Sıbgatullah
Sıbgatullah, Kur’ân-ı Kerîm’de geçen ve kelime anlamıyla “Allah’ın boyası” demek olan bir ifadedir. Tasavvufî düşüncede bu kavram, sâlikin seyr-i sülûk yolculuğunda kendi nefsânî renklerinden, benlik iddialarından ve beşerî sıfatlarından arınarak Hakk’ın aslî rengine, yani Tevhîd’in saf ve lekesiz rengine boyanmasını ifade eder. Bu, yüzeysel bir değişim değil, varlığın en derinine işleyen, zâhir ve bâtını bütünüyle kaplayan köklü bir dönüşümdür. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu kavram, bir hâl ve makam olarak değil, sabır ve muhabbetle yürüyen bir süreç olarak ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sıbgatullah kavramının kaynağı doğrudan Kur’ân-ı Kerîm’dir. Bakara Sûresi’nin 138. âyetinde bu ifade, imanın bir nişanesi olarak zikredilir. Sunulan kaynaklardan Bir Ressam Hikâyesi adlı eserde bu âyete şöyle yer verilir:
"Sıbgatallahi ve men ahsenu minallahi sıbgaten ve nahnu lehu abidune" (Biz Allah'ın boyası ile boyanmışızdır, Allah'tan daha güzel boyası olan kim? Biz onun kullarıyız) — Bir Ressam Hikâyesi
Bu âyet, Sıbgatullah’ın en güzel boya olduğunu ve müminlerin bu boya ile boyandığını belirtir. Terzibaba’nın yaklaşımında bu âyet, mânevî yolculuğun hedefini ve mahiyetini açıklayan bir anahtar olarak kullanılır. Boyanma fiili, pasif bir bekleyişi değil, ilâhî ahlâk ile ahlaklanma, Hakk’ın sıfatlarının sâlikte tecellî etmesiyle gerçekleşen iradî bir yönelişi ve dönüşümü anlatır. Bu boya, dışarıdan sürülen geçici bir renk değil, varlığın özüne işleyerek onu aslına döndüren ilâhî bir nurdur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın eserlerinde ve sohbetlerinde Sıbgatullah, mânevî tekâmülün farklı mertebelerinde farklı veçheleriyle ortaya çıkan, sabır, muhabbet ve ilimle gerçekleşen derin bir dönüşüm süreci olarak işlenir. Bu süreç, anlık bir aydınlanmadan ziyade, sâlikin tüm varlığını adım adım kaplayan bir “sirâyet etme” hâlidir.
Bir Boyacı Küpü Değil, Sabır ve Gayret Yolu
Terzibaba’nın Sıbgatullah kavramına yaklaşımındaki en belirgin özelliklerden biri, bu sürecin aceleye getirilemeyeceğini ve sabır gerektirdiğini vurgulamasıdır. Değmez Dosyası ve Rüyâ ve Mânâ Âlemi gibi eserlerde, bir talebesine yazdığı mektupta bu hakikati “boyacı küpü” benzetmesiyle açıklar. Bu benzetme, mânevî dönüşümün mekanik veya anlık bir olay olmadığını, aksine zaman, emek ve sabır isteyen organik bir süreç olduğunu gösterir.
Aleyküm selâm mu….. oğlum, oldukça heyacanlı bir mizacın var, eskilerin dediği gibi bu iş "boyacı küpü" değilki seni o küpün içine sokup çıkaralım da hemen yeni rengine "Sıbgatullah" boyanasın bu işler sabır ister... — Değmez Dosyası
Bu yaklaşım, Sıbgatullah’a ermenin kolay ve kestirme bir yolu olmadığını, sâlikin kendi gayretiyle birlikte ilâhî lütfu beklemesi gerektiğini öğretir. Terzibaba'nın bu önemli uyarıyı farklı eserlerinde, örneğin Rüyâ ve Mânâ Âlemi’nde de tekrar etmesi, aceleciliğin bu yoldaki en büyük engellerden biri olduğuna işaret eder. Bir Ressam Hikâyesi adlı eserde de bu boyanmanın herkese şart olmadığı, ancak ehli için kabiliyet ve gayretle yapılacak bir iş olduğu belirtilir. Dolayısıyla Sıbgatullah, bir hediye olduğu kadar, o hediyeye lâyık hâle gelmek için gösterilen çabanın da bir sonucudur.
