İçeriğe atla
Sıfat-ı Zatiyye
18px

Sıfat-ı Zatiyye

Sıfat-ı zâtiyye, Cenâb-ı Hakk’ın zâtına mahsus olan ve mahlûkata asla nisbet edilemeyen, yokluğu düşünülemeyen aslî sıfatlardır. Kelâm ilminde vücûd, kıdem, bekā, vahdaniyet, muhâlefetün li’l-havâdis ve kıyâm bi-nefsihi olarak altı esasta toplanan bu sıfatlar, tasavvuf irfanında Zât mertebesinin tenzihî hakikatini ve Ulûhiyyet tecellilerinin temelini teşkil eder. Terzibaba mektebinde zâtî sıfatlar, kuru bir akaid tasnifi olmaktan çıkarılarak sâlikin seyr-i sülûkta nefsinden Hakk’a hicretinde taşıdığı ilahi emanetler ve vahdet nizamının sayısal sırları olarak açıklanır. Bu sıfatların idraki, kulun kendi benlik davasından sıyrılarak mülkü bizzat sahibine teslim etmesini sağlayan en yüksek irfan mertebelerindendir.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Kelime terkibi olarak sıfat-ı zâtiyye, zâta ait ve zât ile kaim olan sıfatlar manasına gelir. İrfanî gelenekte bu sıfatlar, Cenâb-ı Hakk’ın zâtını noksan sıfatlardan tenzih eden selbî ve tenzihî sıfatlar olarak da bilinir. Zât-ı Bârî, başlangıcı ve sonu olmaktan, sonradan halk edilenlere benzemekten ve varlığı için bir başkasına muhtaç bulunmaktan münezzehtir.

Terzibaba’nın eserlerinde bu altı sıfat, hem sayısal tahlillerde hem de harf ve kelime hesaplarında remzî bir anahtar olarak kullanılır. Kelime-i Tevhîd ve Muhammed Sûresi şerhlerinde zâtî sıfatların sayısı olan 6 ile subûtî sıfatların sayısı olan 7’nin toplamı 13 sayısını verir. Bu 13 sayısı; Hz. Peygamber’in (s.a.v.) doğum tarihi olan 571 (5+7+1=13), dünyadan ayrılış tarihi olan 634 (6+3+4=13), peygamberliğin Mekke devresindeki 13 senelik hicret sırrı ve nihayet İstanbul’un fethi olan 1453 (1+4+5+3=13) ile irtibatlandırılır. Böylece sıfat-ı zâtiyye, sadece soyut bir düşünce maddesi değil, kâinatın ve tarihin zuhûr nizamına yerleştirilmiş hikmetli bir ölçü olarak takdim edilir.

Burada görüldüğü üzere zâtî sıfatlar, insanın hilkatindeki kemalatın ve ilahi sureti taşıma istidadının delili sayılmıştır.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Mertebeler Hiyerarşisi: Ahadiyyet, Vahidiyyet ve Ulûhiyyet Saltanatı

Terzibaba öğretisinde Zât ile sıfat mertebeleri arasındaki münasebet, tecellinin nüzûl ve zuhûr basamakları üzerinden incelenir. Ahadiyyet ve Vahidiyyet mertebeleri zât mertebesi olup, tecellinin ilk zuhûru Vahidiyyetten Ulûhiyyete doğru gerçekleşir. Ulûhiyyet makamı, bütün esma ve sıfatların zuhûr programını ihtiva eden ilahi nizam alanıdır. Tasavvuf Izâhları eserinde bu mertebeleşme şöyle açıklanır:

Vahidiyyetinden, yani birlikten başlayan Ulûhiyyet, İlahlık yani Allahlık mertebesi; sıfat-ı zâtiyye ve sıfat-ı subutiyye sıfatlarıyla techiz edilmiş olarak zuhura gelmesi, yani tecelli etmesi ve O Ulûhiyyetten de Rahmâniyyetin tecellisi vardır. — Tasavvuf Izâhları

Bu izaha göre sıfat-ı zâtiyye ve sıfat-ı subûtiyye, Ulûhiyyet mertebesinin techizatıdır. Ulûhiyyet bu sıfatlarla zuhûra gelir ve ardından Rahmâniyyet tecellisi başlar. Zâtın mutlak tenzihi Ahadiyyette saklı iken, Vahidiyyet ile başlayan taayyün sürecinde zâtî sıfatlar, ilahi saltanatın direkleri olarak belirir.

