı, İradesi ve Kelâmı (programı) ile tecellî ediyorsa, insanın Hakk'a yolculuğu da bu ilâhî nizamın bir yansımasıdır. Sâlikin yolculuğa niyet etmesi, o ilâhî İrade'nin kendisindeki tecellîsidir. Yolda yürümesi, ilâhî Fiil'in (Ef'âl) bir tezahürüdür ve yolun sonunda kendi hakikatini bilmesi, o ilâhî Kelâm'ın, yani varlığının programının kendisine açılmasıdır. Seyr-i Süluk, kulun kendi başına icat ettiği bir faaliyet değil, Hakk’ın kulundaki seyrinin adıdır.
Bu yolculuğun en temel azığı ve aynı zamanda nihai hedefi, Kelime-i Tevhid'in, yani "Lâ ilâhe illallah"ın sırrını yaşamaktır. Yolun başında sâlik, "Lâ" (yoktur) diyerek masivayı, yani Hakk’ın gayrı sandığı her şeyi nefyetmeye çalışır. Oysa yolun sonunda anlar ki, aslında yok olan, kendi vehmi ve hayalinden ibaret olan sahte varlığından başka bir şey değildir. Hakikat zaten mevcuttur; perdeli olan sadece bizim basiretimizdir.
( لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ) (LÂ İLÂHE İLLELLAH) Bilindiği gibi (KELİME-İ TEVHİD’) in ilk harfi bu ( لا ) (lâ) (lâm-elif) tir... Aslında ( لا ) (lâm-elif) in varlığnda kaldırılacak bir şey yoktur ve yerli yerincedir. Bizler hayal ve vehmimizde aslı olmayan bazı varlıklar icad ettiğimizden ve bu varlıklara birer hayalî vücud verdiğimizden, (lâm-elif) in hakikatini perdeleyip onu ( لا ) (lâ) yokluk zannediyoruz ve çalışmalarımıza bu anlayışla başlıyoruz ki; seyr-i sülûk’un sonlarına doğru (Allah) (c.c.) lâfzının ( ل ) ( ا ) (elif) (lâm) ı na ulaştığımızda idrak ediyoruz ki; baştaki ( لا ) (lâ) aslında (lâm-elif) imiş ve bütün İlâhi hakikatler yukarıda belirtildiği gibi şeksiz şüphesis zaten onun bünyesinde mevcud imiş. Kelime-i Tevhid ’te ( لا ) (lâ) yok (lâm-elif) varmış (lâ) ise bizim heva ve heves’ imiz, ve tevhid-i hakiki’den cehlimiz imiş. Aslında; (lâ) olan, yok olan, bizmişiz, bizim hevamız imiş.
Bu irfânî bakış, Seyr-i Süluk'u bir yok etme ameliyesinden, bir bulma ve idrak etme hâline dönüştürür. Sâlik, bir şeyleri yıkarak değil, perdenin kalkmasıyla zaten var olanı görerek yol alır. Baştaki "Lâ", sondaki "Elif" ve "Lâm" harflerinin birliğine, yani Ahadiyyet ve Ulûhiyyet hakikatlerine işaret eder. Yolculuk, bu harflerin sırrını çözmektir. Bu sır çözüldüğünde anlaşılır ki, ispat edilecek bir şey de yoktur, çünkü ispat ikilik gerektirir. Hakk'tan başka bir şey hiç olmamıştır ki varlığı ispat edilsin.
Bu mânevî yolculuk, sadece bir tarikata girip derviş olanlara mahsus bir yol da değildir. Terzibaba irfanında Seyr-i Süluk, iki ana kolda incelenir: Biri, bütün insanlığın, farkında olsun veya olmasın, Hazret-i Âdem'den beri içinde bulunduğu küllî, yani evrensel yolculuktur. Diğeri ise, bireyin kendi ömrü içinde şuurla ve iradeyle kat ettiği cüz'î, yani şahsî yolculuktur.
Bütün geçmiş hayali bilgileri kaldırarak nesh ederek sağlam temiz ve muhkem bir bilgi bize bırakıyor, işte bu alemde zaman zaman mevzu olduğu gibi insan oğlunun altı seyr-i suluk Hakk’a seyr etmesi vardır. Bunun bir tanesi bütün insanların içinde bulunduğu bilse de bilmese de anlasa da anlamasa da Adem (as) dan son insana kadar gelecek bütün insanların bir tek seyr-i suluku vardır. Bütün insanları bir paket olarak düşünelim hepsi birden bir tek seyr-u suluk yapıyor. İnsanlığın tümünün seyr-i sulukudur. Bunların içinde isyan edenler de var iman edenler de var, katiller de müşrikler de hepsi bu seyr-i suluğun içindedir. Bunun ikincisi de kişilerin kendi bünyesinde yapmış oldukları bir ömür boyu süren seyr-i sulukumuzdur.
Bu anlayış, hadiselere bakışımızı kökten değiştirir. İnsanlık tarihi, peygamberlerin zuhûru, medeniyetlerin yükselişi ve çöküşü, hepsi bu büyük ve küllî seyrin birer parçasıdır. İsyankâr da, itaatkâr da aynı ilâhî seyrin içinde, kendi istidatları nispetinde bir rol oynar. Şahsî Seyr-i Süluk ise, bu büyük, âfâkî (dış âlemdeki) yolculuğu enfüsî (iç âlemdeki) bir yolculuğa, yani bir ömre sığdırma sanatıdır. Sâlik, kendi yolculuğunda Âdem'in tövbesini, Nuh'un sabrını, İbrahim'in teslimiyetini, Musa'nın kelâmını, İsa'nın ruhaniyetini ve nihayetinde Hazret-i Muhammed'in (s.a.v) cem makamını kendi varlığında yaşayarak o büyük insanlık yolculuğunu kendi nefsinde tamamlar.
Bu yolculuğun kitaptaki, yani ilimdeki karşılığı ise Kur'ân-ı Kerîm'dir. Nasıl ki sâlik, mânevî mertebeleri bir bir aşarsa, Kur'ân okuyucusu da âyetlerin zâhir mânâsından bâtınî hakikatlerine doğru bir yolculuk yapar. Bu, Kur'ân içinde yapılan bir Mi'rac'tır.
Nasıl insan seyr-i suluk bir tarikat yol bunun işte karşıtı olan da Kur’an da yolculuk başlıyor. Kur’an-ı Kerim’in manasında derinlemesinde yolculuk başlıyor. Çünkü Kur’an-ı Kerim’in bize gelinceye kadar bir yolculuğu vardır, O’nun her mertebedeki hakikatini anlayabilmek için oraya uruc etmemiz gerekmektedir... Ef'al aleminden Esma alemine, Esma aleminden Sıfat Sıfat aleminden zat alemine yükselmek kişinin miracıdır.
Kur'ân'a sadece zâhirî bir abdestle dokunmak yeterli değildir. Cenâb-ı Hakk'ın Vâkıa Suresi'nde "Ona temizlenmiş olanlardan başkası dokunamaz" buyurması, aynı zamanda mânevî bir temizliğe, yani şirkten, vehimden, gafletten arınmış bir kalbe işaret eder. Kalp bu kirlerden arındıkça, Kur'ân'ın hakikatleri de o kalbe açılmaya başlar. O zaman Seyr-i Süluk, sâlikin adımlarıyla Kur'ân'ın âyetlerinin buluştuğu, ilim ile hâlin birleştiği bir tevhid yolculuğuna dönüşür. Kişi, kendi varlık kitabını okumaya başlar ve anlar ki, bütün bu kevnî ve Kur'ânî yolculuğun gayesi, kendinden kendine bir seferden ibarettir.
Terzibaba'nın Nazarıyla Seyr-i Süluk: Aslı ve Mertebesi
Seyr-i Süluk hakikati, bir tarikata girip derviş hırkası giymekle başlayan hususi bir serüven gibi görünse de, hakikati itibariyle bütün bir kâinatın içine doğduğu ilahi bir seyrin adıdır. Bu öyle bir yoldur ki, yol da O'dur, yolcu da O'dur, menzil de O'dur. Bizim vazifemiz ise, bu yolculuğun farkına varmak ve kendi hakikatimize doğru yürümektir.
Seyr-i süluk, Cenâb-ı Hakk'ın kendi gizli hazinesinin bilinmesini murad etmesiyle başlayan büyük tenezzül hareketinin, yani Hakk'tan halka inişin, kuldaki mukabelesidir. O, Zât'ından sıfatlarına, sıfatlarından isimlerine, isimlerinden fiillerine ve fiillerinden bu gördüğümüz kesret âlemine tecelli buyurmuştur. Sâlikin yolculuğu, bu inişin izini sürerek, kesretten vahdete doğru, halktan Hakk'a doğru bir çıkış, bir "urûc" macerasıdır. Bu, kendi vehmi varlığımızı katman katman soyunarak, "Lâ ilâhe illallah" kelime-i tayyibesinin sırrına erme, yani "O'ndan başka varlık yoktur" idrakine ulaşma cehdidir.
Bu yolculuğun haritası, rehberi ve pusulası Kur'an-ı Kerim'dir. Her bir ayeti, her bir kıssası, hatta her bir harfi, bu mânevî seyrin farklı bir durağını, farklı bir mertebesini işaret eder. Peygamberlerin hayatı, bu yolculuğun âlemşümul, yani bütün insanlığı kapsayan örnekleridir. Nuh'un gemisi, İbrahim'in ateşe atılışı, Musa'nın Tur Dağı'na çıkışı, İsa'nın göğe yükselişi ve nihayet Efendimiz'in (s.a.v) Mi'râc'ı, hep bu seyrin duraklarıdır. Sâlik, kendi enfüsî, yani içsel yolculuğunda bu peygamberlerin adımlarını takip eder, onların geçtiği vadilerden geçer, onların tattığı halleri kendi mertebesince tadar.
Varlık Mertebelerinin Haritası Olarak Seyr-i Süluk
Seyr-i süluk, gelişigüzel bir yürüme, hissi bir arayış değildir. Onun da bir usûlü, bir erkânı, bir haritası vardır. Bu harita, varlığın kendisidir. Cenâb-ı Hakk'ın tecellileri nasıl ki belirli mertebelerle zuhûr ediyorsa, sâlikin O'na doğru yükselişi de aynı mertebeleri tersten kat ederek gerçekleşir. Bu yolculuk, dört ana duraktan geçer:
Kendi mertebesi itibariyle yönü olan dört mertebe Şeriat, Tarikat, Hakikat, Marifet, diğer ifade ile Ef’al alemi, Esma alemi, Sıfat alemi, Zat alemi, mertebelerinin ölçüleridir.
Bu dört kapı, aslında dört büyük âlemin kapısıdır. Sâlik önce Ef'al alemi'nde, yani fiiller âleminde seyreder. Burada her işin fâilinin Hakk olduğunu müşahede eder. Bu, şeriat kapısıdır; zâhirî amellerin ve ibadetlerin yerli yerine konduğu, her fiilin ardındaki ilahi iradenin sezilmeye başlandığı yerdir. Ardından Esma alemi'ne, yani isimler âlemine geçer. Bu, tarikat kapısıdır. Artık sâlik, her varlığın Hakk'ın bir isminin tecellisi olduğunu idrak eder. Gördüğü her güzellikte Cemîl ismini, her kudrette Kadîr ismini, her ilimde Alîm ismini okur. Buradan Sıfat alemi'ne yükselir. Bu, hakikat kapısıdır. Artık isimlerin de ardındaki yedi subûtî sıfatı (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Sem', Basar) müşahede eder. Bütün kâinatın O'nun Hayatı ile diri, O'nun İlmi ile malum, O'nun Kudreti ile kaim olduğunu anlar. Nihayet, yolculuğun zirvesi olan Zat alemi'ne vasıl olur ki, bu da marifet kapısıdır. Burada bütün sıfatların, isimlerin ve fiillerin kaynağı olan Mutlak Vücûd'u, Zât-ı Mutlak'ı idrak eder.
Bu seyrin daha da tafsilatlı bir haritası vardır. Yolculuk üç ana seyre ayrılır ve bu seyrler de tecelli mertebeleriyle birlikte kırk derslik bir bütünü oluşturur:
Birinci seyr, ef’âl/madde, âleminde, ikinci seyr, esmâ/nûr, âleminde, üçüncü seyr ise, sıfât/rûh âleminde olur. Genelde yapılan seyr-i sülûk’lar ef’âl âlemindeki seyr-i sülûklardır. Ayrıca (4) hâlde tecelli mertebeleri de vardır. Bunlar da, tecelli-i Zat, Tecelli-i Sıfat, Tecelli-i Esmâ ve Tecelli-i Ef’âl’dir. Böylece gerçek ders sayısı, 12+12+12+4=40 kırk olmuş olur.
