İçeriğe atla
Sıfat-ı Subutiyye
18px

Sıfat-ı Subutiyye

Sıfat-ı Subutiyye, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ına mahsus olan ve O’ndan ayrılmayan temel niteliklerini ifade eden bir kavramdır. Bu sıfatlar, varlığın her anında ve her zerresinde tecellî ederken, insanın kendini ve âlemi anlamlandırma yolculuğunun da merkezinde yer alır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin penceresinden bakıldığında bu kavram, kuru bir akaid bilgisi olmaktan çıkarak, insanın kendi varlığında Hakk’ı bulma serüveninin canlı ve hareketli bir haritasına dönüşür. Temel soru şudur: Bizde görünen hayat, ilim, irade gibi sıfatlar kime aittir ve bu emaneti nasıl kullanmaktayız?

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Sıfat-ı Subutiyye, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ı ile kaim olan, varlığı sabit ve zorunlu yedi sıfatını tanımlar. Terzibaba’nın eserlerinde bu yedi sıfat şöyle sıralanır: Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi ve Basar. Bu sıfatlar, Allah’ın Zât’ından ayrı düşünülemez, ancak Zât’ının aynı da değildir. O’nun varlığının ispatı ve âlemdeki tecellîlerinin kaynağıdırlar. Bu yüzden onlara “sabit sıfatlar” da denir.

Terzibaba’nın yaklaşımında bu sıfatların ilki ve en temeli Hayat’tır. Tasavvuf Izâhları’nda belirtildiği gibi, Hayat olmadan diğer hiçbir sıfatın veya varlığın zuhura gelmesi düşünülemez. Bu sebeple Sıfat-ı Subutiyye’nin ilk esmâsı Hayy’dır ve her şey bu canlılık pınarından beslenir.

Görülen zâhir’dir, yazılır bâtına. Sıfat-ı subutiyye başlar hayatla, Hayat olmasa, sen yoksun anla, — Tüm Şiirlerim

Bu sıfatların sayısı olan yedi, tasavvufî düşüncede pek çok remzî anlama sahiptir. 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye isimli eserde yedi sayısının hem “yedi nefs” mertebesine hem de “Sıfat-ı Subutiyye”ye karşılık geldiği belirtilir. Terzibaba, Kelime-i Tevhîd üzerine yaptığı işârî bir yorumda, bu yedi sıfatı, altı adet olan Sıfat-ı Zatiyye ile birleştirerek 13 sayısına ulaşır ve bu sayıyı Peygamber Efendimiz’in hicretiyle ilişkilendirir. Bu, rakamlar üzerinden hakikatlere bir pencere açma denemesidir ve kavramın sadece kelâmî bir konu değil, aynı zamanda varoluşun şifrelerini taşıyan bir anahtar olarak görüldüğünü gösterir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Terzibaba’nın öğretisinde Sıfat-ı Subutiyye, insanın kendini tanıma ve Rabbine ulaşma yolculuğunun (seyr-i sülûk) en temel meselelerinden biridir. Bu kavram, teorik bir bilgi olmaktan öte, her an tecrübe edilen, fakat çoğunlukla gafletle perdelenen bir hakikattir. Yaklaşımının özü, insanda görünen bu yedi temel vasfın aslında Hakk’ın emaneti olduğunu idrak etmek ve bu emaneti sahibine yaraşır şekilde kullanmaktır. Bu idrak, kişiyi beşerî bir varlık olmaktan çıkarıp Âdem’in hakikatine ulaştıran bir dönüşümün kapısını aralar.

Sıfatların Zuhur Mertebesi: Vahidiyyet ve Ulûhiyyet

Terzibaba’nın anlatımında Sıfat-ı Subutiyye, kâinatın var oluşundaki ilâhî mertebeler zincirinde özel bir yere sahiptir. Bu sıfatlar, mutlak gayb olan Zât âleminden, görünen âleme doğru gerçekleşen ilâhî tenezzülün önemli bir durağında ortaya çıkar. Kalem Sûresi ve Er-Rahmân gibi eserlerde bu zuhurun, Zât mertebesinden sonraki Vahidiyyet mertebesinde gerçekleştiği ifade edilir.

Buradan da “Vahidiyyet”e tenezzül ederek; “sıfat-ı subutiyye”yi yani 7 sıfatını Hayat, — Kalem Sûresi

Tasavvuf Izâhları’nda bu süreç daha ayrıntılı bir şekilde açıklanır. Cenâb-ı Hakk’ın Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesinden Vahidiyyet’e (isim ve sıfatların belirdiği birlik) tenezzülüyle birlikte Ulûhiyyet, yani Allahlık mertebesi başlar. İşte bu Ulûhiyyet mertebesi, Sıfat-ı Zatiyye ve Sıfat-ı Subutiyye ile donatılmıştır. Bu sıfatlar, bütün âlemlerin programını içinde barındıran ilâhî ilmin ve tecellîlerin kaynağıdır. Dolayısıyla Sıfat-ı Subutiyye, Hakk’ın Zât’ından âlemlere doğru açılan ve varlığı mümkün kılan temel nitelikler bütünüdür. Bu sıfatlar olmadan ne Ulûhiyyet tecellî edebilir ne de Rahmân isminin kuşatıcı rahmeti âlemlere yayılabilirdi.