Nitekim Kelime-i Tevhîd risalesinde kâinatın mânevî yapısı bir köşkün katlarına benzetilerek bu mertebeler remzî bir dille tasvir edilir:

Birinci kat ve direkleri, “Esma-ül Hüsna”nın zuhurları. Yukarı kat ve direkleri ise, “Sıfat-ı Zatiyye” ve “Sıfat-ı Subutiye”nin saltanat yeri gibi görünmekte. — Kelime-i Tevhîd

Köşkün üstündeki teras lâhut âlemi olarak nitelenirken, üst katın direkleri zâtî ve subûtî sıfatların saltanat mahalli olarak gösterilir. Esma-i hüsnâ ise bu sıfatların alt katındaki zuhûrlarıdır. Dolayısıyla sıfat-ı zâtiyye, esmânın fevkinde, Zât ile esmâ arasındaki aslî irtibatı kuran en muhkem mertebedir.

Zâtî Sıfatların Sayısal Remizleri ve Tevhid Hesabı

Terzibaba’nın metinlerinde sıfat-ı zâtiyye kavramı, Kelime-i Tevhid ve Kelime-i Risalet’in ebcedî yapısıyla doğrudan irtibatlandırılır. Kelime-i Tevhîd eserinde tevhidi oluşturan kelimelerin her birinde sıfat-ı zâtiyyenin izleri aranır. “Lâ” lafzının küçük ebced değeri 31 olup ters okunduğunda 13’e işaret eder. “İlâhe” lafzının değeri olan 36 rakamında, 3 yakinlik derecesi ile 6 sıfat-ı zâtiyye bir araya gelir. “İllâ” lafzının değeri olan 62 rakamı ise 6 zâtî sıfat ile zâhir ve bâtın kutuplarını gösterir.

Aynı eserde “Allah” lafzının 67 olan sayısal değeri tahlil edilirken, 6 rakamının sıfat-ı zâtiyyeye, 7 rakamının ise sıfat-ı subûtiyyeye tekabül ettiği ve bu ikisinin toplamının 13 ettiği açıkça belirtilir. Kelime-i Tevhid’in toplam sayısı olan 196 rakamında da 19’un hakikatinin 6 olduğu ve bunun yine sıfat-ı zâtiyyeye delalet ettiği ifade edilir.

Benzer şekilde Muhammed Sûresi tefsirinde, kâinatın 6 ciheti, 4 makamı ve zâhir-bâtın veçheleri zikredildikten sonra, zâtî sıfatların 6 adedi ile subûtî sıfatların 7 adedinin tevhidi olan 13 sayısı zikredilir. Bu sayısal denklikler, Terzibaba’ya göre tesadüfî hesaplamalar değildir; bilakis tecelliyatın her merhalede aynı ilahi nizam üzere cereyan ettiğinin işârî delilleridir. Sâlik bu hesaplar vesilesiyle Kelime-i Tevhid’i her telaffuz edişinde zâtî ve subûtî sıfatların cemiyetini zikretmiş olduğunu idrak eder.

İnsanın Emaneti: Sıfatların Nefsten Ruha Hicreti

Tasavvufî ahlak ve sülûk cihetinden sıfat-ı zâtiyye, insanın üzerinde taşıdığı ve hesabını vermekle mükellef olduğu en büyük ilahi emanettir. Kulun kendi nefsinde müşahede ettiği varlık, bekā veya kudret iddiaları hakikatte kendisine ait olmayıp Hakk’ın emanetidir. Bu emanete sahip çıkma veya onu gasbetme meselesi, helak ile necat arasındaki farkı belirler.