Bu kırk basamak, sâlikin kemâle erme yolculuğunun adımlarıdır. İlk seyr bir nevi ortaokul, ikinci seyr lise, üçüncü seyr üniversite gibidir. Tecellilerin idraki ise ihtisaslaşmak, yani o ilmin derinliklerine dalmaktır. Bu mertebeler aşıldıkça, sâlikin sadece bilgisi değil, kader anlayışı bile değişir. Fiil âleminde takılı kalan birinin kader anlayışı ile Zâtî tecellilere mazhar olan bir arifin kader idraki bir olmaz.
İşte bunu anlatacak yaşatacak yaşayacak, yaşanacak tek yol vardır o da seyr-i sülûk yolu, irfaniyet yolu ehlullah’ın yolu, evliyanın yoludur, işte böyle seyr-i sülûk yapıldıkça ancak bu şekilde kişi, her mertebede geldiği her mertebede kader anlayışını o mertebenin oluşumu hakikati istikametinde idrak ettikçe, kader anlayışına ve yaşantısına geçmiş olabilmektedir. Yani kader, ilmi diğer herhangi bir fıkıh ilmi gibi kitaptan okunarak ezberlenecek bir şey değil, bizatihi kişinin kendi hayatını ilgilendirdiğinden... ef’âl âleminden başlayarak ef’âli kader, esmai kader, sıfati kader, Zâti kader mertebesi olarak, kendisinde bunlar açılmış olacaktır.
Her mertebenin kendine ait bir kader anlayışı vardır. Ef'âl âlemindeki sâlik, olayların zâhirine takılır ve "Neden bu başıma geldi?" diye sorar. Esma mertebesine yükseldiğinde, her olayın bir ismin tecellisi (örn. Kahhâr veya Latîf) olduğunu anlar ve teslimiyeti artar. Sıfat mertebesinde, her şeyin ilahi İlim ve İrade dahilinde olduğunu bilir. Zât mertebesinde ise, fâil ile fiil, kaza ile kader arasındaki ikilik ortadan kalkar; her şeyin "O" olduğunu müşahede eder. Seyr-i süluk, bu idrak yükselişinin ta kendisidir.
Kur'an-ı Kerim: Seyrin Bâtınî Pusulası
Bu çetin ve bir o kadar da şerefli yolculukta sâlikin elindeki en sağlam kılavuz, hiç şüphesiz Kur'an-ı Kerim'dir. Fakat Kur'an'ı sadece zâhirî manasıyla, sevap kazanmak için okumak başkadır; onu bir seyr-i süluk haritası olarak, kendi içsel yolculuğunun mertebelerini gösteren bir ayna olarak okumak bambaşkadır.
Okunan Kur’an, “Hep kitab-ı Hakk’tır eşya sandığın ol okur kimse seyr-i eftan eylemiş ” Yani bu eşya dediğin şey’iyyet dediğin her şey Hakk’ın bir kitabıdır. Ancak kim okur bunu “Seyr-i eftan” vatanları seyir etmiş olan yani meratib-i İlahiyeyi seyir etmiş olan ve gerçek bir seyr-i suluk yapmış olan seyreder bu kitabı duyar okur diyor... O zamanki kazancımız sevap değil kendimizi kazanmış olacağız. Oradan da Allah’ı Rabbımızı kazanmış olacağız.
Gerçek okuma, kâinat kitabını ve Kur'an kitabını birleyerek okumaktır. Bu okuyuş, sevap kazanmanın ötesinde, kişinin kendini ve Rabbini kazanmasıdır. Çünkü Kur'an'ın her bir ayeti, bu yolculuğun farklı duraklarını ve sâlikin o anki halini içinde barındıran ilahi bir şifre gibidir.
İkinci yönü ise her ayetin yani mana olarak okunan ikinci yönü ise her ayetin içinde bulunan ifade ettiği seyr-i suluk yolunda 12+1 = 13 mertebeyi bildirmektedir... bunları bilirsek o seyr-i suluk halinde olan kardeşimizin hangi mertebede olduğunu kolayca anlamak mümkündür. Kendi mertebesi itibariyle olan yönü... Bu mertebeler bilinerek okunan ve anlaşılan Kur’an-ı Kerim okunmasına zati okunuş denir.
Mürşid-i kâmilin feraseti burada ortaya çıkar. Sâlikin gördüğü bir zuhuratta okunan bir ayet, onun hangi mertebede olduğunun, hangi ismin tecellisi altında bulunduğunun anahtarıdır. Kur'an'ı bu derinlikle okuyanlara "Zâtiyyûn" (Zât mertebesinden okuyanlar), "Sıfatiyyûn" (Sıfat mertebesinden okuyanlar) gibi isimler verilir. Herkes kendi bulunduğu makamdan okur ve anlar.
Bu okumanın ne kadar ince bir ilim olduğunu anlamak için Kur'an'daki ilahi hitapların farklılığına bakmak yeterlidir. Cenâb-ı Hakk, Peygamberine bazen "Oku!" (Ikra'), bazen "De ki!" (Kûl), bazen de "Onlara oku/anlat" (Vetlü) diye seslenir. Bunlar rastgele kelimeler değildir; her biri farklı bir tecelli mertebesinden gelen hitaplardır.
(Ikra’) Başlangıç, Zâtın sıfat mertebesinden Risâlet mertebesine seslenişidir. (Kûl) Zât’ın, Zât mertebesinden, Risâlet mertebesine seslenişidir. (Vetlü) İse = وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ (Vetlü aleyhim nebee Nûh) 10/71. “ Ve onlara Nûh’un haberini oku” Zâtın, Risâlet mertebesine, “Esmâ” mertebe sinden ümmetine dönük seyr-i sülûk yolunda sesleniş, verilen bilgilerdir diyebiliriz.
"Ikra" emri, Sıfat mertebesinden bir tecellidir; vahyin başlangıcıdır. "Kul" emri, doğrudan Zât'tan Zât'a bir hitaptır; tevhidin en saf ifadesidir. "Vetlü" ise, Esma mertebesinden, yani peygamberlerin kıssaları ve isimlerin tecellileri üzerinden ümmete yapılan bir talimdir. Bu mertebeleri bilmeden yapılan bir tercüme, sadece bir hikâye anlatımı olur; özüne nüfuz edilemez. Seyr-i süluk, işte bu özü yaşama sanatıdır.
Tecellîlerin Zuhuru: Dağları Yıkan ve Gönülleri İhya Eden Nûr
Seyr-i süluk yolculuğu, ilahi tecellilerin sâlikin kalbine ve idrakine yansımasıyla ilerler. Ancak bu tecelliler, her mertebede farklı bir surette zuhur eder. Bazen celâl ile gelir, sâlikin nefs dağını paramparça eder; bazen cemâl ile gelir, gönlünü ilahi bir muhabbetle doldurur. Bu tecellilerin en meşhur iki örneği, Hz. Musa'nın Tur Dağı'nda yaşadığı hadise ile Kâbe-i Muazzama'ya olan tecellidir.
ama Musa (as) görmek istediğinde Allah’ın Tur dağına tecelli etmesi fiziki bir tecellidir... Ama Kabe-i Muazzama’ya ilahi ve ilmi bir tecelli oldu... Museviyet mertebesi itibariyle tenzihi ilahi ve fiziki bir tecelli oldu. Tur dağında. Ama Kabe-i Muazzama’ya Zat’i ilahi ve ilmi bir tecelli olmakta ve devam etmekte, ancak bunu herkes anlayamamaktadır.
Bu ayrım, seyr-i sülukun anlaşılması için hayati bir anahtardır. Hz. Musa'nın talebi üzerine Tur Dağı'na olan tecelli, Zât'ın celâl sıfatının ef'âl âlemindeki fiziki bir yansımasıdır ve dağı parçalamıştır. Bu, "tenzih" yani Hakk'ın mahlukatından mutlak manada ayrı ve münezzeh oluşunun bir ifadesidir. Eğer Zâtî tecelli bu şekilde fiziksel olarak tecelli etseydi, ne Kâbe kalırdı ne de o tecelliyi idrak edecek bir kul.
Seyr-i sülukta "Museviyyet" mertebesine, yani 9. makama gelen sâlik de benzer bir hal yaşar. Ancak bu, fiziki bir yok oluş değildir:
İşte seyr-i sulukta olan bir kimse Museviyet mertebesine geldiği zaman ilmi manada kendi beden ve nefs dağının ortadan kalkması gerekiyor bu da fiziki olarak değil ilmi olarak şuhudi olarak yaşanacak bir hadise olduğu bize belirtiliyor.
Sâlikin benlik dağı, nefs dağı, ilahi tecellinin nûru karşısında "ilmen" ve "şuhûden" (görerek, yaşayarak) yok olur. Kendi vehmi varlığının bir hiç olduğunu idrak eder. Bu, bir "fenâ" (yokluk) halidir. Kâbe'ye olan Zâtî tecelli ise "ilmî"dir. O, Hakk'ın Zât'ının ilmen tecelli ettiği bir merkezdir ve bu yüzden kıbledir, kalplerin yöneldiği yerdir. Orada yaşanan, fiziksel bir yıkım değil, ilahi muhabbetin yoğun bir şekilde hissedildiği, gönüllerin ihya olduğu bir tecrübedir. Seyr-i süluk, fiziki âlemde olağanüstü hadiseler beklemek değil, kendi iç âlemimizde, nefs dağımızı ilim ve irfanla eriterek Hakk'a ayna olmaktır.
Peygamberlerin İzinde Bir Ömürlük Seyir
Seyr-i süluk, sâlikin kendi başına icat ettiği bir yol değildir. Bu yolun büyükleri, rehberleri peygamberlerdir. Kur'an-ı Kerim, onların hayat hikâyelerini sadece tarihi birer hadise olarak değil, sâlikin kendi enfüsî (içsel) yolculuğunda takip etmesi gereken birer menzil taşı olarak anlatır. Kişi, "Ben Muhammed ümmetiyim" diyerek bu önceki mertebeleri atlayamaz.
Kur’an-ı Kerim’de nasıl insan seyiri Adem (as) dan başlayarak peygamber hazaratı seyiri ile bildirilmiş ise seyr-i suluk yolunda da aynen bu seyirin takip edilmesi lazım gelmektedir ki sağlıklı bir gidiş olsun. “Efendim ben Muhammed ümmetiyim “ tabi ki elhamdülillah hepimiz oyuz, ama bizden evvel geçmiş ümmetlerin hayat hikayelerinden hisse almazsak onları yaşayamazsak biz biraz lafzi Muhammedi oluruz.
Hakiki bir Muhammedi olmak, Âdem'in hakikatinden başlamayı gerektirir. Bu yolculuğun ilk adımı, tıpkı Hz. Âdem gibi, "hayal ve vehim cennetinden" yani gafletten ve benlik iddialarından çıkarak kendi "beden arzına" ayak basmaktır. Bu, kişinin kendi acziyetini, topraktan halk edildiğini idrak etmesi, nefsini tanımasıdır. Bu inişle birlikte sâlikin kalbinde yeni bir şuur doğar ki, buna "veled-i kalp" (kalp evladı) denir. Gerçek insanlaşma süreci buradan başlar.
Bu yolculukta sâlik, Nûh (a.s) gibi kendi nefs-i emmâre gemisini ilahi emirle inşa eder ve onu heva ve heves tufanından kurtarır. İbrahim (a.s) gibi, nefs putlarını kırar ve İsmail'i olan en sevdiği şeyleri Hakk yolunda kurban etmeye hazır olur. Musa (a.s) gibi, nefs Firavun'u ile mücadele eder ve benlik dağını tecelli nûrunda eritir. İsa (a.s) gibi, maddeden manaya, cesetten ruha yükselir ve "fenâfillah" (Allah'ta yok olma) mertebesine erer. Bu mertebelerin her biri, sembolik sayılarla ve harflerle de işaret edilmiştir. Örneğin, Tâ-Hâ Suresi'ndeki harflerin sayısal değerleri dahi bu seyrin bir anahtarıdır:
Daha evvelce gördüğümüz gibi (Tâ, Hâ) da (9) ve (5) sayıları vardı, bilindiği gibi (9) seyr-i sülûk’ta “Mûseviyyet” mertebesini, (5) ise “Hazarat-ı hamse” mertebesini ifade etmektedirler.
Tâ harfinin sayı değeri 9'dur ve seyr-i süluktaki dokuzuncu mertebe olan Museviyyet'e işaret eder. Hâ harfinin değeri 5'tir ve beş ilahi hazreti (Zât, Sıfat, Esma, Ef'al ve tümünü toplayan İnsan-ı Kâmil mertebesi) ifade eder. Bu, Kur'an'ın nasıl katmanlı bir irfan hazinesi olduğunu gösterir.