Muhabbet Ateşiyle Sararmak: Bakara Sûresi'ndeki Sığır Kıssası
Terzibaba’nın en özgün yorumlarından biri, Bakara Dosyası’nda Sıbgatullah kavramını Bakara Sûresi’nde geçen kurban edilecek sığır kıssasıyla ilişkilendirmesidir. Kıssada İsrailoğullarından, özellikleri belirtilen bir sığırı bulup kesmeleri istenir. Bu sığırın özelliklerinden biri de renginin “sapsarı” olması ve bakanlara huzur vermesidir. Terzibaba’ya göre bu sarı renk, sıradan bir renk değil, Sıbgatullah’ın bir işaretidir.
Bu yoruma göre sâlik, zikir ve riyazetlerle nefsini terbiye etmeye başladığında, içinde ilâhî bir muhabbet ateşi yanar. Bu ateş, kişinin beşerî özelliklerini yaktıkça, onu mecâzî anlamda “sarartır”. Bu sararma, Hakk’a duyulan aşk ve muhabbetin dışa yansımasıdır.
Burada ki sarı boya aynı zamanda Sibgâtullah (Allah’ın boyası) dır. Muhabbet ateşiyle yanan sararan sâlik Allah’ın boyasıyla boyanmaya başlamış’ tır. İlerleyen zamanlarda bu boya iç âleme aksedip. Bâtın âlemini de boya-maktadır. — Bakara Dosyası
Bu sarı renk, aynı zamanda Levvâme nefs mertebesinin bir güzelliğidir. Kişi, Emmâre mertebesinin kabalığından kurtulup daha ince, daha merhametli bir hâle bürünür. Onun bu hâli, etrafındakilere güven ve huzur verir. Böylece Sıbgatullah, sadece kişinin iç dünyasını değil, toplumsal ilişkilerini de güzelleştiren bir tecellî olarak ortaya çıkar.
Vahdet Rengi: Yüzeysel Bir Boyadan Derinlemesine Bir Sirâyete
Bakara Dosyası’ndaki yoruma göre, kesilecek sığırın bir diğer özelliği de renginin “dümdüz sarı” olması, yani üzerinde başka bir renkten leke veya alaca bulunmamasıdır. Bu durum, Sıbgatullah’ın aynı zamanda vahdet rengi olduğuna işarettir. Sâlikin gönlünde Allah sevgisinden başka bir sevgiye, Hakk’ın iradesinden başka bir iradeye yer kalmaması hâlidir.
Ancak Terzibaba, bu boyanmanın yüzeysel bir değişim olmaması gerektiği konusunda uyarır. Boya, eğer sadece dışta kalırsa, kazındığında altından yine eski renk çıkabilir. Hakiki Sıbgatullah, varlığın tamamına nüfuz etmelidir.
Zamanla süngerin suyu emdiği gibi kişinin bütün varlığına Hakkın varlığının sirayet etmesi lazım, en derinine kadar kesildiğinde de yine içinden vahdet rengi çıkması lazım. Ama evvelâ üstü düz renk olucak ki sonra da içerisi düz renk olsun. — Bakara Dosyası
Bu derinlemesine boyanma hâli, Altı Peygamber - Hz. İsa (a.s) Ruhullah eserinde de benzer bir şekilde ifade edilir. Orada Hz. İsa’nın alaca hastalığını iyileştirmesi, beşeriyetin ve benliğin getirdiği “dalgalanmaları” ve “renklilikleri” ortadan kaldırıp kişiyi tek olan ilâhî renge boyaması olarak yorumlanır.