Kamer Sûresi tefsirinde bu hakikat Âd ve Semûd kavimlerinin akıbeti üzerinden dehşetli bir tahlille açıklanır. Bu kavimler, kendilerine Hakk yolunda kullanılmak üzere verilmiş olan esmâ ve zâtî sıfatları kendi nefislerine ve beşeriyetlerine mal etmişler, bir bakıma Hakk’tan çalmışlardır. Nefislerinin hevasına alet edilen bu sıfatlar onlardan razı olmamış, dolayısıyla helak anında onlara hiçbir yardım ulaşmamıştır. Buna mukabil hakiki müminlerin hali şöyle tasvir edilir:

Muhacirler kendilerinde bulunan esmâ-i İlâhiye yi ve sıfat-ı zâtiyyelerini, âd ve semud kavmi gibi, kendi nefisleri ve beşeriyetleri itibarile kullanmayıp, Hakk yolunda kullanmak için, nefs’ten ruha hicret ettirdiklerinden kendilerine “ensâr” dan, yani esmâ-i İlâhiyye ve sıfat-ı zâtiyye’den yardım gelmiştir. — Kamer Sûresi

Burada Terzibaba, hicret kavramına derin bir enfüsî mana yükler: Hakiki hicret, sıfat-ı zâtiyyeyi nefsin mülkiyet iddiasından kurtarıp ruhun safiyetine taşımaktır. Sıfatları nefsten ruha hicret ettiren sâlik, zâtî sıfatların rızasını kazanır ve her iki cihanda da bu sıfatların nusretine mazhar olur. Zira kul mülkü sahibine iade ettiğinde, sıfatlar kulun aleyhine birer vebal olmaktan çıkıp onun koruyucusu haline gelir.

Mü'min (Ğâfir) Sûresi tefsirinde ise bu sıfatların idraki ile ahlaklanma arasındaki sınır belirlenir. Terzibaba, “Tehallaku bi ahlâkillah” (Allah’ın ahlakıyla ahlaklanın) emrinin dış âleme karşı değil, kulun kendi nefsine karşı tatbik edilmesi gerektiğini vurgular. Zira Allah’ın ahlakı, her esmâ ve sıfatının hakkını yüzde yüz olarak kullanmasıdır; Kahhâr isminin kahharlığını yapması bu ahlakın gereğidir. Kul dışarıya karşı bu sıfatları takınamaz, aksi takdirde zulüm ve haddi aşma zuhûra gelir. Kulun vazifesi, sıfat-ı ilahiye, sıfat-ı zâtiyye ve sıfat-ı subûtiyyenin zuhurlarını bilinç olarak idrak edip kendi nefsinin sahte iddialarını hükümsüz kılmaktır; beşerî münasebetlerde ise tehallaku bi ahlâki rasûlullah nizamına tabi olmaktır.

Lisan-ı Ulûhiyyet ve Zâtî Hitap: Yûsuf Kıssasındaki Sır

Zâtî sıfatların nüzûl ve vahiy mertebelerindeki tecellisi, Kur'ân kıssalarının hitap tarzlarında aşikâr olur. Yûsuf Sûresi tefsirinde, ayrıca Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3), Esintiler (4) ve Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6) eserlerinde aynı metinle yer alan bahis, sıfat-ı zâtiyyenin kelam tecellisiyle irtibatını ortaya koyar.

Yûsuf Sûresi’nin 3. âyetinde geçen “Nahnü nekussu aleyke” (Biz sana anlatıyoruz) ifadesi tahlil edilirken, buradaki kelamın doğrudan doğruya zâtî bir tecelli olduğu belirtilir:

(Nahnü nekussu aleyke) Burada ki ifade, de, zâtî’dir, yâni Cenâb-ı Hakk bizzat bu kıssanın kendisi tarafından peygamber Efendimize anlatıldığını kendisi lîsân-ı Ulûhiyyetinden açık olarak haber vermektedir ki: ne kadar hayatın içinde olduğunu ve bazı hususların bizzat kendisi tarafından, sıfat-ı zâtiyye olan, kelâm-ı İlâhîsinden, “işitme” (sem-i Muhammedî) yye ye intikâl ettirilmiş olduğunu görtemektedir. — Yûsuf Sûresi