Bu mertebelerden geçiş, bazen bir "biat" yani ahitleşme ile tescillenir. Feth Suresi'ndeki "biat" ayeti, sadece tarihi bir olayı değil, aynı zamanda seyr-i süluktaki çok mühim bir sıçramayı ifade eder:
“Biat” Âyet-i Kerîmesi’nin Sûre içindeki sayısı (10) dur. (10) ise “fenâfillâh” İseviyyet mertebesi’dir. O halde seyr-i sülûk’ta İseviyyet mertebesinden, Muhammediyyet mertebesine geçebilmek için mutlaka bu mer- tebenin (biat)ı na ihtiyaç vardır ve bu biat o mertebeye geçmeye ruhsattır, başka da yolu yoktur.
Onuncu mertebe olan İseviyyet'ten, on birinci mertebe olan Muhammediyyet'e geçiş, mürşidin elinde yapılan bir biatla, bir ahitle gerçekleşir. Bu, sâlikin nefsini tamamen Hakk'a ve O'nun yolundaki rehberine teslim ettiğinin ilanıdır. Ancak bu teslimiyetle daha öte mertebelerin kapısı aralanır.
Kâinatın Ritmi, Sâlikin Takvimi
Seyr-i süluk o kadar küllî ve kuşatıcı bir hakikattir ki, sadece kitaplarda yazan veya tekkelerde yaşanan bir süreç değildir. Bütün kâinat, zamanın döngüsü dahi bu ilahi seyrin bir yansımasıdır. Bir yıl içinde yaşadığımız mevsimler, aylar ve bayramlar, aslında bir ömürlük mânevî yolculuğun küçük bir modelidir.
Bir ömrün yaşantısı bir senedir, yani ilkbahar, yaz, sonbahar, kıştır, daha başka mevsim yoktur. Diğer seneler birbirinin aynıdır. Bu sebepten her sene bir “seyr-i sülûk” (Hakk’a yolculuk) hükmü gerçekleştirilmektedir. Senenin yedi ayı “Ettur-u Seb’a” “Yedi mertebe nefis turu” Üç aylar “ef’al, esmâ, sıfat” mertebeleri. İki bayram arası ise Zât ve İnsân-ı Kâmil mertebelerinin karşılığı olan yaşam sürelerinin ifâdeleridir.
Her sene, farkında olsak da olmasak da, bir seyr-i süluk devrini tamamlarız. Senenin yedi ayı, nefsin yedi mertebesini (Ettur-u Seb'a) tırmanışımıza karşılık gelir: Nefs-i Emmâre'den başlayıp Nefs-i Sâfiye'ye uzanan bir arınma süreci. Ardından gelen mübarek üç aylar (Recep, Şaban, Ramazan), sırasıyla Ef'al, Esma ve Sıfat âlemlerinde yapılan seyrin bir ifadesidir. Ramazan Bayramı, bu üç âlemin seyrini tamamlayıp Cemâl tecellisine ermenin, bir nevi "Bakâ billah" (Hakk ile bâki olma) halinin sevincidir.
Kurban Bayramı ise, Celâl tecellisinin zuhurudur. Orada, İbrahimî bir teslimiyetle nefsi kurban etme, benliği aradan çıkarma vardır. Bu iki bayram arasındaki süre ise, bütün bu mertebeleri aşıp Zât âleminin ve İnsân-ı Kâmil sırrının idrak edildiği makamın karşılığıdır. Cenâb-ı Hakk, bu döngüyü her sene bize yeniden yaşatarak, hakikatimizi unutmayalım diye bizlere rahmetiyle ikramda bulunur.
Terzibaba mektebinin penceresinden bakıldığında seyr-i süluk, böyle bütüncül, böyle kâinatı ve Kitab'ı birleştiren, peygamberlerin adımlarını takip eden ve nihayetinde kişinin kendi hakikatini bulduğu ilahi bir yolculuktur. Bu yolculuk, sadece seçilmiş bazı kullara has değil, iradesini bu yola sarf eden her samimi tâlibe açık bir davettir.
Terzibaba Geleneğinde Seyr-i Süluk'in Yaşanması
Seyr-i süluk dediğimiz bu kutlu yolculuk, Zât-ı Mutlak’ın kendi isim ve sıfatlarını temaşa etmek için “Kün” (Ol) emriyle başlattığı büyük tenezzülün, beşerdeki yansıması, kulun aslına rücu etme arzusudur. Lâkin bu arzu, kuru bir bilgiyle yaşanır hâle gelmez. Bilmek başkadır, olmak bambaşka. Bu “olma” sanatı, yani seyr-i sülukun Terzibaba geleneğinde nasıl yaşandığı, sâlikin bu yolda attığı adımların pratik karşılığına odaklanır. Zira bu yol, haritalara bakarak değil, o haritayı çizen bir rehberin elini tutarak yürünür.
Mürşid Eliyle Başlayan Yolculuk: İcazet, Edep ve Teslimiyet
Her sanatın bir ustası olduğu gibi, bu mânevî yolculuğun da bir rehberi, bir kılavuzu vardır ki, onlara Mürşid-i Kâmil denir. Seyr-i süluk, bir kişinin kendi başına kitaplar karıştırarak kat edeceği bir mesafe değildir. Bu, canlı, yaşayan, nefes alıp veren bir eğitimdir. Yolun başlangıcı, o yolu daha evvel yürümüş, menzile varmış ve geri dönüp yolculara rehberlik etme izni, yani icazet almış bir Kâmil İnsân’ın elini tutmakla olur. Bu icazet, kuru bir diploma değil, mânevî bir silsileyle, kalpten kalbe akan bir nurun, bir feyzin aktarımıdır.
Bazı kimselerin seyr-i suluklarının yaptırılabilmesi için daha evvelce o yoldan kişinin geçmiş ve kendisine bunları aktarabilmesi için açık olarak icazet vermesi gerekmektedir. Ancak icazet olmayınca da eğitim yapılır fakat bu sadece zahiri bir ilim aktarma olmaktan ileriye geçmez. Eğer gerçek manada bir kişi her hangi bir şekilde kendi şeyhlerinden kalan bir gurup varsa eğer onların içerisinde biraz ağzı laf yapan kimse varsa eğitim yapılabilir, bilgi kabilinde eğitim yapılabilir, ama seyr-i suluk yaptırılamaz. Mümkünü yok çünkü bağlantı yoktur. Ve onların işaretleri vardır işaretleri bilinmeyince de ders geçirilmesi mümkün değildir. sadece bilgi kabilinden ama kim nerededir nasıldır bu tesbit edilemez.
Bağlantı olmayınca, yani Peygamber Efendimiz’den (s.a.v.) bugüne uzanan o altın zincire bir halkayla eklenmeyince, yapılan iş “seyr-i süluk yaptırmak” olmaz. Sadece “bilgi aktarmak” olur. Çünkü bu yolun her mertebesinin kendine has işaretleri, sâlikin yaşayacağı hâllere mahsus şifreleri vardır. Mürşid, bu işaretleri bilir; sâlikin gördüğü bir rüyadan, yaşadığı bir tecelliden veya kalbine doğan bir histen onun hangi makamda olduğunu, hangi ismin tecellisi altında bulunduğunu anlar ve dersini ona göre ilerletir.
Bu ilişki, tam bir teslimiyet ve edep üzerine kuruludur. Sâlik, mürşidinin huzuruna kendi aklını, vehimlerini ve “ben bilirim” davasını kapıda bırakarak girer. Tıpkı merhum Pirimiz Necdet Ardıç Hazretleri’nin kendi mürşidi Hazmi Tûra Uşşâki Hazretleri’nin huzuruna ilk gidişinde yaşadığı gibi:
Anlat bakalım gördüklerini, Değerlendirelim hâllerini.
Seyr-i sülukun pratik işleyişi bu iki mısrada özetlenmiştir. Sâlik anlatır, mürşid değerlendirir. Sâlik, iç âleminde yaşadığı her şeyi, bir doktoruna açılan hasta samimiyetiyle mürşidine açar. Mürşid ise o hâlleri İlâhî mizanla tartar, sâlikin yol haritasını çizer, onu ifrat ve tefritten korur.
Bu yolda edep ve sadakat o kadar mühimdir ki, sâlikin aldığı en yüksek mânevî rütbeler dahi, mürşidine olan ahdini bozduğunda bir anda yok olabilir. Zira Haktan ilgisini kesen, kendi nefsine, vehmine ve hayaline yönelmiş olur.
Unutmayalım ki, bir şeyden ilgi ve rabıta kesilince diğer bir şeye karşı ilgi ve rabıta oluşur. Yani Haktan ilgisini kesenler nefislerine yönelirler... Seyr-i sülûk yolunun tuzaklarla dolu olduğunu, kişinin hilâfet ünvanı alsa bile nefsine yenik düşebileceğini müşahâde ederek öğrendik.
Bu yüzden bu yol, sadece zikir ve ibadet yolu değil, aynı zamanda bir edep, itaat ve muhabbet yoludur. Sâlikin mürşidine olan muhabbeti, onun kalbindeki feyz musluğunun her daim açık kalmasını sağlayan en büyük sermayesidir.
Nefs Kurbanı ve Hakikat Kurbanı: Bakara Kıssası Üzere Bir Seyir
Mürşidin elini tutan sâlik için artık pratik eğitim başlamıştır. Bu eğitimin özü, nefsini hayvani sıfatlardan arındırıp, onu İlâhî ahlakla bezemektir. Kur’ân-ı Kerîm’de anlatılan kıssalar, her birimizin kendi iç dünyasında yaşadığı seyr-i sülukun birer sembolüdür. Bakara Sûresi’nde geçen “bakara (sığır) kesme” hadisesi, bu nefs eğitiminin en güzel misallerindendir. Orada kesilmesi emredilen sığır, aslında sâlikin kendi nefsâniyetidir.
Kavim bakara’yı kesmeye razı oluyor. Bakaranın özelliklerini öğreniyorlar. ef’âli Âyettir. Bakara, levvâme nefsi taşıyan seyr-i sülûk yolcusudur. Henüz işin başında olan bir sâlik’in ne yaşlı ne de genç olmayıp “dinç” olması gerekir. Yaşlılık irfani bilgileri algılamada sorun çıkarır. Çok genç olmak ise henüz yaşanmayan duyguların önünün kesilmesi demektir. Bu da tıkanıklığa yol açar. Aslında kesilecek olan “biz” dervişlerin nefsâni yönüdür.
Yolun başında sâlike verilen ilk ders budur: Kendi nefsini, yani o inad eden, sürekli soru soran, teslim olmakta zorlanan yanını kurban etmeye niyet etmek. Ayetlerde sayılan sığırın özellikleri, aslında kâmil bir dervişin sahip olması gereken vasıflardır:
- “Sapsarı, rengi bakanlara sürur verir.”: Derviş, yüzüyle, hâliyle, sohbetiyle etrafına huzur ve neşe saçmalıdır. Muhabbet rengine boyanmalıdır.
- “Ne koşulur arazi sürer, ne de ekin sular”: Derviş hür olmalıdır. Dünya işlerine, bedeninin esiri olmamalıdır. Mürşidinin verdiği mânevî tohumların yeşereceği gönül arazisini temiz tutmalı, eski alışkanlıklarını terk etmelidir.
- “Salma, hiç alacası yok”: Kalbinde şüphe, tereddüt olmamalıdır. Tam bir teslimiyet ve mutmainlik içinde olmalıdır.
Bu vasıflara sahip nefsi “boğazlamak”, onu öldürmek değil, onu Allah yolunda kurban ederek dönüştürmektir. Hayvani sıfatları gider, yerine İlâhî ahlak gelir. Bu dönüşüm sürecinde mürşid, bir ressama benzer. Sâlikin iç dünyası, nefs-i emmare mertebesindeyken hayvân resimleriyle dolu bir duvar gibidir. Mürşid, Hakk’tan aldığı feyizle o resimlerin içini İlâhî renklerle doldurur.
Duvarlardaki ve heryerdeki dediği, çevresinde ne varsa ilk nefis mertebesi olan Nefsi Emmare'de olduğu için, hayvân tasavvurunda olduğudur. “Neden hep hayvân resimleri yapıyorsun” dediğinde, tasvirci-resamın verdiği cevap “yukarıdaki çiziyor ben içlerini dolduruyorum” fiilin faili Allah olduğuna göre, Allah kulunu yaratıyor, ressam yani Mürşid ise, Dervişlerde-Müritlerde, İnsân -Adem olmanın yolunu açıyor.