Gündelik Hayatta Bir Niyaz: Evin Boyanması
Terzibaba’nın irfanî bakışında Sıbgatullah, sadece yüksek mânevî hâllere veya teorik tartışmalara ait bir kavram değildir; gündelik hayatın en sıradan olayları içinde dahi bir tecellî ve bir niyaz konusu olabilir. Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk adlı eserde, bir talebesinin yeni bir kiralık ev bulup boyatacağını söylemesi üzerine kurulan bağlantı bu duruma güzel bir örnektir. Terzibaba, bu basit hadiseyi Sıbgatullah ile ilişkilendirerek, fiziksel bir eylemin nasıl mânevî bir duaya dönüşebileceğini gösterir. Olayı aktarırken, "Evim boyasının yapılacağıda ifâde edilmişti. Sıbgatullâh (Allah’ın boyası) ile boyanması niyazıyla, İnşeallah…" diyerek, bir evin duvarlarının boyanmasını, o evde yaşayanların kalplerinin ve ruhlarının da Allah'ın boyasıyla boyanması için bir vesile olarak görür. Bu yaklaşım, irfan yolcusunun kâinattaki her hadiseyi bir âyet, bir işaret olarak okuma ve her anını Hakk'a yönelerek yaşama gayretini yansıtır.
Zâhirî Güzellik ve Bâtınî Yıldızlık
Sıbgatullah ile boyanmak, gelip geçici dünyevî güzellik ve şöhretin karşısında konumlanan ebedî bir güzelliğe ve değere ulaşmaktır. İbretlik Bir Değmez Dosyası Daha isimli kaynakta aktarılan bir olay, bu karşıtlığı canlı bir şekilde ortaya koyar. Bir talebesi, arkadaşlarıyla Sıbgatullah ve "hakkani güzellik" üzerine sohbet ederken, bulundukları mekânın ünlü oyuncuların uğrak yeri olduğunu fark eder. Bu durum, ona bir ilham verir ve zâhirin yıldızları ile bâtının yıldızları arasında bir mukayese yapar. Sohbet sırasında vardığı sonuç şöyledir: "zahiri yıldızlar olduğu gibi batınında yıldızları var. Zahiri yıldızlık gelip geçer, ama batını yıldız olunca sonsuz güzellik içinde Hak'ın yıldızları oluruz." Bu olay, Sıbgatullah’ın, insanın dış görünüşünü veya dünyadaki statüsünü parlatan bir boya olmadığını; aksine, onu fânî şöhretin ötesinde, Hakk’ın nazarında parlayan ebedî bir "bâtın yıldızı" kılan bir dönüşüm olduğunu gösterir.
Ceberût Mertebesindeki Yanılgı ve Ömür Boyu Süren Gayret
Sıbgatullah ile boyanma süreci, mânevî yolculukta ulaşılan yüksek mertebelerde dahi dikkatli olmayı gerektiren, hassas bir yoldur. Terzibaba, Necdet Divanı'nda bu konuda önemli bir uyarıda bulunur. Sâlikin Melekût âlemini aşıp Ceberût'a vardığında bir yanılgıya düşme ihtimali vardır.
Bu dizeler, Ceberût gibi yüksek bir mânevî kata ulaşanların, eriştikleri bu hâli nihai hedef sanarak kendilerini tamamen Allah'ın boyasıyla boyanmış zannedebileceklerini ifade eder. Ancak bu, yolculuğun sonu değil, bir müddet kalınan bir duraktır. Bu, Sıbgatullah’ın, belirli bir makamın elde edilmesiyle tamamlanan bir süreç olmadığını, aksine sürekli bir gayreti ve tevazuyu gerektirdiğini gösterir.
Kendisinin elli iki yaşında ancak "biraz" Sıbgatullah'a boyandığını ifade etmesi, bu sürecin ne kadar derin ve uzun soluklu olduğunu gösteren bir tevazu ifadesidir. Bu boyanma, "oldum" demekle biten bir hâl değil, ömrün sonuna dek süren bir yanma ve boyanma arzusudur.
İsevî Bir Tecellî ve Peygamberlerin Yolunda Bir Mertebe
Kaynaklarda Sıbgatullah, özellikle Hz. İsa ile ilişkilendirilir. Altı Peygamber eserinde, Hz. İsa’nın mucizelerinden olan “alaca tenliyi iyileştirme” fiili, bâtınî bir yorumla ele alınır. Buradaki alacalığın, nefsin gelgitleri, benlik iddiaları ve beşerî düşüncelerin halk ettiği ikilikler olduğu belirtilir. Hz. İsa’nın bu hastalığı iyileştirmesi, Ruhullah’ın nefhasıyla bu ikilikleri ortadan kaldırıp kişiyi Sıbgatullah ile, yani Allah’ın vahdet rengiyle boyamasıdır.