Hakk'ın Emaneti Olan Sıfatları Sahiplenmek

Terzibaba’ya göre insanın en büyük yanılgısı ve Hakk’tan uzaklaşmasının temel sebebi, Cenâb-ı Hakk’ın kendisine emanet olarak verdiği sıfatları kendi malı zannetmesidir. Namaz Sûreleri (Cilt 2), Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri ve Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 1) gibi eserlerde tekrar tekrar vurgulanan bu konu, Terzibaba’nın düşüncesinin merkezinde yer alır.

İşte bu halde iken Hakk’ın vermiş olduğu, “hayat. İlim, irade, kudret, kelâm, semi, basar” “sıfatı subutiyye” Allah’ın kendine ait olan “sabit sıfatları”ndan kuluna aktardığı bu hayati sıfatları ve diğer bütün esmâ-i İlâyyelerilerini nefsine kaptırdığından bunları nefsi istikametinde kullandığından bu değerler Hakk yolunda faaliyetlerini gösterememekte böylece de atıl kalmakta ve çok mahzun olmaktalardır. — Namaz Sûreleri (Cilt 2)

İnsan dünyaya geldiğinde, çevresinden ve eğitiminden aldığı telkinlerle kendine ait “hayali bir nefsi benlik” oluşturur. Yaşadığını, bildiğini, istediğini, yaptığını, konuştuğunu, duyduğunu ve gördüğünü hep bu benliğe atfeder. “Benim hayatım”, “benim ilmim”, “benim iradem” diyerek bu ilâhî sıfatları nefsine mal eder. Tasavvuf Izâhları’nda bu durum, “haksız mal kullanmak” olarak nitelendirilir. Kişi, gaflet halinde iken bu sıfatların asıl sahibini bilmediği için, emaneti kendi nefsî arzuları doğrultusunda kullanır.

Bu kullanım, ilâhî sıfatların asli görevlerinden uzaklaştırılıp nefsin hizmetine verilmesi anlamına gelir. Terzibaba’nın sıkça tekrar ettiği bir açıklamaya göre, her bir ilâhî isim (esmâ), kendi sahasında bir “rabb” yani terbiye edici (mürebbi) ve tedbir edicidir. Kişi farkında olmadan bu ilâhî terbiye edicileri kendi nefsinin emrine verdiğinde, onları asli görevlerinden alıkoymuş olur. Bu yüzden o sıfatlar ve onlara bağlı Esma'ül Hüsna, asıl tecellîlerini gösteremez ve adeta “mahzun” kalırlar.

Sıfatları Asıl Sahibine İade Etmek: Fenâ Fillâh ve İrfaniyet Yolu

Mânevî yolculuğun amacı, bu yanılgıdan kurtulmak ve sıfatları asıl sahibine iade etmektir. Bu iade, fiziksel bir eylem değil, bir idrak ve şuur değişikliğidir. Kişi, seyr-i sülûk yolunda nefsini arındırdıkça ve irfanî bir eğitimden geçtikçe, bu sıfatların kendisine ait olmadığını anlamaya başlar. İnci Tezgâhı (2) ve İnci Mercan Tezgâhı eserlerinde bu süreç, “fenâ fillâh” (Hakk’ta fani olma) haliyle açıklanır:

İnsanda mevcud olan “sıfat-ı subutiyye” Hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, semi, basar, sıfatlarının aslında, kendine ait olmadığı, onların sahibinin Hakk olduğu ve bunları geçici bir süre için, kendisine Hakk tarafından verildiğini, idrak ve müşahede eden kimse [...] kendinde kendine ait bir şeyin olmadığını, gerçek bir anlayışla idrak ettiğinde, “fenâ fillâh/Hakta fani” olmuş olur. — İnci Tezgâhı (2)

Bu idrak, insanın kendi hayalî varlığını aradan çıkarmasıdır. Hayatının Hakk’ın Hayy isminin bir tecellîsi, ilminin O’nun ilminin bir yansıması, kudretinin O’nun kudretinin bir zuhuru olduğunu anladığında, kişi artık bu sıfatları “haksız” değil, “haklı” olarak, yani emanet bilinciyle ve sahibinin izniyle kullanmaya başlar. Tasavvuf Izâhları’nda ifade edildiği gibi, malı sahibine iade eden vekili, malın sahibi de sever. İşte bu, “Rahmân’ın sevgili kıldığı” kulların sırrıdır.