Mürşid, sâlikin nefsini zorla değiştirmez. Onu “Allah'ın rengi ile boyanmaya” (sibğatullah) hazırlar. Sâlik, iradesini kullanarak kötü huylarını bir bir siler ve yerine İlâhî isimlerin tecellisi olan güzel ahlakı yerleştirir. Böylece yavaş yavaş kendi beden mülkünün efendisi olur ki, yolun sonunda ulaşılacak olan hilâfet-i şahsiye (kendi varlığının halifeliği) de budur.
Derslerini bitiren herkese verilen “hilâfet-i şahsiye” ile kendi varlığının halifesi olma, kendini yönetecek duruma gelme, Âdemiyet mertebesi itibarıyla kendinde bulma ve yaşama hâlidir... Bu hilâfete ulaşamayan kimse kendini yönetemediğinden nefisleri tarafından yönetilmiş olurlar.
Hâllerin Yorumu ve Makamların Geçilişi: Yaşayan Bir Eğitim
Seyr-i süluk, kuru ve teorik bir müfredat değildir. Her sâlikin mânevî yapısı farklı olduğu için, yolculuğu da kendine özgüdür. Bu yolculuk esnasında sâlik, çeşitli mânevî hâller yaşar. Bazen bir rüya görür, bazen bir tecelli ile kalbi coşar, bazen de mânevî bir sıkıntıya dûçar olur. Bu hâller, yolun işaret levhalarıdır ve bunları doğru yorumlayacak olan da mürşiddir.
Pirimiz Necdet Ardıç Hazretleri’nin, mürşidi Hazmi Tûra’nın vefat edeceği gün yaşadığı tecelli, bu duruma güzel bir misaldir:
Daha evvel dükkânda çalışıyorken, Sanki geldi karşıma duvar içinden. Coşturdu beni Tevhid ile, Ben de şaştım o zaman bu işe . Sonra baktım yere lyd yazılmış, Sanki bir el hat kazımış. Anladım ki o an bayrammış, Fakire lûtfen vedaya gelmiş. Bu hadiseyi (tecelliyi) sonradan Necdet Bey, Nûsret Efendiye anlattığında, “oğlum üç harften (IYD) bayram demektir.” O anda onun bayramı yani Hakk’a vuslatı imiş, diye kendisine ifade ettiğini bildirmiştir.
Yaşanan hâl tek başına bir anlam ifade etmeyebilir. Ancak Kâmil bir mürşidin nazarından geçince, o hâl, sâlikin yolculuğunda bir merhaleyi işaret eden bir müjdeye veya bir uyarıya dönüşür. Hatta yolun en mühim vazifesi olan irşad görevi dahi, bazen bir zuhuratla tebliğ edilebilir. Terzibaba Hazretleri’nin kendi icazetini alışı da böyledir:
Seyr-i sulukum 23 sene sürdü sol avucumun içine Arapça avuç içi büyüklüğünde yuvarlak içinde peygamber efendimizin isminin olduğu soğuk damga vurmak suretiyle kendileri vefat ettikten bir süre zuhuratta icazet verdiler.
Bu yaşayan eğitim süreci sonunda sâlik, mertebeleri bir bir aşarak tekmil tarik eder, yani yolu tamamlar. Bu, onun kendi varlığında Mi’rac’ını yapması, Hakikat-i Muhammediyye’ye ulaşması demektir. Artık o, nefsini bilmiş, nefsini bilerek de Rabbini bilmiştir. Kendi varlığının halifesi olmuş, İnsân-ı Kâmil olma yolunda en büyük adımı atmıştır. Mürşidi için ise en büyük mutluluk, yetiştirdiği bu sâlikin kemâle ermesidir. Nitekim Nûsret Tûra Hazretleri, Pirimiz Necdet Bey’e şöyle demiştir:
Oğlum, sebeb-i vücudum (varlık nedenim) senmişsin. Ben seni yetiştirebilmek için bu âleme gönderilmişim.
Bu söz, mürşid ile mürid arasındaki sevgi ve vazife bağının en derin ifadesidir. Mürşid, sâlikin kemâlinde kendi varlık gayesini bulur.
Seyrin Dengesi: Kur'ân'ı Yaşamak ve Vaktin Oğlu Olmak
Bu yolun esası dengeyi bulmaktır. Ne nefsin isteklerine tamamen kapılıp dünyaya dalmak, ne de dünyadan tamamen el etek çekip bir köşede çile doldurmak... Her mertebenin hakkını vermek, her ismin tecellisini yerli yerince karşılamak gerekir.
Seyri suluk ortayı, dengeyi bulmak içindir. Her mertebede aşırıya kaçtığımızın veya az yaptığımızın ortası bulunarak ilerlenir. Denge halinde iki taraf görünür. Öne geçmek ancak hayırda, keremde olur.
Bu denge arayışında, en aşağı mertebe gibi görünenin bile İlâhî düzende bir hikmeti, bir vazifesi olduğunu idrak ederiz. Mesela, daima kötülüğü emreden nefs-i emmare, yani en hayvani yönümüz bile, yeri geldiğinde en büyük koruyucu olabilir. Tıpkı Sevr mağarasında Peygamber Efendimiz’i (s.a.v.) ve sadık dostu Hz. Ebubekir’i (r.a.) müşriklerden gizleyen örümcek ve güvercin gibi.
Peygamber efendimiz ve Hz Ebu Bekir efendilerimiz mağara içerisinde onları koruyan iki tane garib nefs-i emmare idi. Birisi örümcek birisi de güvercindi. Bu şekliyle baktığımız zaman nefs-i emmare alemlerin sultanını ve arkadaşını korumuş ve perdelemiş oldu. Yani nefs-i emmare diye ifade ettiğimiz o varlıkların insan seyrine ne kadar faydalı oldukları...
Bu, zıtların birliğinin, yani [Cem makamının](/wiki/Cem makamı) idrakidir. En aşağı zannettiğin, en yüceye hizmet eder. Bu hikmeti gören sâlik, artık hiçbir varlığa hor bakmaz. Her şeyin, Hakk’ın bir tecellisi olduğunu ve büyük senaryoda bir rolü olduğunu anlar.
Bu yolculuğun nihai hedefi, Kur’ân-ı Kerîm’i yaşayan bir kitap olarak kendi varlığında okumaktır. Her ayetin, kendi iç âlemindeki bir hâle, bir makama karşılık geldiğini idrak etmektir. Kur’ân, artık geçmiş peygamberlerin kıssalarını anlatan bir tarih kitabı değil, sâlikin kendi seyr-i sülukunun, kendi Mi’rac’ının yol haritası olur.
Yapacağımız tek şey Kûr-ân-ı Kerîmin gerçekten her birerlerimize özel olarak “nüzül” indiğini çok iyi bilmemiz, hissetmemiz, yaşamamız gerekmektedir ki; zâten işin aslı da budur... Hayalden ve gafletten gerçeğe geçmek ancak Âyet-i Kerîmelerin özlerine nüfûz ile mümkün olur ki; bu da gerçek seyr-i sülûk’tur.
Bu idrake varan sâlik için artık mübarek geceler de anlam değiştirir. Onlar, sadece takvimdeki birer yaprak değil, sâlikin kendi mânevî doğumunu (Mevlid), Hakk’a rağbetini (Regaib), günahlarından berat edişini (Berat) ve kendi mirasını (Mi’rac) yaşadığı mânevî duraklar hâline gelir.
Mübarek gecelerin derinliğini ve genişliğini kendimizde bulmak Regaib gecesi, rağbet etmenin hakikatini anlamaktır... Mevlut gecesi doğumun ne olduğunu idrak etmektir, sadece Peygamberin doğduğu geceyi yad etmek değildir, bizde bunun karşılığı nedir, bizim doğumumuz nasıl olacaktır. Berat gecesi; beratın gerçeğini anlamak, Miraç gecesi nasıl miraç yapacağının bilincine varmak...
Terzibaba geleneğinde seyr-i süluk böyle yaşanır. Mürşidin dizinin dibinde, edeple, teslimiyetle, muhabbetle... Nefsini kurban ederek, hâllerini yorumlatarak, dengeyi bularak ve nihayetinde Kur’an ahlakıyla ahlaklanıp kendi varlığının halifesi olarak... Bu, bir ömür süren, her anı yeni bir idrak, yeni bir tecelli olan kutlu bir yolculuktur.
Füsûsu'l-Hikem'de Seyr-i Süluk
Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet deryası olan Füsûsu'l-Hikem'e daldığımızda, seyr-i süluk dediğimiz mânevî yolculuğun sadece bir tarikata girip zikir çekmekten ibaret olmadığını anlarız. Füsûs'un bize öğrettiği, bu yolculuğun kevnî bir kanun, varlığın dokusuna işlenmiş ilahi bir usûl olduğudur. Her bir varlık, kendi istidadı ne ise onu zuhura çıkarmak için bir seyr halindedir. Bu, Hakk'ın ilminde ezelden beri mevcut olan hakikatlerin, şehadet âleminde bir bir açığa çıkmasıdır.
Bu hikemî bakış, seyr-i süluku kişisel bir çabadan alıp, ilahi bir plana yerleştirir. Her birimiz, Cenâb-ı Hakk'ın ilminde birer hakikat olarak varız. Tasavvuf ehlinin A'yân-ı Sâbite (sabit özler) dediği bu ilmi hakikatler, bizim mânevî programımız, ilahi kimliğimizdir. Dünyadaki seyr-i sülukumuz ise bu programın yeryüzü ekranında tecellî etmesinden başka bir şey değildir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, bu sırrı Füsûs şerhinde şöyle açar:
İşte her birerlerimizin bir ayan-ı sabitelerimiz yani bir programlarımız vardır, özellikle peygamberan hazaratının da böyle bir programı vardır, kendi istidatları ve kabiliyetleri açısından ayan-ı sabitelerinde mündemiç olan yani ayan-ı sabitelerinin içinde mevcut olan hakikatlerin tabiat aleminde zahir olması, meydana gelmesi, zuhura çıkması kendi ayan-ı sabitelerinde tayin edilmiş neler varsa icab ettiği hikmetler gereği seyr-i suluk.
Anlıyoruz ki, yolculuk sonradan başlamıyor; biz zaten bir yolculuğun içindeyiz. Peygamberlerin hayatı, bu ilahi programın en kâmil manada nasıl zuhura çıktığının misalidir. Onların seyr-i süluku, Cenâb-ı Hakk'ın bizzat terbiye ettiği, istidatlarını kemale erdirdiği bir mekteptir. Âdem'in (a.s.) isimleri öğrenmesi, Yusuf'un (a.s.) kuyuda ve zindanda Cebrail (a.s.) tarafından eğitilmesi, Efendimiz'in (s.a.v.) "Beni Rabbim terbiye etti ve terbiyemi ne güzel yaptı" buyurması, hep bu ilahi seyrin en yüksek örnekleridir.
Bu yolculuk, öyle bir yolculuktur ki, durmak gerilemektir. Her an yeni bir şe'nde, yeni bir tecellîde olmak esastır. Peygamberlerin hayatı, bu kesintisiz terakkinin, yani mânevî yükselişin en canlı şahididir. Onlar için seyr-i süluk, bir makama varıp orada kalmak değil, her an bir önceki halden daha kâmil bir hale urûc etmektir. Efendimiz'in (s.a.v.) her gün istiğfar etmesinin sırrı da burada yatar. Bu, bizim anladığımız manada bir günahtan ötürü değil, ulaştığı yeni ve daha yüce makamın nuruyla bir önceki makama bakıp, o anın "eksikliğini" idrak etmesinden kaynaklanan bir istiğfardır. Terzibaba Hazretleri, Füsûs'un ruhuna uygun olarak bu inceliği şöyle dile getirir:
İşte her bir peygamber kendi ayan-ı sabitelerinde ne icap ettiyse onun gereği olmak üzere seyr-i suluklarını, anen fe anen, terakki ediyor yani her an yükseliyorlardı. Mesela Efendimize ilk vahy “Ikra” geldiği zaman (a.s.v.) Efendimizin mertebesi başkaydı, miraca çıktığı zaman başkaydı. Her bir ayet, sure kendisine geldiğinde Efendimiz bir kademe yükseliyordu. Yani peygamberliğin başladığı Hz. Muhammed ile son gelen ayetteki Hz. Muhammed aynısı değildi. Kişi aynı da mertebe olarak aynı değildi... Rasulullah’ın geçmiş ve gelecek günahların avf olunduğu halde neden istiğfar ediyordu, içinde bulunduğu mertebeden bir an sonra yukarıya çıktığı mertebeye ulaştığında önceki mertebede kaldığı için istiğfar ediyordu, yoksa günah işlediğinden dolayı değil, üzüntüsündendir.