Gönlümüzde bulunan alacalıklar yani dalgalanmalar da Rûh’ül Kuds ile düzelmiş oluyor. Renkliliklerin ortadan kalkmasıyla beşeri düşüncelerden kurtulup “Sıbgatullah” yani “Allah’ın rengi” ile renklenilerek ilâhî düşünceye ulaşılmaktadır. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ve Genç ve Elmas Dosyası adlı eserlerdeki bir şiirde de bu bağlantı açıkça görülür. Sâlikin mânevî yolculuğunda peygamberlerin sırlarına vâkıf olma sürecinde, İsevî mertebeye gelindiğinde Sıbgatullah tecrübesi yaşanır:
İsâ (a.s.) ile denildi Rûhullah, İçim dışım boyandı sıbgatullah, Nerde bulurum böyle ehlullah, Çözdüm İsâ’nın (a.s.) sırrını çözdüm. — Genç ve Elmas Dosyası
Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu’nda belirttiği gibi, bu boyanma, peygamberlerin yolunda ilerleyerek kemâle erme sürecinin bir parçasıdır. Sâlik, bu yolda ilerlerken Hakk’ın ahlâkıyla ahlaklanır ve O’na benzemeye başlar.
Hakk'ın Renginin Kendisi ve Renksizlik
Bir Ressam Hikâyesi adlı eserdeki bir yorum, konuya daha nazarî bir derinlik katar. Buna göre, Allah’ın boyası (Sıbgatullah) aslında Hakk’ın varlık tecellisinden ibarettir. Ancak bu tecellî, özü itibarıyla renksizdir; tıpkı suyun, girdiği kabın rengini alması gibi, yansıdığı varlığın istidadına (a’yân-ı sâbite) göre bir renk kazanır.
Bu noktadan hareketle, tasavvuftaki “renksiz ol” meşrebi gündeme gelir. Sâlikin kendi renginden, yani nefsânî sıfatlarından tamamen soyunarak, ilâhî tecellîleri olduğu gibi yansıtan saf bir ayna hâline gelmesi hedeflenir. Bununla birlikte, bütün renkleri kendinde toplayan İnsan-ı Kâmil modeli de vardır. Bu yorumda, bütün renklerin hızla döndürüldüğünde aslî renk olan beyaza dönmesi gibi, tüm sıfatları ve tecellîleri kendinde cem eden kâmil insanın da aslında o saf, renksiz köke bağlı olduğu anlatılır. Bu boyanma süreci, ancak ilimle, yani Hakk’ın varlık mertebelerini bilmekle mümkün olur.
Can İçre Girip Canları Görmek
Terzibaba’nın şiirlerinde Sıbgatullah, sık sık “Can” kavramıyla birlikte anılır. Bu ifade, boyanma eyleminin dışsal bir taklit değil, derunî bir keşif yolculuğu olduğunu gösterir. Sâlik, kendi fânî ve eğreti canından geçerek, bütün varlığın özü olan hakiki Can’a ulaşmalıdır. Bu, bir nevi içe doğru bir yolculuktur.