İnci Mercan Tezgâhı’nda bu konu, “fena-ı beşer” ve “fenâfillah” ayrımıyla daha da netleştirilir. Normal yaşantıda insanın eli, ayağı, gözü ve kulağıyla kullandığı her şey, aslında Hakk’ın Sıfat-ı Subutiyye’si ve isimleridir. Bu sıfatların insanda fani olması “fena-ı beşer”dir. Ancak kişi bu durumun farkında olmadan, gafletle onları kullandığı için mesuldür. Ne zaman ki bu sıfatları kullandığının farkına varır, işte bu farkındalık onun “fenâfillah”ı olur. Bu, sıfatların yok olması değil, onların sahibinin kim olduğunun bilinmesidir.

Bu aynı zamanda insanın, ilâhî hakikatlerle donatılmış bir varlık olduğunu anlamasıdır. Yine İnci Mercan Tezgâhı’nda belirtildiği gibi, insan sadece Sıfat-ı Subutiyye yönüyle değil, her bir organıyla da ilâhî âyetlerle teçhiz edilmiştir. Başında Arş Âyeti, gönlünde Kürsî Âyeti, elinde “yedullah” (Allah’ın eli) âyeti gibi işaretler taşıması, onun varlığının ne kadar ulvî bir temele dayandığını gösterir.

Bu dönüşüm, Dur Rabbın Namazda (Cilt 1) eserinde belirtildiği gibi, kişinin kendi “beşerî hayalini” “İlâhî hayalle” değiştirmesi, kendi hayalî hayatını hakiki-İlâhî hayata, hayalî ilmini İlâhî ilme çevirmesidir. Bu süreç tamamlandığında, kişi bâtınında zaten var olan ilâhî isimlerin kendi bünyesinde halifesi olur ve gerçek irfanî bilgiye bu yolla ulaşır.

Hayat Sıfatı: Varlığın ve Kur'an'ın Canlılığı

Terzibaba, Sıfat-ı Subutiyye içinde Hayat sıfatına özel bir önem atfeder. Çünkü varlık, hayat ile başlar. Hayat olmazsa ne ilimden ne de iradeden bahsedilebilir. Tasavvuf Izâhları’nda, Sıfat-ı Subutiyye’nin ilk esmâsının Hayy olduğu ve bizim bu Hayy sıfatının zâhirdeki birer zuhuru olduğumuz belirtilir. Ancak bu zâhirî, yani bedensel ve biyolojik hayat yeterli değildir. İnsanın asıl gayesi, bâtındaki Hayy hakikatini, yani ilâhî hayatı kendi varlığında faaliyete geçirmektir. Bu da ancak “Ve nefahtü” (Ona ruhumdan üfledim) sırrının idrakiyle mümkündür.

Bu münasebetle, İbn Arabî’ye atfedilen ve ilk bakışta çelişkili gibi görünen bir söze dikkat çekilir: “Gerçek ma’nâda hayvan yaşantısını idrak etmeyen, insan hakîkatine ulaşamaz.” Terzibaba’nın yorumuna göre bu, Hayy sıfatının en temel tecellîsi olan biyolojik hayatı küçümsememek, aksine bu hayatın hakikatini ve kaynağını idrak ederek yola başlamak gerektiğini ifade eder.

Hayat sıfatının bu merkezî rolü, Kur’ân-ı Kerîm’in anlaşılmasında da bir anahtar olarak sunulur. Kur’an’ın asırlar boyunca insanlığa ışık tutabilmesinin sırrı, onun da Hayy sıfatına sahip olması, yani canlı olmasıdır.

Kur'ân-ı Kerîm'in içersinde hayat olmasaydı, Hayy esmâsının ilmî ma’nâda mutlak zuhuru olmasaydı bugüne kadar Kur'ân-ı Kerîm'den kimse istifade edemezdi. — Tasavvuf Izâhları

İnkârcıların Kur’an’ı “eskilerin masalları” olarak görmesi, onun içindeki bu canlılığı, bu Hayy hakikatini görememelerinden kaynaklanır. Onu geçmişte kalmış ölü bir metin olarak gördükleri için, kendi hayatlarını o diriltici pınarda bulamazlar.

İbadetlerin Bâtınında Sıfatların İdrakı: Namaz ve Hac

Terzibaba’nın öğretisinde ibadetler, bu ilâhî sıfatları nefsânî kullanımdan kurtarıp aslî hakikatlerine döndürmek için birer vesiledir. Özellikle namaz ve hac ibadetleri, Sıfat-ı Subutiyye’nin idraki için remzî ve tecrübî alanlar olarak öne çıkar.

Tasavvuf Izâhları’nda Kevser Sûresi’ndeki “fe salli li rabbike” (Rabbin için namaz kıl) emri, bu münasebetle derin bir yorumla ele alınır. Bu emir, sadece zahirî bir ibadet çağrısı değil, aynı zamanda insanın kendi nefsine mal ettiği, beşerîleştirdiği ilâhî sıfatları ve isimleri tekrar ulvîleştirmesi, yani asıl sahibine döndürmesi için bir çağrıdır. Namaz, bu sıfatların ait olduğu “Rabb-i has” (kişinin kendi özel Rabbi) için kılınır. Böylece kişi, nefsânî kullandığı bu ilâhî emanetlerin hayrına bir iş yapmış, onların arındırılmış ve hakikatlerinin ortaya çıkmasına hizmet etmiş olur.