Bu sürekli terakki hali, insanı Asr Sûresi'nde işaret edilen büyük "hüsran"dan kurtaran yegâne yoldur. Zaman, duranı yutan bir nehirdir. Bu nehirde akıntıya kapılmamak, yani gaflet içinde ömrü tüketmemek, ancak seyr-i süluk ile, yani her an Hakk'a doğru bir adım daha atmakla mümkündür. Hüsran, sadece ahirette cehenneme düşmek değildir. Hüsran, ulaşılabilecek daha yüksek bir makam varken, tembellik ve gafletle aşağıda kalmanın pişmanlığıdır. Bu pişmanlık, cennet ehlini dahi kaplayacaktır. Terzibaba'nın Füsûs'tan süzülen şu hikmetli sözleri, bu meseleyi bütün çıplaklığıyla ortaya koyar:
Hani Asr Suresi ikinci ayetinde اِنَّ الاِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ dedi yani ancak seyr-i suluk ile hayatlarını sürdüren kimseler bu hüsrandan müstesnadır, kurtulabilirler... Ancak şu var ki, yani bir insan nereye gelirse gelsin, ahirette mutlaka belirli bir yönden hüsranda ve levm mertebesinde olacaktır. Levm demek pişmanlık duymak demektir... diyelim ki bir mertebeye gelmiş bir kimse neden bir üst mertebeye gelemedim yazık bana diye levm edecek çünkü 5. Mertebe ile 6. Mertebe arasındaki farkı görecek dünyada oraya gelme imkanını olduğunu da bilecek ama gafletinden ve ilgisizliğinden kazanamadığının pişmanlığını duyacaktır. Bakın Cennet ehli dahi olsa bu pişmanlık olacaktır... Mutlak hüsranda olacak olanlar nefs-i emmarede kalanlardır.
Füsûsu'l-Hikem ve ondan beslenen irfan geleneği, bu yolculuğu başıboş bırakmaz. Kur'an-ı Kerim'de zikredilen peygamberler, bu seyrin sadece tarihi şahsiyetleri değil, aynı zamanda mânevî mertebelerin birer timsali, birer arketipidir. Her peygamberin kıssası, sâlikin yolculuğunda geçeceği bir durağın, aşacağı bir mertebenin haritasını çizer. Terzibaba İrfan Mektebi'nde tatbik edilen seyr-i süluk usûlü de bu Nebevî haritayı esas alır. Bu yolun durakları, peygamberlerin mânevî kimlikleriyle isimlendirilmiştir.
Bakın dokuz levh tamamlanınca seyr-i suluk da da bizim dokuzuncu ders Museviyet mertebesidir. Sekizinci İbrahimiyet mertebesi, dokuzuncu Museviyet mertebesidir, esma mertebesidir, bakın rububiyet ile ilgili demek itibariyle esmanın hakikatlerinin zuhura çıkması Museviyet mertebesinde ancak olur.
Görüyoruz ki, seyr-i süluk, İbrahimî teslimiyetten geçip, Musa'ya (a.s.) has olan Esma tecellîlerinin, yani ilahi isimlerin hakikatlerinin zuhura çıktığı Rububiyet sırlarına vakıf olmaya doğru ilerleyen sistemli bir ilerleyiştir. Kur'an-ı Kerim'de zikredilen 28 peygamber, bu sistemin temel direkleridir. Cenâb-ı Hakk, bu peygamberler üzerinden bize hem varlık mertebelerini hem de bu mertebeleri geçmenin usûlünü öğretir.
Tabi onlarla fazla ilgimiz olmadığı için Cenab-ı Hakk 28 peygamberi seyr-i suluk sistemi içerisinde bizlere bildirmiştir. Burada bahsedilen hakikat ise peygamberliğin değişik bireylerini ifade etmekte onu da gelecek satırlar içerisinde anlamaya çalışacağız.
Bu yolculuk, sadece ruhani ve mânevî bir tırmanıştan ibaret de değildir. Sâlik, bu yolda hem "alttan" hem de "üstten" gıdalanır. Bu, Füsûs'un en derin sırlarından biridir. "Üstten" gıdalanmak, Hazarat-ı Hams denilen beş ilahi huzurdan, yani Zât, Sıfat, Esma, Misal ve Şehadet âlemlerinin ilimlerinden ve tecellîlerinden feyz almaktır. "Alttan" gıdalanmak ise, sâlikin kendi nefs mertebelerinin hakikatini ve işleyişini bilmesi, beşerî ve hatta hayvani gibi görünen sıfatların dahi ilahi düzendeki yerini idrak etmesidir. Eyyûb (a.s.) faslında geçen su ve hayat misali gibi, maddi varlığımız ve nefsani yapımız da bu seyrin bir parçası ve bineğidir. Onu yok saymak değil, onun ilminden de gıdalanarak ilerlemek esastır.
Bunlar ilmi doğuştur, bu vücudun doğması doğuş değildir, işte Allah bizleri fevkından ve altından eğer it’am etmemiş olsaydı gıdalandırmamış olsaydı bugün burada olmazdık. Gıdalandırıyor ki buradayız. İşte alttan ve üstten gıdalanmaktayız. Alttan üstten dediğini neye benzetelim, mesela alttan dediği nefs mertebelerinin ilimleri yukarıdan dediği de miraç seyr-i suluk hazarat-ı hamsenin bilgileridir.
Netice olarak, Füsûsu'l-Hikem'in penceresinden baktığımızda seyr-i süluk; her varlığın kendi sabit özünde saklı olan ilahi programı, Hakk'ın izni ve terbiyesiyle şehadet âleminde açığa çıkarma sanatıdır. Bu, peygamberlerin hayatında en kâmil örneğini bulan, her an terakki etmeyi gerektiren, insanı zamanın öğütücü çarkından ve hüsrandan kurtaran kesintisiz bir uyanıklık ve ilerleyiş halidir. Bu yol, nefsani mertebelerin ilminden ilahi huzurların sırrına, İbrahimî teslimiyetten Musevî esma tecellîlerine uzanan, Kur'an'daki peygamber kıssalarıyla haritası çizilmiş ilahi bir sistemdir. Sâlike düşen, bu sisteme teslim olup, kendi varlığının kitabını hece hece okumaktır.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
[Seyr-i süluk](/wiki/seyr-i-suluk) yolculuğunun derinliklerine indikçe, yolun kendisi de şekil değiştirir. Başta ayrı görülen ne varsa, kalbin gözü açıldıkça birleşmeye, tek bir kaynaktan geldiğini fısıldamaya başlar. Bu, Füsûs hikmetinin en parlak tecellî ettiği yerdir. Yolculuk artık sadece bir yerden bir yere gitmek değil, zıtların savaşını bitirip onların nikâhına şahit olmaktır. Bu öyle bir şahitliktir ki, sâlikin kendi varlığı, zıtların buluştuğu [Cem makamı](/wiki/cem-makami) olur. Hidayet ile dalalet, lütuf ile kahır, cemâl ile celâl, hepsi aynı Hakk’ın isimleridir ve kâmil insanın kalbinde birbiriyle kavga etmez, birbirini tamamlar.
Bu birliğin sırrını anlamak için, varlığın dokusuna sinmiş olan temel bir hesabı, bir hikmeti idrak etmek gerekir. Bizler, eşyayı hep ya "bir" ya da "iki" diye sayarız. Ama hakikat, bu basit saymanın ötesinde, üçlü bir sırda gizlidir. Bu, varlığın temel usûlüdür.
«Onun madununda yani arkasında gerisinde "iki" ile "bir" vardır. İki adedi çifttir , yani ikiliktir "Bir" ise aded değil belki bi'l-cümle adedlerin menşeidir onun için bu alem ferdiyet-i selasiye üzere, ferdiyet-i birlik üzere değildir. Yani üç hükmün altında çıkmaktadır. Dokuzdan sonra gelen bir on sayısı vardır, eskiler bu sayıya “aşare-i kamile” demişler yani on kamil sayısı, bu da nereden geliyor, hem tekleri hem de çiftleri bünyesinde bulundurduğu için teklerin sonu çiftlerin başı olduğu için aşere-i kamile on kemal sayısı demişlerdir. Ayrıca silsilelerde de görüldüğü gibi Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bütün silsile-i meratibe kaynak olduğundan seyr-i sulukta O’nun mübarek isimleri vasıfları bir olarak geçmez. Çünkü kaynaktır. Ondan sonra hangi yol nereden açılmışsa bir olarak O bahsedilir. Hz. Muhammed bir olarak geçmez, çünkü kaynaktır eğer bir olarak sıraya girmiş olsa o da başka şeyden çıkmıştır ki bir öncelik almıştır gibi olur. İşte onun içindir ki hangi tarikat-ı Aliye’nin başında ilk faaliyete geçiren Peygamber Efendimizden sonra kim varsa bir olarak ona verilir. Bizde de Hz. Ali (k.a.v.) Efendimiz olduğu için. Hz. Allah, Hz. Cibril, Hz. Rasulullah bunlar sıraya girmezler. Üçün fevkinde, beş, yedi, dokuz ve onbir ilh... sonsuz tek adedler vardır, Binâenaleyh la taayyün, taayyünsüzlük halinde olan yani kendisinden hiçbir şey zuhura çıkmamış olan zât-ı ahadî, yani Ahad olan Zat-ı mutlak bakın ahadiyet mertebesinde kendisi kendisinde gizli olarak sadece iki hususiyeti orada zuhura çıktı, inniyeti ve eneiyeti, amaiyet mertebesi ile ahadiyet mertebesinin arasındaki fark odur.»
Bu sohbetin manası derindir. Varlık, "ferdiyet-i selasiye" yani üçlü birlik üzerine kurulmuştur. Hakk-Cibril-Rasûlullah üçlüsü, sayıya gelmez, silsilenin başına konmaz, çünkü onlar silsilenin kendisidir, kaynağıdır. Tıpkı bunun gibi, [Zât-ı ahadî](/wiki/zat-i-ahadi) (mutlak, tek olan Zât) mertebesinde bile, gizli bir ikilik olan "inniyet" (O'luk) ve "eneiyet" (Ben'lik) vardır. Bu demektir ki, en mutlak birlik bile kendi içinde bir ilişki barındırır. Sâlikin yolculuğu, bu ikilikleri ve üçlü yapıları inkar ederek değil, onların hakikatini idrak ederek ilerler. Varlığın çift kutuplu (zâhir-bâtın, evvel-âhir) yapısını ve bu ikiliği birleştiren üçüncü unsurun (İnsan-ı Kâmil, Kalp) ne olduğunu anladığında, Cem makamının kapısını aralar. Yol, ikilikten geçerek birliğe ulaşır, ama bu birlik, içinde ikiliği barındıran zengin bir birliktir; fakir, basit bir teklik değil.
Bu zıtların birliği hakikatinin en çetin göründüğü yer, Hâdî (hidayet veren) ve Mudil (saptıran, dalalete düşüren) isimlerinin tecellîsidir. Sâlik, yolda ilerlerken hidayetin de, ayağının kaymasının da aynı kaynaktan geldiğini nasıl idrak edecek? İşte bu, Muhammedî bir bakış, bir mîzan gerektirir.
«Efendimiz’den (s.a.v) Mudil ismi çıkmaktadır ancak şu kadar ki Hâdî ismine davet etmesi bu davete icâbet etmeyenlerden Mudill ismini ortaya çıkarmaktadır. Yani Efendimiz (s.a.v) vâsıtasıyla Mudil ismi ortaya çıkmaktadır. Davet gelmezden evvel o icâbet etmeyenlerde Mudil mi yoksa Hâdî mi isminden hangisinin ağırlıkta olduğu gizli idi, davet ile bunlar ortaya çıktı. Bu nedenle Efendimiz (s.a.v) bu konu üzerinden dahi olsa hiçbir eksilik izâfe edilebilmesi mümkün değildir. Vehim veren kuvvet Cenâb-ı Hakk’ın (c.c.) Kahhâr esmâsını kullandığı için diğer kuvvetlerin üzerine yükselmek ister. Seyr-i sülûk yolunda zikir olarak çekilen Kahhâr esmâsı ise bu vehim veren kuvveti ortadan kaldırmak için çekilmektedir. Bu hayâl ve vehmi de başka bir şey ortadan kaldıramaz zâten. Bu vehim veren kuvvet bütün âlemlerde sâri ve câri olan Allah ötelerdedir diyerek var olanı yokmuş gibi gösterir. Tefekkür kuvvetinin tâbi’ olacağı akıl cüz’i akıl değil küllî akıldır yoksa cüz’i akla tâbi olan tefekkür nefsani doğrultuda hareket eder. Seyri süluk yolunda ilerlemeye çalışan bazı kimselerin gördüklerini zannettikleri birçok olağandışı şeylerin hakîkati İblîs’in onlara yaptığı aldatmacadır. Ve seyri sülûk yolunun en tehlikeli yeri de burasıdır çünkü o olaylar sûretâ Rahmân’dan gözükür, ancak İblîs’in şaşırtmacasıdır. Bu nedenle her birerlemiz bu tip olağandışı halleri ister rü’yâda görelim ister uyanıkken görelim hiçbir şekilde iltifât etmeden hemen onu kendi hâline terk edip yolumuza devâm etmeliyiz.»