Yoktur Candan gayrı alemde dost asla ve asla, Can içre gir Canları gör boyan Sıbgatullaha. Sende o Candan ayrı değilsin iyice anla, — Sohbet Arası Sohbetler (26)
Bu mısralar, Sıbgatullah’a boyanmanın, kendi özündeki ilâhî hakikati (Can’ı) bulmak ve o hakikatin diğer varlıklardaki yansımalarını (Canlar’ı) görmekle mümkün olduğunu anlatır. Bu, Tevhîd zevkine ermenin bir yoludur. Kişi, kendisinin o hakiki Can’dan ayrı olmadığını idrak ettiğinde, Allah’ın boyasıyla boyanmış olur. Tüm Şiirlerim’de bu boyanma, menzile erişmek için bir şart olarak sunulur: "Menziline erişmek için, Sıbgatullah'a boyan." Bu da gösteriyor ki, hakiki varış ve vuslat, ancak bu ilâhî renge bürünmekle gerçekleşir. Bu boyanma aynı zamanda, gözyaşlarıyla ve Vahid olan Allah'a dayanarak her an sürdürülmesi gereken bir gayrettir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İbrahim Fassı
Sunulan kaynaklarda Sıbgatullah kavramı, Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem adlı eserinin İbrahim Fassı’nda ele alınır. Bu bölümde kavram, doğrudan Hz. İbrahim’e verilen “Halîlullah” (Allah’ın dostu) unvanının bâtınî manasıyla ilişkilendirilir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde açıkladığı üzere, dostluk anlamına gelen “hullet”, sevenin sevgilinin varlığında erimesi, onun ahlâk ve sıfatlarının sevenin bütün varlığına sirayet etmesi (tahallül) demektir. Bu, iki varlığın birbirine karışması değil, âbidin (kulun) sıfatlarının Hakk’ın sıfatlarının tecellîsiyle mahvolması, ortadan kalkmasıdır. Sıbgatullah, işte bu dönüşümün, bu ilâhî boyanmanın adıdır.
Konuk’un şerhinde bu hâli izah etmek için Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî’sinden bir temsil getirilir: “Hû küpü”. Bu temsilde “Hû” (O), ilâhî hüviyete işaret eden bir küptür ve bu küpün rengi Sıbgatullah, yani Allah’ın boyasıdır. Bu küpün içine düşen her şey, kendi rengini kaybederek tek bir renge, vahdet rengine bürünür. Şerhte bu dönüşüm, İbnü’l-Arabî’nin asıl metninde geçen ve rengin, boyanan nesneye sirayet etmesi (tahallül) benzetmesine dayandırılır. Kul, bu ilâhî boya ile boyandığında, kendi izâfî varlığından ve beşerî sıfatlarından soyunur.
Bu boyanma hâline ulaşan bir kimse, artık kendisini o küpten ayrı görmez. TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye adlı eserdeki şerhte belirtildiği gibi, o kişiye mertebesinden ayrılıp tekrar beşeriyetine dönmesi söylense, şevkinden, “Küp benim!” diye karşılık verir. Bu söz, “Enel Hak” demenin bir başka ifadesidir; yani kişinin kendi varlığını Hakk’ın varlığında yok etmesinin bir sonucudur. Bu, bir iddia değil, yaşanan bir hâlin dilidir.
Bu dönüşümü somutlaştıran en güçlü örnek, ateşe atılan demir parçasıdır. Demir, ateşte kaldıkça kendi soğukluğunu, katılığını ve koyu rengini kaybederek ateşin rengini ve tabiatını, yani kırmızılığını ve yakıcılığını kuşanır. Özünde demir olmaya devam etse de, bütün sıfatları ateşin sıfatları içinde yok olmuştur. Artık o, hâl diliyle “Ben ateşim” (Ene’n-nâr) der. Bu hâldeyken ona dokunan, demire değil ateşe dokunmuş olur.
Mesela ateş rengine giren demir sonuçta bu demirdir ama demirin rengi ateşin rengi tarafından mahv edilmiştir. Ateşlikten dem vurur, velakin ateş gibi olan ilahi tecelli gelince beşeriyet ve insaniyet hükmü mahvolup yerine sıfat-ı ilahiye kaim olur. O vakit o kimse hakikat lisanı ile “Enel Hak” davasına kalkışır. Fakat beşeriyeti itibarıyla sakıt gibidir. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Bu temsil, Sıbgatullah’ın ne anlama geldiğini açıklar: Kulun kendi sıfatları, Hakk’ın tecellî eden sıfatları karşısında hükümsüz kalır. Bu, şerhte “kurb-i nevâfil” olarak bilinen, kulun nafile ibadetlerle Hakk’a yaklaşması sonucu Hakk’ın onun gören gözü, işiten kulağı olması hâlidir. Kul, Hakk’ın ahlâkıyla ahlaklanarak ve O’nun sıfatlarıyla boyanarak ilâhî surette zâhir olur.