Diğer birçok kıssada “Vetlü aleyhim” (Onlara oku) emriyle Risalet mertebesinden abdiyyet mertebesine bir tilavet söz konusu iken; Yûsuf kıssasında Cenâb-ı Hakk bizzat lisan-ı Ulûhiyyetinden konuşmakta ve sıfat-ı zâtiyye olan ilahi kelamını doğrudan sem-i Muhammedî’ye intikal ettirmektedir. Bu husus, vahyin her mertebesinin aynı vasıtayla gerçekleşmediğini; bazı hususî hakikatlerin doğrudan Zât ve sıfat-ı zâtiyye kaynağından Resûlullah’ın bâtınına aktarıldığını gösterir.

İnsân-ı Kâmil Aynasında Sıfatların Zuhûru ve Kâim bi-Nefsihi Hakikati

Zâtî sıfatların zuhûr mahalli bütünüyle insandır. Muhammed Sûresi şerhinde, İnsan-ı Kâmil’in varlık mertebelerindeki yüceliği açıklanırken hadis-i şerifteki “Allah Âdem’i kendi sureti üzere halk etti” beyanı esas alınır:

Biz de bütün insanlar olarak İnsan-ı kamiliz bütün esma-ı ilahiye bu insanlardan zuhura gelmektedir, Cenab-ı Hakkın esma-ı İlahiyesi Zati sıfatları ile birlikte insanlardan zuhura gelmektedir. — Muhammed Sûresi

Bütün insanlar tek bir İnsan-ı Kâmil’in yapı taşları ve hücreleri gibidir. Cenâb-ı Hakk’ın esmâsı zâtî sıfatları ile birlikte bu insaniyet aynasından tecelli eder. Bir salkım üzüm misalinde olduğu gibi, insan fertlerinden biri hem salkım hem dane olduğunu, yani hem küllî hakikati hem de ferdî zuhûru nefsinde idrak ettiğinde kâmil insan vasfını kazanır.

Bu idrakin can damarı ise zâtî sıfatlardan biri olan “kıyâm bi-nefsihi” sıfatının anlaşılmasında yatar. Tasavvuf Izâhları risalesinde Terzibaba, nefis kavramına yöneltilen toptancı kötülemeleri tashih ederken şu can alıcı soruyu sorar:

Ve Cenâb-ı Hakk sıfatı zâtiyyesinde, "kâim bi nefsihi" diyor, kötü nefs mi şimdi, Cenâb-ı Hakkın zâti sıfatlarından biri olan kâim bi nefsihi? İşte (s.a. v.) Efendimizin nefsi de zâten, zâtının nefsinden halkedilmiş diye bildirilmektedir. — Tasavvuf Izâhları

“Men arefe nefsehû fekad arefe Rabbehû” kaidesince, nefis sadece tezkiye edilecek süflî heveslerden ibaret değildir. Nefsini tanıyan kimse Rabbini bilir; çünkü nefsini tanımayan ruhunu da bilemez. Cenâb-ı Hakk’ın zâtî sıfatında “kâim bi-nefsihi” yani zâtıyla kaim oluş hakikati mevcuttur. Resûlullah’ın nefsi de Hakk’ın zâtının nefsinden halk edilmiştir. Dolayısıyla nefsin hakikati, zâtî sıfatların kudsiyetine dayanır. Sâlik nefsindeki sahte vehimleri tasfiye edip onu aslına rücû ettirdiğinde, zâtî sıfatların kemalatı kendi varlığında aşikâr olur ve insan ilahi sıfatların kâmil bir mazharı haline gelir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Yûsuf Fassı

Yûsuf Fassı’nda zâtî sıfatlar meselesi, vücûd ile adem arasındaki irtibat ve mahlûkatın hakikati çerçevesinde tahlil edilir. Vücûd-ı mahz nûr ile, onun mukabili olan adem ise zulmet ile tavsif olunur. Mümkinat âlemi nûr-ı vücûd ile aydınlanarak zâhir olmuştur; yokluğu cihetiyle ise onda zulmet galiptir. Şerhte açıklandığı üzere vücûd ile ademin idraki için aralarında mutavassıt bir berzah lazımdır ki bu da âlem-i misâlin hakikatidir; ziya bu mutavassıt mertebenin sıfat-ı zâtiyyesidir.