Rasûlullah (s.a.v.), Mudil ismini kendisi işletmez. O, sadece Hâdî ismine davet eder. Bu davet, bir mihenk taşıdır; kimin içinde ne gizliyse onu ortaya çıkarır. Davete uyan, Hâdî isminin mazharı olur; yüz çeviren ise kendi içinde gizli olan Mudil isminin tecellîsini açığa vurmuş olur. Demek ki Peygamber, bir ayna gibidir; her varlık o aynada kendi hakikatini seyreder. Sâlik için de durum aynıdır. Mürşidin sohbeti, zikri, bir davettir. Bu davet karşısında sâlikin içinde beliren vesveseler, itirazlar, tembellikler, aslında onun içindeki Mudil isminin tecellîleridir. Bunları mürşidden veya yoldan bilmek, hamlıktır. Kâmil sâlik, bu tecellîleri gördüğünde, "Demek benim içimde bu da varmış, bu da Hakk'ın bir isminin tecellîsiymiş" der ve o tecellîyi de aslına, yani Hakk'a iade eder. Yolun en tehlikeli yanı ise, bu zıtlıkları yorumlarken vehme kapılmak, İblis'in Rahmânî surette görünen hilelerine aldanmaktır. Bu yüzden bu yolda olağanüstü hallere, rüyalara, keşiflere takılmadan, hepsini "gördüm ama malım değil" diyerek geçip gitmek en büyük edeptir.
Bu çetin yolda, zıtların girdabında sâliki ayakta tutan, ona geri dönme gücü veren nedir? Muhabbettir. Füsûs hikmeti bize öğretir ki, muhabbet, aşağıdan yukarıya doğru bir tırmanıştan ziyade, evvela yukarıdan aşağıya doğru inen bir rahmettir. Hakk'ın kendi tecellîsine olan sevgisidir.
«kendinden meydana gelen Havva ismi verilen validemize muhabbeti vardı bu yüzden. Neden çünkü kendinden meydana geldi. İşte silsile takip ederek yani Cenab-ı Hakk’dan Âdem (a.s.), Âdem’den (a.s.) Havva valide, Havva validemizden de çocuklar yani bizler torunlar geldi. O halde muhabbet aşağıya doğru gitmektedir. Yani Cenab-ı Hakk’ın muhabbeti Âdem’e, Âdem’in muhabbeti Havva’ya, Havva’nın muhabbeti de çocuklarına olmaktadır. O halde yapılacak olan şey seyr-i suluk bunu gerektiriyor, bütün bu muhabbetlerden tekrar aynı sırayı takip ederek geri ve aslına dönmek gerekiyor. İşte seyr-i suluk bize bunu yaptırıyor. Eğer bu geriye dönüş Âdem’i hakikatleri idrak ederek olamaz ise bakın o kimse isterse ismine dünyanın en büyük velisi desinler, yani dışarıdan “veli” ismi ile hitab etsinler, dünyanın en çok abidi olsun ibadet ehli olsun, yine kendinden uzaktır, yine kendinden uzaktır. Nedeni; çünkü tevhidi bulamamıştır da ondan. Tevhidi bulması için işte Peygamber Efendimizin belirttiği “dünyanızdan üç şey sevdirildi” diye nisayı öne alması kendisinden ilk olarak bakın insanın kendisinden ilk olarak nisanın meydana gelmesinden ilk muhabbeti orasıdır. İşte bu şekilde çocuklardan evlatlara, evlatlardan anneye anne durumunda olan yani o mertebede olan derviş kendinde bulunan Âdemiyet mertebesini idrak ederek nefsiyetten yani nisaiyetten racüllüğe geçmesi gerekiyor yani onu tekrar geriye döndürüp Âdem isminde birleştirmesi gerekiyor. İşte “nefsiyle ruhunu ediver kardaş” diye şiirde geçer bu mertebeyi anlatmaktadır ve Arafat Ovasında diğer ifade ile Arafat Cebeli Rahme Dağında buluşmak bu hakikati bize gösteriyor.»
Muhabbetin inişi şöyledir: Hakk'tan Âdem'e, Âdem'den Havva'ya, onlardan da çocuklara... Bu, rahmetin ve varlığın tenezzülüdür. Seyr-i süluk ise bu inişin tam tersi istikamette bir çıkıştır; urûcdur. Çocukların muhabbetini anneye, annenin muhabbetini babaya (Âdem'e), Âdem'in muhabbetini de Hakk'a iade etmektir. Bu, sembolik bir anlatımdır. "Çocuklar" bizim dağınık, kesretteki hallerimiz; "anne" (nisaiyet) bizi toparlayan nefsimiz; "baba" (Âdemiyet) ise ruhumuzun aslı, halifelik sırrımızdır. Sâlik, önce dağınık hallerini nefsinde toplar, sonra nefsini ruhuna tâbi kılar ve ruhuyla birlikte aslına, Hakk'a döner. Tevhidi bulmak budur. Bu geri dönüşü başaramayan, ne kadar ibadet ederse etsin, kendinden uzaktır. Bu yolculuğun en güzel sembolik ifadesi ise Hac ibadetinde gizlidir.
«İşte hacı olmak oralarda dolaşmak bütün bu remz edilen şeylerin hakikatini idrak etmektir. Orada ihram elbisesi giymek, bütün kevni varlığımızdan soyunmak, kudret ve tekliğinin vahdaniyetinin ortaya çıkması, renksiz olmak beyaz olmak, işte Peygamberimizin bu sizin dünyanızdan üç şey dediği evvela nisayı zikretmesi bizim anladığımız beşeri manada sevgi olarak değil, o da içinde olmakla birlikte ama bütün bu seyir hakikatlerini bize böylece göstermiş oluyor. Bunun geriye dönüşünü yaptığımız zaman biz bu seyri tamamlamış oluyoruz. Seyr-i suluku tamamlamış oluyoruz. Yarım kalan mümkin kavsini vacip kavsiyle kab-ı kavseyn dediği hakikat ile birleştirmiş oluyoruz ki bunlar birbirinden ayrı şeyler değildir. Biri batıni hakikat biri de zuhurdaki kevn kavsi yaşamasıdır. Böyle olunca insanın kendi nefsine ma'rifeti, Rabb'inin ma'rifetine mukaddimedir . Kişi bu eğitimler neticesinde kendi hakikatini idrak etmesi yani ben neyim, kimim sözünün cevabını bulabilmesi kendisinin Hakk’tan geldiğini kendi aslının Hakk olduğunu ve hiçbir şekilde kendisinin ne kendine ait bir varlığının olmadığını ancak kendisinde bir kimlik şuuru olduğunu yani vücut varlık olarak kevn olarak kendi kendine hiç bir şey vermediğini bütün bunların kendine Hakk’ın verdiğini kendine ait fiziki manada ve mal mülk manasında hiçbir şeyinin olmadığını ancak hakikati itibariyle var olduğunu, bakın fizik olarak şu anda bunlar bize ait bir şeyler değildir, eğer bize ait bir şeyler olsaydı o son olarak tahta saltanata (tabuta) bindirdikleri zaman toprağa gidip yok olmazdık. Bu toprağa gitmekle birlikte bizde gene bir hakikat var kalıyor, yaşıyor, bunun ölmesi yok olması demek değildir.»
Hacı olmak, Kâbe'nin etrafında dönmek değil, o remizlerin hakikatini kendi varlığında yaşamaktır. İhrama girmek, sadece dikişsiz bir bez giymek değil, makam, mevki, mal, mülk, kimlik gibi sonradan giydiğimiz bütün kevnî elbiselerden soyunmaktır. "Renksiz olmak", bütün renkleri içinde barındıran ama hiçbirine ait olmayan o saf birliğe, vahdete bürünmektir. O zaman insan, mümkin olan kendi varlık yayını (kavs), Vâcib olan Hakk'ın varlık yayıyla birleştirir ve "iki yayın birleşimi" olan Kâb-ı Kavseyn sırrına erer. Bu soyunma, bu renksizlik, insanın kendi nefsine ârif olmasının yoludur. Çünkü anlar ki, ne bedeni, ne aklı, ne malı kendisinindir. Hepsi birer emanettir. Geriye sadece, asla ölmeyen, toprağa girmeyen o ilahi hakikat kalır.
Bu yolculukta dengenin ne kadar hayatî olduğunu, Füsûs bize peygamberlerin kıssalarıyla öğretir. Her peygamber, Hakk'ın bir isminin kâmil mazharıdır ve bu isimlerin tecellîsindeki farklılıklar, yolun farklı mertebelerindeki denge ihtiyacını gösterir.
«Rûh’ı a’zam’ın tecellîsi ile rûh’ül-kuds ortaya çıkmaktadır ki bunlar rûh-ı a’zam’ın kudsî tecellîleridir. Îsâ‘nın (a.s.) doğuş yeri olan sıfatlar mertebesi de burasıdır. Rûh-ı a’zam’ın mahlûka dönük yüzü ise “ve nefahtü fîhî min rûhî” olarak bildirilen rûhtur. Eğer Âdem’e (a.s.) ve nefahtü fîhî min rûhî” ile belirtilen rûh değil de Îsâ’ya (a.s.) yüklenen rûh’ül kuds yüklenmiş olsa idi Âdem (a.s.) buna dayanamazdı ve o mertebeler ya’ni beşeriyet mertebeleri bize kapalı kalırdı ve sürekli kudsî mertebede kalacağımız içinde onun hakîkatini anlamamız mümkün olmazdı. Mahlûka dönük olan “ve nefahtü fîhî min rûhî” den ilâha dönük bir dönüş ancak mümkün olmaktadır, çünkü aslı bu seyirden gelmektedir. Seyr-i sülûk yolunda da yapılacak olan ilk şey bu hakîkati idrâk etmektir ya’ni hayâl ve vehim cennetinden beden arzına “ve nefahtü fîhî min rûhî” ile belirtilen hakîkati indirmektir ki gerçek Âdem’lik budur.»
Bu büyük bir hikmettir. Eğer bize, yani Âdem'in soyuna, doğrudan kudsî bir ruh verilseydi, bu bedene, bu dünyaya inemezdik. Sürekli bir istiğrak halinde, sıfatlar âleminde kalırdık. Beşeriyetin, yani düşmenin ve kalkmanın, unutmanın ve hatırlamanın yaşandığı bu mertebeler bize kapalı kalırdı. Yolculuk tamamlanamazdı. Çünkü seyr-i süluk, inişi olmadan çıkışı olmayan bir yoldur. Bize "Ruhumdan üfledim" diye bildirilen o ruh, mahlûka dönük yüzüyle iner, imtihan olur, arınır ve ancak bu tecrübelerden sonra ilâha dönük yüzüyle aslına dönebilir. Gerçek Âdem'lik, o ilahi nefesi bu beden arzına indirmek, hayal ve vehimden kurtulup kendi hakikatini bu dünyada yaşamaktır. Bu, tenzih ile teşbihin, kudsiyet ile beşeriyetin mükemmel dengesidir.
Bu yolculuğun her mertebesi, Hakk ile farklı bir ünsiyet, farklı bir yakınlık kurma makamıdır. Peygamberlere verilen vasıflar, bu makamların en güzel işaretleridir.
«Bakın iki mertebeden oluşmakta, bizlere bildirmekte işte Cenab-ı Hakk’ın medh ettiği, övdüğü yer habibi olan ve başka hiçbir kimseye peygamberler içerisinde verilmemiş olan bu lakab Allah’ın habibi bir çok peygamberlerin vasıfları var, ulu’l azm peygamberlerden Âdem safiullah, diye geçmektedir, ilk babamız olması dolayısıyla, ondan sonra Nuh Neciullah, diye geçmektedir, İbrahim halilullah, diye geçmekte, Musa Kelimullah, diye geçmekte, İsa Ruhullah diye geçmekte, ama Muhammed (s.a.v.) Habibullah diye geçmektedir. Arada ne kadar büyük fark vardır. İşte Âdem babamızdan Âdem’den (a.s.) başlayan bu meratibi biz de kendi bünyemizde birey olarak yani kendi bünyemiz içerisinde bu hakikatleri yaşamamız gerekiyor. Olabildiğince işte seyr-i suluk budur aslında yoksa belirli zamanlarda belirli haftanın günlerinde ve ayın günlerinde bir yere toplanıp zikir yapıp sadece dönüp çay kahve içip gitmek değildir tarikat. Tarikat bilinçli olarak Hakk yolunda yürümek demektir...»