Demir, kızıllıkta ma'dendeki altın gibi olunca onun sözü, bî-zebân, ya'ni lisân-ı hâl ile, “Ene'n-nâr" olur. Ateşin renk ve tab'ından muhteşem oldu. Artık o, "Ben ateşim, ben ateşim" der; ve yine der ki: "Ben ateşim, eğer senin şekkin ve zannın varsa tecrübe et, elini bana sür! Ben ateşim, eğer sana iştibâh vâki' oldu ise, bir lahza yüzünü benim yüzüme koy!" — Kelime-i İbrâhîmiyye
Ana bölümde Sıbgatullah’ın, sâlikin kendi nefsânî renklerinden ve benlik iddialarından arınarak Hakk’ın aslî rengine boyanması süreci olarak tanımlanması, İbrahim Fassı’ndaki bu şerhin temelini oluşturur. Ateşteki demirin kendi sıfatlarını yitirip ateşin rengine ve tabiatına bürünmesi, Sıbgatullah’ın yüzeysel bir değişim değil, varlığın derinlerine işleyen köklü bir dönüşüm olduğu fikrine klasik bir dayanak sunar.
Mesnevî-i Şerîf
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’inde Sıbgatullah kavramı, Ahmed Avni Konuk’un şerhiyle birlikte farklı derinliklerde ele alınır. Konuk’un açıklamaları, bu kavramın hem ahlâkî hem de varlıkbilimsel boyutlarına ışık tutar.
İyi ve Kötü Fiillerin Rengi
Mesnevî'nin ilk cildinde geçen bir beyitte Sıbgatullah, insanın fiillerine yansıyan mânevî bir nitelik olarak karşımıza çıkar. Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre, âlemler ruhânî (latîf) ve cismânî (kesîf) olmak üzere ikiye ayrılır. İyi söz ve fiiller ruhâniyet âleminden kaynaklanırken, kötü fiiller cismâniyet âlemine aittir. Mevlânâ bu ayrımı bir beyitinde şöyle ifade eder:
O latif rengin adı, Allah'ın boyasıdır; bu kesîf rengin kokusu Allah'ın la'netidir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk’un açıklamasına göre, bu beyitte geçen “latîf renk”, güzel söz ve davranışlardır ve bunların adı “Allah’ın boyası”dır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de “Allah’ın boyasından daha güzel kimin boyası vardır?” (Bakara, 2/138) buyrulur. Buna karşılık, kötü söz ve fiillerin “kokusu” ve izleri ise Allah’ın lanetidir ve insanın tabiatın en aşağı mertebesine düşmesine sebep olur. Bu yorum, Sıbgatullah’ı sâlih amellerin ve güzel ahlâkın bir neticesi olarak konumlandırır.
Varlığın Bütün Renklerinin Birleştiği "Hû Küpü"
Eserin üçüncü cildinde Sıbgatullah, daha nazarî ve varlıkbilimsel bir münasebetle ele alınır. Konuk, bir kâmilin sohbetinde bulunan noksan bir kişinin zamanla onun nuruyla etkilenerek kötü huylarından arınıp kemâle erebileceğini anlattıktan sonra, konuyu şu beyitle ilâhî mertebelere taşır:
Allah'ın boyası, Hû küpünün rengidir; san'atlar onda bir renk olur! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Ahmed Avni Konuk’un bu beyte getirdiği şerh oldukça kapsamlıdır. Ona göre “Allah’ın boyası” ilâhî sıfatları, “Hû küpü” ise Hakk’ın Zâtî hüviyetini temsil eder. Bu dünyada görünen bütün “san’atlar”, yani ilâhî isimlerin farklı tecellîleri ve tezahürleri, aslında o isimlerin sahibi olan Hak’ta birleşerek “bir renk” olurlar. Konuk’a göre varlığın bâtını isim, ismin bâtını sıfat, sıfatın bâtını ise Zât’tır. Dolayısıyla bütün farklılıklar ve renkler, en temelde Zât’a döner ve orada birleşir. Bu yorum, Sıbgatullah’ı, kesretin (çokluğun) ardındaki vahdet (birlik) hakikatinin bir ifadesi olarak açıklar.