Hac ibadeti de benzer remzlerle doludur. Özellikle Kâbe etrafındaki yedi şavtlık tavaf ve Safa ile Merve arasındaki sa’y, Sıfat-ı Subutiyye’nin yedi mertebesinin idrak edilmesiyle ilişkilendirilir. 2023 Umre Dosyası ve Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30) gibi metinlerde, mânevî yolculuğun farklı mertebelerinde bu ibadetin nasıl farklı derinlikler kazandığı anlatılır:

Hakikatte sıfatı subutiyye, İdrak edilir bu esmaiyye, Alınır beşeri olanları Kalanlar sıfatı ilahiyye. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30)

Hakikat mertebesindeki (Sıfat mertebesi) bir sâlik için yedi şavt, bu yedi sıfatın idrakına bir işarettir. Bu mertebedeki seyrine “Seyr-i fillâh” (Allah’da seyr) denir. Marifet mertebesinde ise bu daha da derinleşir. 2023 Umre Dosyası’nda açıklandığı üzere, bu mertebedeki kişi her bir şavtta Zât’a bağlı Sıfat-ı Subutiyye’den birini kendi varlığında idrak ederek tavafını tamamlar. Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi ve Basar sıfatlarını birer birer tefekkür ederek ve bunların Hakk’a ait olduğunu yaşayarak son şavtta “basar-basiret” yani hakikati gören bir görüş ehli olarak tavafını bitirir. Bu, kişinin kendi varlığında bildiği sıfatları asıl sahibine devrederek aradan çıktığı ve ilâhî benliğine ulaştığı bir vuslat anıdır. Bu hâl, “Seyr-i mea’Allah” (Allah’la seyr) olarak isimlendirilir ve bu müşahedeyle kişi, “nereye bakarsanız Hakk’ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) âyetinin sırrına erer.

Böylece kendinde bulunan, kendine ait olarak bildiği “sıfatı subutiyye”sinin aslında, Hakk’a ait olduğunu ve onları asıl sahibine devrederek kendi aradan çıkarak öz ve İlâh-î benliğine ulaşarak kendini gerçek İlâh-î vechiyle bulup bütün sıfatlarının Hakk’ın “Hay” sıfatı ile var olduğunu, kendindeki ve âlemdeki bütün hayatın Hakk’ın hayatı olduğu anlayışı ile ve Hakk olarak kendinden kendine bakmak sûretiyle bu mekânı müşahede etmektir. — 2023 Umre Dosyası

Peygamberler ve Tevhid Mertebelerinde Sıfatlar

Terzibaba, insanlık tarihindeki peygamberler zincirini, tevhid anlayışının aşama aşama derinleşmesi olarak okur. Bu okumada Sıfat-ı Subutiyye’nin idraki, tevhidin en ileri mertebelerinden birini teşkil eder. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah adlı eserde bu süreç şöyle özetlenir: Hz. İbrâhim ile tevhid-i ef’âl (fiillerin birliği), Hz. Mûsâ ile tevhid-i esmâ (isimlerin birliği) insanlığa öğretilmiştir. Hz. Îsâ ise bu silsilede bir sonraki aşama olan tevhid-i sıfat (sıfatların birliği) mertebesini getiren peygamberdir.

[...] bir aşama daha yapan Îsâ (a.s.) mertebesi ile Cenâb-ı Hakk tevhid-i sıfat, teşbih mertebesini getirmiş, daha evvelce göklerde aranan Allah’ı Îsâ (a.s) ile birlikte insanların içine indirmiş [...] onun üzerinde Allah’ın daha ziyade “kelimetullah” kudret ve Kelâm sıfatıyla zuhur etmiş sıfatı subutiyyeden ikisi de “kudret ve kelâm” dır. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah

Hz. Îsâ’nın misyonu, o güne kadar genellikle “göklerde” ve “ötelerde” aranan Allah anlayışını, O’nun sıfatlarının insan üzerindeki tecellîlerini göstererek daha yakın ve tecrübe edilebilir bir boyuta taşımaktır. Özellikle Kudret (ölüyü diriltmesi gibi mucizeler) ve Kelâm (“kelimetullah” olması) sıfatları onun üzerinde kemâliyle zuhur etmiştir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde belirtildiği gibi, bu mertebeye ulaşan sâlik, “Tenzih”ten (Hakk’ı mahlûkiyetten soyutlama) “Teşbîh”e (Hakk’ın sıfatlarının âlemdeki ve insandaki benzerlerini görme) ulaşır. Bu, daha önce tevhid-i esmâda idrak edilen isim birliğinin, aslında sıfat birliğine dayandığını anlamaktır.