Her bir vasıf, bir yakınlık mertebesidir. İbrahim (a.s.) gibi "Halilullah" (Allah'ın dostu) olmak, muhabbet ve teslimiyetin zirvesidir. Musa (a.s.) gibi "Kelimullah" (Allah ile konuşan) olmak, ilahi kelâmı vasıtasız işitme makamıdır. İsa (a.s.) gibi "Ruhullah" (Allah'tan bir ruh) olmak, ilahi kudretin tecellîsine mazhar olmaktır. Fakat Muhammed (s.a.v.) "Habibullah" (Allah'ın sevgilisi) olmuştur. Bu makam, diğer bütün makamları içinde barındıran, zâtî bir muhabbetin tecellîsidir. Dostlukta (Halil) bir ikilik, kelâmda (Kelim) bir mesafe, ruhta (Ruhullah) bir görev vardır. Ama sevgililikte (Habib) bütün sınırlar kalkar, seven ile sevilenin iradesi bir olur. Seyr-i süluk, işte bu peygamberlerin geçtiği mertebeleri kendi varlığımızda, kendi istidadımız nispetinde yaşamaktır. Şuurlu olarak Hakk yolunda yürümek, kendi Halilullah, Kelimullah ve nihayetinde Habibullah olma potansiyelini idrak etmektir. Füsûs'un ışığında seyr-i süluk, zıtların birleştiği, varlığın sırlarının çözüldüğü ve kulun Rabbine en yakın olduğu o zâtî muhabbet makamına yapılan kutlu bir yolculuktur.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Seyr-i Süluk
Tasavvufun büyük pîri Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri, hakikatleri kuru bir ilim lisanıyla değil, gönülden gönüle akan bir sohbet pınarıyla, hikâyelerin ve temsillerin kanatlarında sunar. Onun okyanus misali eseri Mesnevî-i Şerîf, seyr-i süluk denilen o mukaddes yolculuğun adeta canlı, nefes alan bir haritasıdır. Bu harita, menzilleri ve durakları sayılarla değil, Dekūkî gibi velîlerin hâlleriyle, sarhoş âşıkların vecdiyle, yolda kalmışların ibretlik durumlarıyla çizer. Hazret-i Pîr, bize seyrin ne olduğunu anlatmaktan ziyade, seyrin içindeki sâlikin ne hissettiğini, neyi müşahede ettiğini ve hangi tehlikelerle yüzleştiğini yaşatır. Zira bu yol, bilmekle değil, olmakla kat edilen bir yoldur.
Dekūkî'nin Seyri: Durmamak ve Sarhoş Olmak
Mesnevî, seyr-i sülukun en temel edebini, yani hiçbir makama takılıp kalmama ilkesini, Dekūkî Hazretleri'nin hikâyesi üzerinden bizlere talim ettirir. Sâlik, mânevî yolculuğunda nice tecellilere, nice lütuflara ve mânevî makamlara erişebilir. Lakin bu makamların her biri, bir sonraki mertebeye nispetle bir perdedir. Bir menzilin güzelliğine aldanıp orada konaklamak, yolcuyu asıl maksuttan, yani Vuslat-ı Mutlak'tan alıkoyan en tatlı zehirdir. Bu yolculuk sonsuzdur ve durmayı kabul etmez.
Dekūkî hazretleri halk-ı âlem ile ihtilât etmez ve onların sohbetlerinden kaçar idi; fakat onun bu hâli, halk-ı âlemi beğenmeyip, kendini beğenmek kası, ma'nen terakkisine mâni' olacağı gibi, makāmāt-ı ma'neviyyeden her-hangi birine alâkası dahi, o makāmın mâfevkine terakkîsine mâni' olur. Onun [için] Mesnevî-i Şerif'de: هر کجا که ای برادر بی نهایت در گهیست می رسى يالله مأیست ya'nî "Ey birâder, dergâh-ı ma'nevî-i ilâhî bî-nihâyedir; her nereye erişirsen yallâh, durma!" buyurulur.
Seyr-i sülukun özeti bu "Yallah, durma!" nidasında gizlidir. Sâlik bir tecelliye mazhar olduğunda "Buldum, erdim" derse, aslında "Durdum, kaldım" demiş olur. Her varış, yeni bir başlangıçtır. Her makam, bir sonraki makamın kapısıdır. Dekūkî'nin "mesken gururundan" sakınması da bu hikmete işarettir. "Mesken" dediği, sâlikin ulaştığı mânevî hâl ve makamdır. O makamı sevmek, ona alışmak, kalbi o mekâna bağlamak, yolcunun ayağına vurulmuş en parlak zincirdir. Yolcu, evini değil, yolunu sevmelidir.
Peki, bu meşakkatli, sonu gelmez yolda sâlike güç veren nedir? Hazret-i Mevlânâ, bu sorunun cevabını yine Dekūkî'nin dilinden verir: "Hayranlık" ve "kendinden geçme" hâli. Aşk sarhoşluğu, yolun dikenlerini gül bahçesi gösterir.
Toprak ve taş üzerinde yalın ayak mı gidiyorsun?" Dedi: "Ben hayranım ve kendimden geçmişim ve kendimden geçmişim (bî-hûşum)." Yani birisi Hz. Dekūkî'ye dedi ki: "Sen topraklar ve taşlar üzerinde yalın ayak yürürsün; bu ağır bir iştir, buna nasıl tahammül ediyorsun?" Hz. Dekūkî cevap olarak buyurdu: "Ben hayranım ve kendimden ve hissimden geçmişim ve kendimden geçmişim. Ve böyle bir kimsenin meşakkatten haberi olur mu?"
Bu "bî-hûş" yani kendinden geçme hâli, aklın ve hislerin ötesinde bir idrak seviyesidir. Sâlik, Zât-ı Mutlak'ın cemâlinin hayranlığı içinde kendi benliğinden, nefsinden ve hatta bedeninin acılarından habersiz kalır. Bu, aklın devreden çıktığı, aşkın hüküm sürdüğü bir makamdır. Gönül, "dil-nüvâz" olan, yani gönlü okşayan Sevgili'nin sarhoşu olunca, yolun uzunluğu kısalığı onun için bir anlam ifade etmez.
Yoldan ve menzilden, kısalıktan ve uzunluktan, dil ne bilir ki, o dil-nüvazın (gönül okşayanın) sarhoşudur? Yani, "Bâtın (iç âlem) ve ruh, yoldan ve menzilden, kısalıktan ve uzunluktan ne anlar ki, o gönül okşayan Hakk'ın sarhoşudur. Bu sebeple onun, cismanî âleme özgü olan niteliklerle ilgisi yoktur."
Bu sarhoşluk, aklı iptal eden bir cehalet değil, aklı da içine alan ve aşan bir "ilm-i ledün" sarhoşluğudur. Sâlik, bu hâl ile yolun meşakkatini değil, yalnızca Sevgili'ye yakınlaşmanın lezzetini duyar.
Suret Perdesi ve Hakikî Rehberin Lüzumu
Seyr-i süluk yolcusu, kesret (çokluk) âleminden Vahdet (birlik) âlemine doğru bir yolculuk içindedir. Bu yolculuğun belirli bir aşamasında, dış dünyadaki suretler, yani varlıkların formları, sâlikin müşahedesine bir perde (hicab) olabilir. Her surette Hakk'ın bir tecellisi gizli olsa da, sâlikin nazarı henüz bu tecelliyi suretten ayırıp doğrudan Vech-i Hakk'ı görecek keskinliğe ulaşmamışsa, suretler onu oyalayabilir. Dekūkî'nin halktan kaçmasının sebebi kibrinden değil, bu hikmettendir.
Dekūkî hazretleri halk-ı âlem ile ihtilât etmez ve onların sohbetlerinden kaçar idi; fakat onun bu hâli, halk-ı âlemi beğenmeyip, kendini beğenmek gibi kötü huyluluktan değil idi. Kadın ve erkekten münferid bir halde yaşa- ması da, onları Hakk'ın gayri gördüğü ve nazarında ikilik olduğu için değil idi. Belki suver-i eşyânın vech-i Hakk'a hicâb olduğu için idi.
Fakat bu, yolcunun insanlardan nefret ettiği anlamına gelmez. Bilakis, kâmil bir velî, uzletindeyken bile tüm mahlukata rahmet ve şefkat nazarıyla bakar; duasıyla onlara "su gibi faydalı" olur. Onun uzleti, kendisini arındırmak ve böylece bütün âleme daha saf bir ayna olabilmek içindir.
Ancak bu yol, kılavuzsuz gidilecek bir yol değildir. Sâlik, yolda karşılaştığı halleri, tecellileri ve hatta tehlikeleri kendi başına yorumlayamaz. Hazret-i Pîr, bu noktada hakiki bir mürşidin, bir İnsân-ı Kâmil'in lüzumunu şiddetle vurgular. Zira yol, sahte rehberlerle, kendi nefsanî hayallerini ilahî feyiz zanneden "hasta" yol kesicilerle doludur.
"Diri"den murâd, vücûd-ı abdânîsinden fânî ve vücûd-ı Hakkānî ile bâkî olan insân-ı kâmildir. Ya'ni, “Tarík-ı Hak'da sülük ve seyr ü sefer hakkında meşveret etmek ve onun re'y ve tedbîriyle hareket edebilmek için, iyi bir diri, ya'ni, sıfât-ı nefsâniyyesinden bir kıl ucu kadar bile eser kalmamış olan bir kâmil lâzımdır ki, seni de kendisi gibi vücûd-ı abdânîden kurtarıp, vücûd-ı Hakkānî ile kāim kılsın. Halbuki öyle bir diri ve insân-ı kâmil nerede?" Mürşidlik da'vâsında bulunanlar maatteessüf sıfât-ı nefsâniyye ile ma'lûl birtakım hastalardır. Kendileri bir hakîm-i ilâhîye muhtaçdır, kendilerinin îcâd ettikleri hayâlâtı, füyûzât-ı rabbâniyye zannederler...
Hakiki mürşit, kendi nefsinden fâni olmuş, Hakk ile bâki olmuş "diri"dir. Sahtesi ise, kendi hastalığını şifa zanneden, kendi kuruntularını marifet diye satan bir aldanmıştır. Mesnevî şerhinde nakledilen, cin musallat olmuş gencin hikâyesi, bu tehlikeyi anlatan çarpıcı bir misaldir. O genç, kendi iradesi dışında, bilmediği dilleri konuşmaktadır. Bu, kontrolsüz bir mânevî açılımın, sâlikin başına neler getirebileceğine dair bir temsildir.
...cin tâifesi merkūmda tasarruf edip istedikleri lisanda konuştururlar idi ve kendisinde şuûrsuzluk ve sâir ârıza da görülmez idi.
Seyr-i süluk esnasında sâlikin kalbine nice bilgiler, nice haller gelebilir. Bunların kaynağı Rahmânî midir, şeytanî midir, yoksa nefsanî bir kuruntu mudur? Bunu ayırt edecek olan, yolun her hâlini ve makamını yaşamış, o yollardan geçmiş bir mürşid-i kâmil'dir. O, sâlikin kalbine gelen varidatın hangi kaynaktan olduğunu anlar ve sâliki tehlikelerden korur. Mürşitsiz yola çıkan, kendi hayalini rehber edinen, o cinli genç gibi, kimin dilinden konuştuğunu bilmeden savrulup gider.
Ruhun Yolculuğu: Mesafesiz Seyr ve Mertebeler
Hazret-i Mevlânâ, seyr-i sülukun bedensel bir hareket olmadığını, mekândan ve zamandan münezzeh bir ruh yolculuğu olduğunu en güzel temsillerle anlatır. Bedenin yolculuğu adımlarla, menzillerle ölçülür. Ruhun yolculuğu ise hâl ile, idrak ile, mertebe atlamakla gerçekleşir.
O, uzunluk ve kısalık tenin vasıflarıdır; ervâhın gitmesi, başka gitmektir. ... Sen nutfeden akla kadar sefer ettin; ne bir adım ile ve ne menzil ile, ne nakil ile idi.
Bir insanın nutfe halinden akıl sahibi bir varlık haline gelmesi nasıl ki metreyle ölçülen bir yolculuk değilse, sâlikin nefs-i emmareden nefs-i kâmileye yükselişi de öyle bir içsel dönüşümdür. Bu, bir vücût mertebesinden diğerine geçiştir. Bu yolculuk dışarıda değil, içeride, yani sâlikin kendi varlığının derinliklerinde, "enfüs"te gerçekleşir. Buna tasavvufta [seyr-i enfüsî](/wiki/seyr-i-enfusi) denir.