Bâkî Olan Ruh Rengi, Fânî Olan Cisim Rengi
On üçüncü ciltte ise Sıbgatullah, ruhun kalıcı rengi ile bedenin geçici rengi arasındaki farkı ortaya koymak için kullanılır. Mevlânâ, görünen âlemdeki bütün farklı renk ve suretlerin aldatıcı ve geçici birer örtü olduğunu belirttikten sonra şöyle der:
Bâkî olan renk ancak sıbğatullahtır. Onun gayrını çıngırak gibi ber-beste bil! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Konuk’un şerhinde bu beyitteki “sıbğa” yani boyanın, “ruhun rengi” olduğu belirtilir. Bu renk, doğruluk ve takva gibi iyi bir renk olabileceği gibi, şüphe ve nifak gibi kötü bir renk de olabilir. Çünkü ruhun bu rengi, kişinin ezeldeki hakikatinin (ayn-ı sâbite) bir yansımasıdır. Allah’ın isim ve sıfatlarının suretleri olan bu hakikatlerin hepsi özünde güzeldir. “Onun gayrı” ifadesiyle kastedilen ise “cismin rengi”dir. Dolayısıyla bâkî, yani kalıcı olan renk, Allah’ın rengi olan ruhun rengidir. Cismin rengi ise geçicidir ve adeta ruhun boynuna takılmış bir çıngırak gibidir. Bu bakış açısı, Sıbgatullah’ı ruhun ebedî ve aslî niteliği olarak tanımlar.
İlâhî Sıfatların Perdeleyici Yönü
Dokuzuncu ciltte yer alan bir yorum, Sıbgatullah kavramına farklı bir boyut ekler. Burada “Allah’ın boyası” sadece aydınlatan ve renklendiren değil, aynı zamanda gizleyen ve perdeleyen bir tecellî olarak da görülür.
Allah[ın] boyası gâh mestür eder. O nâzır üzerine bir bî-çûn perde peydâ eder. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Ahmed Avni Konuk bu beyitteki “Allah’ın boyası” ifadesini yine ilâhî sıfatlar ve isimler olarak yorumlar. Ona göre Allah’ın sıfatları ve isimleri, bazen Settâr (Örten, Gizleyen) ismiyle tecellî ederek bakan kişinin gözüne tarifsiz bir perde çeker. Bu perde sebebiyle kişi, yanı başındaki hasmını bile göremez hâle gelebilir. Bu açıklama, Sıbgatullah’ın sadece bir “boyanma” ve görünür olma hâli değil, aynı zamanda ilâhî isimlerin tecellîsine bağlı olarak bir “örtünme” ve gizlenme hâli de olabileceğini gösterir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde Sıbgatullah’ın, bütün farklı tecellîlerin ve isimlerin “Hû küpü”nde, yani Zât-ı Hak’ta birleşerek tek bir renk olması şeklinde açıklanması, ana bölümde sığır kıssası üzerinden anlatılan “vahdet rengi”nin sâlikin varlığının en derinine işlemesi gerektiği yorumuyla birlikte düşünülebilir.
Kavramlar Ağında Sıbgatullah
Sıbgatullah kavramı, Terzibaba’nın yorumunda hikmet ile, özellikle de vahdet (birlik) boyutuyla yakından ilişkilidir. Makalede Bakara Sûresi’ndeki sığır kıssası üzerinden açıklandığı üzere, Sıbgatullah’a boyanmak, sâlikin kalbinde ve varlığında Allah’tan başka bir renge, sevgiye veya iradeye yer bırakmamasıdır. Bu “vahdet rengi”, varlıktaki çokluğun ardındaki birliği idrak etme hikmetinin bir tecrübesidir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin eserlerinde Sıbgatullah kavramı, hem nazarî derinliği hem de seyr-i sülûk içindeki pratik karşılıklarıyla ele alınır.
- *Bakara Dosyası*, kavramın en özgün yorumlarından birini sunarak, kurban edilecek sığırın “sarı” rengini muhabbet ateşinin ve “lekesiz” oluşunu ise vahdet renginin bir işareti olarak açıklar.