Ancak Terzibaba, bu mertebenin sadece Hz. Îsâ’ya has olmadığını, onun bu hakikatin evrensel öğreticisi (vaaz edicisi) olduğunu belirtir. Mânevî yolda ilerleyen ve tevhid-i sıfat mertebesine ulaşan her sâlik, bu hakikati kendi bünyesinde “birimsel” olarak yaşayabilir. Bu, ilâhî sıfatların kendi varlığındaki tecellîlerini idrak ederek, konuşmasının, görmesinin, duymasının ve tüm fiillerinin Hakk’ın sıfatlarıyla olduğunu anlama halidir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı

Fusûsu'l-Hikem'in Hûd Fassı üzerine yapılan şerh, Sıfat-ı Subutiyye’yi varlık mertebeleri arasındaki farkı ortaya koyan bir ölçüt olarak ele alır. Bu bölümde kavram, özellikle İnsan-ı Kâmil ile İnsan-ı Nâkıs (kâmil olmayan insan) arasındaki temel ayrımı açıklamak için kullanılır. Açıklamaya göre, Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimleri İnsan-ı Kâmil’in mazharında, yani onun varlık aynasında tam bir denge (itidal) halinde zuhur eder. O, bu isimlerin tümünü kemâliyle gösterebilecek bir kabiliyete sahiptir.

Buna karşılık, İnsan-ı Nâkıs’ta durum farklıdır. Onun varlığında da yedi Sıfat-ı Subutiyye —Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi, Basar— görünürde (zahirde) olabilir. Ancak bu sıfatların dışındaki diğer ilâhî isimler ve onlara ait yetkinlikler (kemâlât), onda fiilen değil, bilkuvve (kuvvede) bulunur. Şerhte bu durumun sebebi, İnsan-ı Nâkıs’ın mazharının, yani varlıksal yapısının “uygun bir tesviyeye” yani dengeye ve düzgünlüğe sahip olmamasına bağlanır.

Bu hiyerarşi, varlığın daha alt mertebelerine inildikçe daha da belirginleşir. Örneğin bitkiler (nebatat) ve cansız varlıklar (cemâdât) gibi mazharlarda, Kelâm (konuşma) sıfatı tamamen bâtında kalır. Şerhe göre bunun sebebi, bu varlıkların yapısının Kelâm sıfatını fiilen açığa çıkarmaya elverişli olmamasıdır.

Ve eğer insân-ı nâkısın mazharı gibi bir mazharın tesviyesi uygunluk olmasa, ve insanî uygunluk haddinden hâriç olsa, onda yedi sıfât ile beraber konuşma zahir olursa da, sâir esma ile kemâlât bâtında, ya’nî kuvvede kalır, yani yedi sıfat; Hayat, İlim, irade, Kudret, Kelam, Sem’, Basar, insan-ı nakısda da zuhurda ise de ama diğerleri kuvvede batında kalır, fî’len zahir olmaz. — TB. Kelime-i Hûdiyye

Bu bölümdeki zirve nokta, bütün bu ayrımlara rağmen var olan her şeyin aslında Kelâm sıfatına bir şekilde sahip olduğu gerçeğidir. Fass’a göre, mevcudatın tamamı ya açıkça (zahiren) ya da gizlice (bâtınen) konuşandır. Bu hüküm, şerhte de gönderme yapılan İsrâ Sûresi’nin 44. âyet-i kerimesiyle desteklenir. Böylece Sıfat-ı Subutiyye, sadece insana has bir özellikler bütünü olmaktan çıkar, bütün bir varlık skalasını anlamlandıran ilâhî bir anahtar haline gelir.

Fusûsu'l-Hikem: Sunulan şerh bölümleri

Fusûs’un İlyâs, Lokmân ve Hârûn Fassıllarını konu alan sohbetlerde Sıfat-ı Subutiyye, varlık mertebeleri arasındaki bir farktan ziyade, insanın her bir fiilinin temelinde yatan işlevsel bir zincir olarak açıklanır. Bu yedi sıfatın her birimizde bulunduğu, ancak işleyişlerinin birbirine bağlı olduğu vurgulanır.

Bu yaklaşıma göre, her şey Hayat sıfatıyla başlar. Bu temel varoluş zemini üzerinde diğer sıfatlar anlam kazanır. Her insanda, kendi seviyesine göre bir İlim bulunur; dağdaki çobanın ilmi buna örnek verilir. Ancak bu ilmin bir eyleme dönüşmesi için İrade gerekir. Kişinin bir şeyi yapmayı istemesi, o işin gerçekleşmesi için yeterli değildir. Şerhte bu durum, “İrade kendi başına yalnız bir şey ifade etmemektedir” sözüyle ifade edilir. Zira irade edilen fiili gerçekleştirecek Kudret (güç) olmazsa, irade boşlukta kalır.