Aynı Fass’ta kul ile Hakk arasındaki Zât ve sıfat münasebeti fakr ve gınâ kavramları üzerinden temellendirilir. Mahlûkat kendi başına bir varlığa veya zenginliğe sahip değildir. Kelime-i Yûsufiyye metninde bu hakikat âyet-i kerîme ışığında şöyle açıklanır:

Bunun için Hak Teâlâ buyurdu ki “Siz Allah Teâlâya muhtaçsınız" (Fâtır, 35/15). Ya'ni fakr, sizin sıfat-ı zâtiyyenizdir. Binâenaleyh hadd-i zâtında sizin gınânız olmayıp, cemî'-i umûrda fakr-ı küllî ile Hak Teâlâya muhtaçsınız. — Kelime-i Yûsufiyye

Şerhteki izaha göre kulun sıfat-ı zâtiyyesi mutlak fakrdır; gınâ ise ancak Cenâb-ı Hakk’ın zâtına mahsustur. Kul kendi nefsinde zenginlik ve müstakil varlık vehmettiği anda haddini aşmış olur. Hakiki marifet, kulun kendi zâtî sıfatı olan fakrı idrak edip her hususta Ganî olan Hakk’a muhtaç olduğunu bilmesidir.

Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı

Îsâ Fassı’nda sıfat-ı zâtiyye, hayat ve ilim sıfatlarının Zât ile olan ayniyeti ve tecellisi üzerinden ele alınır. Fass’ın şerhinde ervahın temel hususiyeti açıklanırken, ruhun temas ettiği her şeyde hayatın sirayet ettiği belirtilir. Kelime-i Îseviyye metninde bu zâtî vasıf şöyle dile getirilir:

Ya'ni ervâh bir şeye temâs ettikde o şeyin diri olması ve onda eser-i hayât zuhûru, ervâhın hasâisindendir. Zîrâ rûh nefes-i Rahmânîdir. Ve hayât, rûhun sıfat-ı zâtiyyesidir. Velâkin rûhun temâs ettiği şeyde eser-i hayâtın derece-i zuhûru, o şeyin sûretine muallaktır. — Kelime-i Îseviyye

TB. Kelime-i Îseviyye şerhinde Terzibaba, hayat ve ilim sıfatlarının mertebelerdeki mevkisini tahlil eder. Hadis-i şerifteki “İlim ile diri olan kimse ebeden ölmez” müjdesi, hayat-ı maneviyyenin ilahi hayat olduğuna delil getirilir. Zât mertebesindeki sıfatların hükmü şerhte şöyle aktarılır:

Ve "zâtiyye" ile tavsif buyrulmasının sebebi de budur ki, "ilim" ile "hayât" sıfât-ı zâtiyye-i ilâhiyyedendir. Ve "Hayy" ve "Alîm" esmâ-i zâtiyyedendir. Ve bu sıfatlar, zât-ı sırf mertebesinde zâtın aynıdır. — TB. Kelime-i Îseviyye

Zât-ı sırf mertebesinde bu sıfatlar Zât’ın bizzat aynı olup hiçbir kesret ve ayrılık taşımaz. Akıl mertebesinde ilim, hayattan sonra gelen en şerefli sıfat olarak belirir ve a'yân-ı sâbite ilim hasebiyle zuhûra gelir.

Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı

Nûh Fassı’nda sıfat-ı zâtiyye kavramı, kulun hakiki vasfı olan ubûdiyyet-i mahza zaviyesinden işlenir. Fass’ın şerhinde Nûh kavminin helak olma sebebi tahlil edilirken, henüz nefislerinin hevasından kurtulmamış kimselerin rubûbiyyet davasına kalkışmaları en büyük dalâlet olarak gösterilir:

ve kuvâ-yı nefsâniyye ve sıfât-ı hayvâniyyelerinin vücûduyla beraber, onların sıfât-ı zâtiyyesi olan ubûdiyyet-i mahzadan çıkarıp kendilerinde olan esrâr-ı rubûbiyyete ihrâc ederler. Halbuki kuvâ-yı nefsâniyyelerinin hükmü altında zebûn olan kimselerin, esrâr-ı rubûbiyyete ıttılâları câiz değildir. — Kelime-i Nûhiyye

Şerhteki izaha göre şehâdet âleminde mukayyed olan insanın sıfat-ı zâtiyyesi halis kulluktur (ubûdiyyet). Vücûd-ı mutlakın her mertebede ayrı bir hükmü vardır ve bu mertebelerin edebini muhafaza etmek zaruridir. Nefsânî sıfatları henüz diri olan ve "Ölmeden evvel ölünüz" sırrına ermeyen kimselerin ilahi sıfatları kendilerine mal etmeleri şerrü'n-nâs olmalarına yol açar.

Ana bölümde Âd ve Semûd kavimlerinin ilahi sıfatları nefislerine mal ederek helak olmaları bahsinde zikredilen hakikat, Nûh Fassı'nda kulun zâtî sıfatının ubûdiyyet olduğu ve esrâr-ı rubûbiyyete sahte sahiplenmenin felaket getireceği hükmüyle aynı hakikate işaret eder.

Mesnevî-i Şerîf

İlim Sıfatı ve Âdem’in Hilkati

Mesnevî-i Şerîf’in 4. cildinde ilim, Cenâb-ı Hakk’ın ihata edici zâtî sıfatlarından biri olarak tasvir edilir. Mevlânâ’nın 3659 numaralı beytinde ilim, dalları feleklere uzanan ulu bir ağaca ve nihayetsiz bir hayat suyuna teşbih edilir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde açıkladığı üzere, Zât-ı Hak bütün mevcudatın kayyûmudur ve ilim O’nun sıfat-ı zâtiyyesidir:

Zîrâ ilim Hakk'ın sıfat-ı zâtiyyesidir. Ve zât-ı Hak bilcümle mevcûdâtın kayyûmu olduğundan, bu ilim sıfatı hangi bir mevcûdda gālib olursa, onun sâir mevcûdât üzerine tefevvuku sâbit olur. Nitekim Hak Teâlâ Adem'i topraktan yarattı ve Adem'in toprak olan cüz'ü ölüdür ve Mümît isminin mazharıdır. Adem'in ölü olan bu cüz"ünü ilim hayy ve diri etmiştir. İşte bu ilmi sebebiyle Adem mescûd-i melâike olmuştur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Konuk'a göre insanın toprak yönü ölü iken, ilahi ilim nuruyla dirilmiş ve bu vasıfla meleklerin secde ettiği makama yükselmiştir. Hak’tan hakiki bir hayat ile diri olmak, mahlûkatın zât-ı Hakk’ın varlığından gayrı müstakil bir vücûdu bulunmadığını bilmekten ibarettir ki buna mârifetullah denir.

Kudret-i Zâtiyye ve İzafî Kuvvetlerin Nihayeti

  1. cildin 968. beytinde Mevlânâ, “El, elin fevkinde oldu; bu nereye kadar? Yezdân'a kadar ki, müntehâ O'nadır” buyurarak izafî kuvvetlerin mertebelerine işaret eder. Konuk’un şerhinde “el” lafzının kudretten kinaye olduğu ve bütün mertebelerin sonunda mutlak kudrete dayandığı belirtilir:

Ve kudret, Hakk'ın sıfât-ı zâtiyyesindendir ve vücûd-ı izâfî âleminde görülen kudretlerin hepsi, o sıfât-ı zâtiyyeden olan kudretde mahv ve müstehlek olur. Zîrâ o vücûdât-ı izâfiyyenin ve sıfatlarının merci'î ve müntehâsı rubûbiyyet-i mutlaka sâhibi olan Hak'dır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Şerhte zikredilen “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” (Necm 53/42) ve “Allah’ın eli onların elleri üzerindedir” (Fetih 48/10) âyetleri mucibince, mahlûkatta görülen cüz'î iktidar ve kudretler müstakil değildir; hepsi rubûbiyyet-i mutlakanın zâtî kudretinde mahvolmaya mahkûmdur.