- *Değmez Dosyası*, bu mânevî dönüşümün anlık bir olay olmadığını, “boyacı küpü” benzetmesiyle sabır ve gayret gerektiren bir süreç olduğunu vurgular.
- *Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah*, kavramı İsevî bir tecellî olarak ele alır ve Hz. İsa’nın alaca hastalığını iyileştirmesini, nefsin ikiliklerinden arınıp Allah’ın vahdet rengiyle boyanmak olarak yorumlar.
- *Bir Ressam Hikâyesi*, kavramın Kur’ân’daki aslî kaynağını sunmanın yanı sıra, Sıbgatullah’ın özünde renksiz olan ilâhî tecellînin, varlıkların istidadına göre renk kazanması olduğunu açıklar.
- *Genç ve Elmas Dosyası* ile Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür, sâlikin yolculuğunda İsevî mertebeye ulaştığında iç ve dış dünyasının Sıbgatullah ile boyanmasını şiirsel bir dille ifade eder.
- *Necdet Divanı*, Ceberût gibi yüksek bir mertebede dahi sâlikin kendini tamamen boyanmış sanma yanılgısına düşebileceği uyarısında bulunur.
- *Sohbet Arası Sohbetler (26)* ve Tüm Şiirlerim, Sıbgatullah’a boyanmayı “Can” kavramıyla ilişkilendirerek, bunun kendi özündeki ilâhî hakikati bulma yolculuğu olduğunu belirtir.
- Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk ve İbretlik Bir Değmez Dosyası Daha gibi eserler, sırasıyla bir evin boyanması ve dünyevî şöhret mukayesesi üzerinden kavramın gündelik hayattaki ve ahlâkî yansımalarını gösterir.
- *TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye* ve Kelime-i İbrâhîmiyye, Fusûsu’l-Hikem şerhi üzerinden kavramın klasik dayanaklarını sunar. Hz. İbrahim’in “Halîlullah” unvanını, “ateşe atılan demir” temsilini ve “Hû küpü” mecazını kullanarak Sıbgatullah’ın, kulun sıfatlarının Hakk’ın sıfatlarında yok olduğu köklü bir dönüşüm olduğunu izah eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi’nin farklı ciltleri, Ahmed Avni Konuk’un açıklamalarıyla kavramın farklı veçhelerini aydınlatır: Sıbgatullah’ın iyi fiillerin rengi olması, bütün tecellîlerin birleştiği vahdet küpü olması, ruhun kalıcı rengi olması ve bazen de ilâhî bir perde işlevi görmesi gibi.
Değerlendirme
Bu makale, Sıbgatullah kavramını statik bir hâl veya makamdan ziyade, ömür boyu süren hareketli bir süreç olarak ele alan bir bakış açısı sunmaktadır. Terzibaba’nın yaklaşımındaki en belirgin özellik, bu ilâhî boyanmayı “boyacı küpü” gibi mekanik bir işlemden ayırarak sabır, muhabbet ve ilimle yürüyen bir tekâmül yolculuğu olarak resmetmesidir. Bakara Sûresi’ndeki sığır kıssasına getirdiği yorum, bu sürecin muhabbet ateşiyle başlayıp vahdet rengiyle derinleşen seyrini özgün bir şekilde ortaya koyar.
Makale, bu canlı ve tecrübeye dayalı yaklaşımın klasik tasavvuf düşüncesindeki köklerini de göstermektedir. Özellikle Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî şerhlerinden aktarılan “ateşteki demir” ve “Hû küpü” gibi temsiller, Sıbgatullah’ın, kulun varlığının ilâhî sıfatlarla tamamen kuşatıldığı ve dönüştüğü bir “tahallül” (sirayet etme) hâli olduğunu doğrular. Bu bütüncül bakış, Sıbgatullah’ı hem ahlâkî bir gayretin hem de varlıksal bir idrakin zirvesi olarak konumlandırır. Bu ilâhî boyanmanın mahiyetini daha derinden anlamak için, makalede işaret edildiği gibi, Hz. İbrahim’in dostluğu (hullet) ve ateşteki demir temsili üzerinde tefekkür edilebilir.