Sıfatlar arasındaki bu zorunlu ardışıklık şöyle devam eder: Kudret ile bir fiil gerçekleştirildikten sonra, bu fiilin veya ona dair bilginin aktarılması Kelâm (söz) ile olur. Bu sözün bir başkası tarafından işitilmesi Semi (işitme) sıfatının tecellisidir. Son olarak, bu karşılıklı etkileşimin ve ortaya çıkan durumun bütünüyle idrak edilmesi ve gözlemlenmesi ise Basar (görme) sıfatıyla gerçekleşir.

İrade kendi başına yalnız bir şey ifade etmemektedir. İradeyi ederiz ama kolumuzda kuvvet yoksa kaldıramayız, irademiz boşta kalır. O zaman “Kudret” gerekmektedir. Onun için esma-i ilahiye böyle sıralanmıştır. Kudretimizle faaliyete geçtiğimiz zaman “Kudret”, “Kelam” ile bunu da aktarmaya çalışmaktadır. Ne yapacağımızı ne yaptığımızı “Semi” ile de bunu karşı tarafa duyurmamız gerekiyor, sonra müştereken bu hadiseyi “Basir” ederek bütün varlığımızla bütün alemleri müşahede etmemiz gerekiyor. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları

Bu bakış açısı, Sıfat-ı Subutiyye’yi soyut bir listeden çıkarıp, insanın her an yaşadığı tecrübenin hareketli bir açıklamasına dönüştürür. Sıfatlar, bir fiilin niyet aşamasından idrak edilmesine kadar geçen sürecin ayrılmaz parçaları olarak sunulur.

Bu iki Fusûs şerhinin birlikte okunması, Sıfat-ı Subutiyye’nin iki farklı veçhesini aydınlatır. Hûd Fassı, bu sıfatların varlıklardaki tezahür derecesini bir kemâl ölçütü olarak kullanırken, diğer bölümdeki sohbet, sıfatların insan fiilindeki işlevsel ve birbirini tamamlayan doğasını ortaya koyar. Ana bölümde Hz. Îsâ’nın zuhurunda özellikle Kudret ve Kelâm sıfatlarının öne çıktığının belirtilmesi, bu ikinci şerhteki sıralamayla anlamlı bir bütünlük oluşturur. Zira o şerhte de Kudret’in Kelâm ile ifade bulduğu bir eylem zinciri anlatılarak, bu iki sıfat arasındaki doğal bağa işaret edilir.

Mesnevî-i Şerîf

Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Sıfat-ı Subutiyye kavramını, varlığın mertebeleri ve insanın bu varlık içindeki yeri üzerinden ele alır. Şerhte bu sıfatlar, sadece soyut birer ilke değil, kâinatın her zerresinde farklı derecelerde tecellî eden ve özellikle insanda irade ve sorumlulukla anlam kazanan canlı hakikatler olarak açıklanır.

Varlığın Her Zerresindeki Sıfatlar ve Hayat'ın Önceliği

Konuk, Mesnevî’nin beşinci cildindeki bir beyti şerh ederken, varlığın temelinde Hakk’ın Vücûd’unun bulunduğunu ve Sıfat-ı Subutiyye’nin bu Vücûd’dan ayrı düşünülemeyeceğini belirtir. Ona göre bu sıfatların ilki ve imamı “Hayat”tır. Varlığın cansız (cemâd), bitkisel (nebât), hayvânî ve insânî mertebeleri, bu ilâhî sıfatların farklı düzeylerdeki tecellîleridir.

Ahmed Avni Konuk, Sıfat-ı Subutiyye’yi Hayat, İlim, Semi, Basar, İrade, Kudret, Kelâm ve Tekvin olarak sıralar. Bu sıfatların kâinattaki görünürlüğünü şöyle açıklar: Hayat sıfatı cansız varlıklarda gizlidir; bitkilerde büyüme şeklinde hissedilir; hayvanlarda açıkça görünür; insanda ise en açık halini alır. Diğer sıfatlar için de benzer bir derecelenme söz konusudur. Bu dünya kesif ve donuk olduğu için bu sıfatların izleri cansız varlıklarda yokmuş gibi zannedilse de, hakikat âlemi açığa çıktığında her şeyin canlılığı ve hareketi aşikâr olacaktır. Nitekim Konuk’un şerhinde bu durum, Fussilet sûresinde geçen ve âhirette insanın kendi organlarının aleyhine şahitlik edeceğini bildiren âyetlerle delillendirilir:

Ma'lûm olsun ki, sırası düşdükçe muhtelif mahallerde de îzah olunduğu üzere vücûd ve varlık birdir, o da vücûd-ı hakîkî-i Hak'dır. [...] vücûd-ı hakîkînin sıfât-ı sübûtiyyesi vardır ki, onlar da Hayât, İlim ve Sem', Basar, İrâde, Kudret ve Kelâm ve Tekvîn'dir. İmdi vücûd-ı hakîkînin mertebe-i şehadete tenezzülünde cemâd, nebât, hayvan ve insan olarak dört sınıf hâsıl olmuştur. Sıfat-ı Hayât cemâd sınıfında bâtın ve mestûr ve nebâtâtda nümüv sûretiyle mahsüs, hayvânatda zâhir ve insanda azhardır. Sıfât-ı sâirenin nisbetleri de böyledir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Bu açıklama, Sıfat-ı Subutiyye’nin sadece Allah’ın Zât’ına ait birer nitelik olmakla kalmayıp, aynı zamanda tüm zuhûrun farklı katmanlarında varlığını sürdüren hareketli birer hakikat olduğunu gösterir.

İnsandaki Cüz’î Sıfatlar ve İradenin Rolü

Mesnevî şerhinin altıncı cildinde Ahmed Avni Konuk, konuyu insanın sorumluluğu ve ibadetinin değeri münasebetiyle ele alır. Ona göre Sıfat-ı Subutiyye’nin hepsi, küllî olarak Hakk’a aitken, cüz’î yani sınırlı birer yansıması olarak da insanda mevcuttur. Konuk, bu sıfatlar içinde özellikle “İrade”ye dikkat çeker.

Şerhe göre diğer varlıkların (cansızlar, bitkiler) iradesi yoktur. Hayvanların iradeyle gibi görünen hareketleri ise aslında içgüdüsel bir sevkten ibarettir; iki seçenek arasında birini beğenip tercih etme yetenekleri bulunmaz. İnsan ise kendisine verilen bu cüz’î irade sayesinde iki durumdan birini seçme, beğenip yapma veya beğenmeyip terk etme gücüne sahiptir. İşte bu irade ve seçme yeteneği, insanın ibadetine özel bir “tat” ve “zevk” katar. Diğer varlıklar ilâhî murada uygun hareket ettikleri için zaten ibadet halindedirler, fakat bu, iradî bir seçimden kaynaklanmadığı için zevksiz bir harekettir. İnsanın ibadeti ise kendi seçimiyle olduğu için değerlidir.

İnsanda sıfat-ı subûtiyye-i ilâhiyyenin cüz'î olarak hepsi mevcûddur. Ya'ni insandaki Hayât, İlim, Sem', Basar, İrâde, Kudret, Kelâm ve Tekvîn sıfatları cüz'îdir, küllîsi Hakk'ındır. Binâenaleyh insan, irâde-i cüz'iyye sahibidir. [...] İnsan ise iki emirden, beğendiğini yapar ve beğenmediğini yapmaktan vazgeçer. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Bu yorum, Sıfat-ı Subutiyye’nin insandaki cüz’î tecellîsinin, onu diğer varlıklardan ayıran temel bir özellik olduğunu ve mânevî sorumluluğunun temelini oluşturduğunu ortaya koyar.

Ahmed Avni Konuk’un insandaki “cüz’î irade”ye yaptığı bu vurgu, ana bölümde işlenen, insanın ilâhî sıfatları bir emanet olarak taşıdığı ve bu emaneti nasıl kullandığından sorumlu olduğu fikriyle örtüşür. İnsanın bu sıfatları kendine mal etmesi yanılgısı ile onları bir seçim ve sorumluluk vesilesi olarak görmesi arasındaki fark, Mesnevî şerhindeki bu açıklamalarla daha da belirginleşir.

Kavramlar Ağında Sıfat-ı Subutiyye

Sıfat-ı Subutiyye, ilâhî hakikatlerin ve varlık mertebelerinin anlaşılmasında merkezî bir rol oynar. Bu sıfatların diğer temel kavramlarla ilişkisi, bütüncül bir irfanî bakış açısı sunar:

  • Sıfat-ı Zatiyye: Sıfat-ı Subutiyye, Hakk’ın Zât’ından ayrı düşünülemeyen, ancak O’nunla aynı da olmayan tecellî sıfatlarıdır. Buna karşılık Sıfat-ı Zatiyye, Zât’ın kendisinden başka hiçbir şeyle ilişkisi olmayan, tenzihî yönünü ifade eder. Terzibaba’nın bir yorumunda, bu iki sıfat grubunun sayısal değeri (yedi Subutiyye ve altı Zatiyye sıfatı) birleştirilerek varoluşa dair remzî anlamlar çıkarılır.

  • Esma'ül Hüsna: Sıfat-ı Subutiyye, ilâhî isimlerin tecellî etmesinin temelini oluşturur. Terzibaba’nın yaklaşımına göre insan, bu yedi temel sıfatı kendi nefsine mal ettiğinde, onlarla ilişkili olan Esma'ül Hüsna’nın hakikatini perdeler ve onların asli görevlerini yerine getirmesine engel olur. Bu ilâhî isimler, sıfatların asıl sahibine iade edilmesiyle yeniden faaliyete geçer.