Mesnevî-i Şerîf şârihleri, bu ruhani yolculuğu daha iyi anlamak için onu çeşitli mertebelere ayırmışlardır. Bu, yolun karmaşık ve çok katmanlı yapısını gözler önüne serer. Seyr-i süluk, tek bir hattan ibaret değildir. Mesnevî şerhlerinin fihristinde geçen şu tabirler, bu yol haritasının zenginliğini gösterir:
- Seyr-ilallâh (Hakk'a Yolculuk): Sâlikin kesret âleminden, yani kendi vehmî varlığından sıyrılarak Hakk'ın Vahdetine doğru yürümesidir. Bu, "Lâ ilâhe"nin, yani her şeyi yok bilmenin tecellisidir.
- Seyr-fillâh (Hakk'da Yolculuk): Vuslattan sonra başlayan sonsuz bir seyrdir. Sâlik, Hakk'ın Esmâ ve Sıfat âleminde, O'nun ilim ve irfan denizinde seyreder. Bu, "İllallah"ın, yani Hakk ile var olmanın sırrıdır.
- Seyr-anillâh (Hakk'tan Yolculuk): Sâlikin, Hakk'da fâni ve O'nunla bâki olduktan sonra, yine Hakk'ın emriyle halkı irşad için kesret âlemine geri dönmesidir. Ancak bu dönüş, eski benliğiyle bir dönüş değildir. Artık o, Hakk'ın gözüyle görür, Hakk'ın diliyle konuşur. Bu, peygamberlerin ve onların vârisi olan kâmil mürşitlerin seyrânıdır.
Bu temel seyrlerin yanı sıra seyr-i urûcî (yükselme seyri), seyr-i cismânî (bedensel seyr), seyr-i rûhânî (ruhsal seyr), seyr-i âfâkî (dış âlemdeki seyr) ve seyr-i enfüsî (iç âlemdeki seyr) gibi nice tafsilat, bu yolculuğun ne kadar derin ve kuşatıcı olduğunu gösterir.
Nihayetinde Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî'si, seyr-i süluku bir kurallar bütünü olarak değil, bir aşk ve hayranlık serüveni olarak resmeder. Bu serüvende yolcu, yolda kalma tehlikesiyle yüzleşir, sahte rehberlerin tuzağından sakınır ve en nihayetinde yolun da, yolcunun da, menzilin de Asıl Maksut'tan ibaret olduğunu idrak eder. Mesnevî, bu idrakin hikâyesidir; okuyanı sâlik, dinleyeni âşık yapan bir ilahî destandır.
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında Seyr-i Süluk
Seyr-i Süluk binası, tek başına bir kelime değil, etrafında nice hakikatin pervane olduğu bir merkezdir. Bu binanın içindeki odaları ve bu merkezin etrafındaki halkaları kısaca bir seyredelim.
Bu yolculuğun hem başlangıç noktası hem de bizzat yolun kendisi, Nefs mertebeleridir. Her insan bu seyre, hayvani içgüdülerin ve ilahi emaneti unutan gafletin hüküm sürdüğü Nefs-i Emmare makamından başlar. Yolculuğun ilk adımı, bu halden pişmanlık duyup kendini kınayan Nefs-i Levvame'ye geçmektir. Mürşid rehberliğinde yapılan Zikir ve Murakabe ile kalp, ilahi ilhamlara açılır ve Nefs-i Mülhime mertebesine ulaşır. Burası, hayır ile şerrin kalbe birlikte ilham edildiği, imtihanın çetinleştiği bir eşiktir. Sebat eden sâlik, Hakk ile tatmin bulduğu, sarsılmaz bir imana kavuştuğu Nefs-i Mutmeinne'ye vasıl olur. Artık yolculuk, rıza ve teslimiyetle devam eder; kulun Rabbinden, Rabbinin de kuldan razı olduğu Nefs-i Radiyye ve Nefs-i Merdiyye makamları birbirini izler. Seyr-i Süluk’un zirvesi, bütün nefsanî sıfatlardan arınıp ilahi ahlak ile bezenmiş, saflığın ve birliğin yaşandığı Nefs-i Safiye’dir.
Bu zirveye ulaşan, yolculuğunu tamamlayan kişiye İnsan-ı Kamil denir. O, Seyr-i Süluk’un meyvesi, varlık ağacının en kâmil ürünüdür. Dolayısıyla İnsan-ı Kamil, yolun sonu; Nefs-i Emmare ise yolun başıdır.
Bu yolculuk, İrfan Mektebi (Hakk Yolu)’nda yapılır. Bu mektebin muallimi Mürşid, talebesi ise Mürid’dir. Mürşidsiz çıkılan yol, tehlikelerle doludur; Mürid’in en büyük sermayesi ise mürşidine duyduğu teslimiyettir. Bu bağ, kalpten kalbe kurulan ve feyzin akmasını sağlayan Rabıta ile güçlenir.
Yolun haritası ise dört mertebeden oluşur: Şeriat, Tarikat, Hakikat ve Marifet. Şeriat, yolun dış kapısı, herkesin uyması gereken ilahi kanundur. Tarikat, bu kapıdan içeri girip hedefe doğru ilerleyen özel, usûlü olan yoldur. Hakikat, yolun sonunda ulaşılan menzil, yani varlığın sırrıdır. Marifet ise o sırra ulaşınca hâsıl olan, tadılan, yaşanan ilahi bilgidir. Seyr-i Süluk, sâliki şeriatın kabuğundan marifetin özüne taşıyan sürecin ta kendisidir.
Bu yolculuğun azığı, nefsi terbiye etmek için yapılan Riyazat, kalbin pasını silen daimi Zikir ve her an Hakk’ın huzurunda olma şuuru olan Murakabe'dir. Her bir azık, sâliki bir sonraki Makam’a, yani mânevî durağa hazırlar. Bu yolculuğun en büyük örneği, bir gecede bütün âlemleri ve makamları kat eden Peygamber Efendimizin (s.a.v) Mirac hadisesidir. Her sâlikin Seyr-i Süluk’u, kendi istidadı ölçüsünde o kutlu Mirac’dan bir pay almaktır.
Nihayetinde bu seyrin iki büyük tecellisi vardır: Fenafillah ve Bekabillah. Fenafillah, sâlikin kendi vehmî varlığını Hakk’ın Vücûdu’nda yok etmesi, beşerî sıfatlarından fani olmasıdır. Bu, bir yok oluş değil, gerçek varlığa doğuştur. Bekabillah ise bu fena halinden sonra Hakk’ın sıfatlarıyla beka bularak, O’nunla var olarak halk içinde Hakk ile yaşamaya başlamasıdır. Seyr-i Süluk, işte bu fena ve beka tecrübeleriyle sâliki “ölmeden evvel ölme” sırrına erdirir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin bu dijital kütüphanesinde, Seyr-i Süluk kavramı üç ana pınardan beslenir. Her biri, aynı hakikat denizine dökülen farklı birer nehirdir.
Birinci ve en temel pınarımız, irfan mektebimizin kurucusu Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin kendi sohbetleri ve eserleridir. Terzibaba, Seyr-i Süluk’u akademik bir başlık olarak değil, canlı, yaşayan bir eğitim süreci olarak anlatır. Onun dilinde Seyr-i Süluk, bir mürşidin dizinin dibinde başlar; edep, hizmet ve teslimiyetle şekillenir. Sâlikin gördüğü bir rüya, kalbine gelen bir tecelli, yaşadığı bir hal, bu yolda birer işaret levhasıdır ve bunların tabirini yapacak olan kâmil bir mürşiddir. Terzibaba, Kur’an-ı Kerim ayetlerini birer mânevî harita gibi kullanarak, sâlikin hangi Makam’da, hangi tecellinin tesiri altında olduğunu açıklar. Onun anlatımında Seyr-i Süluk, Hakk’tan halka iniş olan ilahi tenezzülün, halktan Hakk’a yükseliş olan beşerî urûc ile karşılanmasıdır. Bu, Zât’ın, Sıfat’ın, Esma’nın ve Ef’al’in mertebe mertebe idrak edildiği, Hazarat-ı Hams (Beş İlahi Huzur) denilen varlık katmanlarının bir bir aşıldığı somut bir yolculuktur.
İkinci pınarımız, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’idir. Eğer Terzibaba’nın sohbetleri yolun pratiği ise Füsûs, bu yolun hikmet ve ilm-i bâtın temelini, yani vücûdî yapısını ortaya koyar. İbn Arabî, Seyr-i Süluk’un neden var olduğunu ve nasıl işlediğini, varlığın en derin dokusuna inerek açıklar. Ona göre her varlık, kendi hakikati olan A'yân-ı Sâbite’sinde ne gizli ise onu zuhura çıkarmak için bir seyr halindedir. Peygamberlerin hayatları, bu seyrin en kâmil örnekleridir; onlar dahi her an “Rabbim ilmimi artır” niyazıyla sürekli bir terakki, kesintisiz bir Seyr-i Süluk içindedirler. Füsûs, Asr Suresi’ndeki “hüsran”dan kurtulmanın tek yolunun bu iman, amel ve sabır üzerine kurulu mânevî ilerleyiş olduğunu gösterir. Zıt isimlerin (Celal ve Cemal, Hâdî ve Mudill) bir kalpte nasıl birleştiğini, yani Tevhid muktezası’nı anlatarak, yolculuğun en çetin ama en zirve noktası olan Cem makamı’nın teorik zeminini kurar.
Üçüncü pınarımız ise Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’idir. Mesnevî, ne Terzibaba gibi doğrudan bir eğitim usûlü sunar ne de Füsûs gibi yoğun bir hikemî dil kullanır. Mevlânâ, Seyr-i Süluk’u aşkın, sevginin, ayrılığın ve vuslatın diliyle, hikâyeler ve semboller üzerinden anlatır. O, yolun zorluklarını, tehlikelerini ve güzelliklerini Dekūkî gibi sembolik karakterlerin maceralarında gözler önüne serer. Sâlikin yolda karşılaştığı mânevî sarhoşluk hallerinin, onu dünyevi dertlerden nasıl koruduğunu ama aynı zamanda bir makama takılıp kalma tehlikesini de nasıl barındırdığını ihtar eder. Mesnevî’nin en mühim derslerinden biri, gerçek mürşit ile nefsini ilahlaştıran sahte yol göstericiyi ayırma hassasiyetidir. Mesnevî, Seyr-i Süluk’un akılla değil, kalple ve aşkla kat edilen bir yolculuk olduğunu, yolun azığının sevgi, bineğinin ise gözyaşı olduğunu her beytinde bizlere fısıldar.
Böylece bu üç kaynak, birbirini tamamlayan bir bütünlük arz eder: Terzibaba’nın külliyatı yolun pratiğini ve usûlünü, Füsûs yolun ilmini ve hikmetini, Mesnevî ise yolun kalbini ve aşkını temsil eder.
Değerlendirme
Seyr-i Süluk deryasından kâsemize dolan birkaç inciyi bir araya getirelim. Evvela, bu yolculuk, tasavvufa hasredilmiş dar bir zümrenin değil, Hz. Âdem’den beri her insanın fıtratına kodlanmış küllî bir tekâmül arayışıdır. O, varlığın “Lâ ilâhe illallah” hakikatine uyanma serüvenidir; vehimden ve hayalden arınıp Hakk-ı Mutlak'a vasıl olma çabasıdır.
İkinci olarak, bu seyrin başıboş, kuralsız ve rehbersiz yapılamayacağı hakikatiyle yüzleşiriz. Nasıl ki bedeni bir hastalıktan kurtulmak için bir tabibe ve onun verdiği ilaca ihtiyaç varsa, ruhun hastalıklarından ve gafletinden kurtulmak için de bir Mürşid-i Kâmil’e ve onun Tarikat adını verdiğimiz tedavi yöntemine ihtiyaç vardır. Teslimiyet, edep ve hizmet, bu şifahanenin en tesirli ilaçlarıdır.
Son olarak, Seyr-i Süluk’un nihai hedefi, dünyadan el etek çekip bir köşeye çekilmek değil, bilakis Bekabillah sırrıyla Hakk’ın ahlakıyla ahlaklanıp halkın içinde bir rahmet ve denge unsuru olmaktır. Yolculuğun gayesi, İnsan-ı Kamil olup kendi varlığının halifeliğini (hilâfet-i şahsiye) üstlenmek ve böylece âlemlere dağılmış ilahi isimleri kendi varlığında toplayan ayna olmaktır. Yolculuk Hakk’a doğrudur, ama menzili yine halkın içinde Hakk ile olmaktır. Cenâb-ı Hakk, cümlemizi bu kutlu yolun yolcusu, hakikatin tâlibi eylesin. Amin.