  • Sıfat: Sıfat-ı Subutiyye, Cenâb-ı Hakk’ın ilâhî sıfatları içinde, varlık âleminde tecellî eden ve etkileri görülen bir sınıftır. Varlığın her zerresinde bu sıfatların bir yansıması bulunur ve insanın kendini tanıması, bu sıfatların kendi üzerindeki yansımalarını anlamasıyla başlar.

  • Hazarat-ı Hamse: Sıfat-ı Subutiyye, ilâhî varlık mertebeleri içinde özel bir yere sahiptir. Makalede açıklandığı üzere bu sıfatlar, mutlak gayb olan Ahadiyyet mertebesinden sonraki Vahidiyyet mertebesinde zuhur eder. Bu, Hakk’ın Zât’ından âlemlere doğru açılımının ve Ulûhiyyet hakikatinin tecellî etmesinin başlangıç noktasıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu makalede Sıfat-ı Subutiyye kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin temel eserleri ve klasik tasavvuf metinlerine yapılan atıflarla çok yönlü olarak ele alınmıştır.

Terzibaba’nın Tasavvuf Izâhları, Kelime-i Tevhîd, İnci Tezgâhı (2), Namaz Sûreleri ve benzeri eserleri, makalenin ana çerçevesini oluşturur. Bu kaynaklar, Sıfat-ı Subutiyye’yi kuru bir kelâm konusu olmaktan çıkarıp, insanın mânevî yolculuğunun merkezine yerleştirir. Kavram, bu eserlerde “ilâhî bir emanet” olarak tanımlanır ve insanın en büyük yanılgısının bu emaneti sahiplenmek olduğu vurgulanır. 2023 Umre Dosyası ve Dur Rabbın Namazda gibi metinler ise bu teorik bilginin namaz ve hac gibi ibadetlerin bâtınında nasıl tecrübe edilebileceğini gösterir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eseri, tevhid mertebeleri içinde “tevhid-i sıfat”ın yerini açıklayarak konuya tarihsel bir derinlik katmıştır.

Makalede kullanılan klasik şerhler, bu yaklaşımı geleneksel tasavvuf birikimiyle buluşturur. TB. Kelime-i Hûdiyye gibi Fusûsu’l-Hikem şerhi bölümleri, Sıfat-ı Subutiyye’yi bir yandan varlıklar arasındaki kemâl farkını (İnsan-ı Kâmil ve nâkıs) gösteren bir ölçüt olarak ele alırken, diğer yandan insanın her bir fiilinin ardındaki işlevsel bir zincir (Hayat, İlim, İrade, Kudret vb.) olarak açıklar.

Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise konuya iki önemli katkı sunar: Birincisi, bu sıfatların sadece insanda değil, cansız varlıklardan bitkilere kadar bütün kâinatta farklı derecelerde nasıl tecellî ettiğini gösterir. İkincisi, insana bahşedilen “cüz’î irade”nin bu sıfatlar içindeki rolüne dikkat çekerek, insanın ahlâkî sorumluluğunun ve ibadetinin değerinin temelini aydınlatır.

Değerlendirme

Bu makale, Sıfat-ı Subutiyye kavramını Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında, insanın kendini tanıma ve Rabbine ulaşma yolculuğunun temel bir muharriki olarak ortaya koymaktadır. Öğretinin en belirgin yönü, bu yedi ilâhî sıfatın (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi, Basar) insana verilmiş bir “emanet” olduğu ve mânevî gelişimin, bu emaneti nefsânî sahiplenmeden kurtarıp asıl sahibine iade etme idrakine dayanmasıdır. Bu, kavramı teorik bir alandan çıkarıp her an tecrübe edilen canlı bir hakikate dönüştürür.

Terzibaba’nın yaklaşımı, bu idrak sürecini namaz ve hac gibi ibadetlerin bâtınî anlamlarıyla birleştirerek somutlaştırır. Özellikle tavaftaki yedi şavtın, yedi sıfatın idrakına yönelik bir seyr olarak yorumlanması, ibadetin nasıl bir irfan mektebine dönüşebileceğini gösterir. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhleri gibi klasik dayanaklar ise bu yaklaşımı, varlık mertebeleri ve insanın cüz’î iradesi gibi geleneksel tasavvuf konularıyla ilişkilendirerek zenginleştirir. Bu bütünlük içinde Sıfat-ı Subutiyye, insanın kendi varlığında Hakk’ın tecellîlerini okuma ve O’nunla olma (maiyyet) sırrına erme yolunda bir anahtar olarak sunulur. Bu nedenle, Ahmed Avni Konuk’un şerhinde vurgulanan “cüz’î irade”nin bir emanet olarak nasıl kullanılacağı sorusu, Terzibaba’nın öğretisini anlamak için önemli bir başlangıç noktasıdır.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 18 kaynak eserden (18 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 25.10.2026

Kaynak eserleri göster (18)