Esmâ ve Sıfât-ı Zâtiyye ile Zuhûr

  1. ciltte göklerin ve yerin Hak ile halk edilmesi âyeti izah edilirken, zâtî isim ve sıfatların zuhûrdaki mevkii ele alınır. Konuk’un şerhinde bu nizam şöyle aktarılır:

Ma'lûm olsun ki, "Hak" esmâ ve sıfât-ı zâtiyyedendir ve âyet-i kerîmede "Hak" lafzına dahil olan “bâ" mülâbese içindir. Şu halde âyet-i kerîmenin ma'nâsı: “Biz gökleri ve yeri ve aralarında olan şeyi ancak Hak isim ve sıfatımıza mülâbis olarak yarattık" demek olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Konuk'a göre mahlûkatın halk edilişi, zâtî esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyenin ahkâm ve eserlerinin zuhûru içindir. “Ben gizli bir hazine idim, bilinmemi sevdim” hadis-i kudsîsinde belirtildiği üzere halkın gayesi marifetullahın tahakkukudur. İnsan bu zuhûru sadece hissiyle seyretmekle yetinmeyip zâtî sıfatların gayesini kalb gözüyle idrak etmekle mükelleftir.

Ana bölümde zâtî sıfatların mülkünü nefse nisbet etmeyip aslına teslim etme bahsinde zikredilen ölçü, izafî vücuttaki bütün kudretlerin Hakk'ın kudret-i zâtiyyesinde mahv ve müstehlek olması hakikatiyle aynı hakikate işaret eder.

Kavramlar Ağında Sıfat-ı Zatiyye

  • Zât: Sıfat-ı zâtiyyenin aslı ve mebdei olup, Zât-ı Bârî’nin tenzihî hakikatini ve sıfatların zât-ı sırf mertebesinde bizzat Zât ile olan ayniyetini ifade eder.
  • Sıfat: Cenâb-ı Hakk’ın zuhûr ve tecelli mertebelerindeki vasıfları olup, sâlikin kendi nefsine mal etmeyip ruha hicret ettirmekle mükellef olduğu ilahi emanetlerdir.
  • Sıfat-ı Subutiyye: Ulûhiyyet köşkünün zâtî sıfatlarla birlikte üst katını teşkil eden yedi sübûtî sıfat olup, altı zâtî sıfat ile cem'i vahdet nizamındaki on üç sayısının sırrını meydana getirir.
  • Tenzih: Cenâb-ı Hakk’ın zâtını noksanlıklardan, sonradan halk edilenlere benzemekten ve mahlûkata muhtaç olmaktan berî kılma esasıdır.
  • Hazarat-ı Hamse: Ahadiyyet, Vahidiyyet, Ulûhiyyet ve şehâdet gibi varlık ve tecelli mertebeleri olup, zâtî sıfatların bu mertebelerdeki nüzûl ve zuhûr nizamını gösterir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

  • Kelime-i Tevhîd: Sıfat-ı zâtiyye ve subûtiyyeyi Ulûhiyyet köşkünün direkleri olarak tasvir eder ve Kelime-i Tevhid lafızlarının ebced değerlerinde zâtî sıfatların sayısal remizlerini ortaya koyar.
  • Yûsuf Sûresi: "Nahnü nekussu aleyke" hitabındaki zâtî ifadenin, Cenâb-ı Hakk'ın lisan-ı Ulûhiyyetinden sıfat-ı zâtiyye olan kelamını doğrudan sem-i Muhammedî'ye intikal ettirişini açıklar.
  • Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3): Yûsuf kıssasındaki zâtî kelamın Ulûhiyyet mertebesinden Risalet mertebesine vasıtasız intikalini beyan eder.
  • Esintiler (4): Zâtî hitabın doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk tarafından peygamber Efendimize haber verildiğini ve kıssanın zâtî veçhesini sergiler.
  • Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6): Lisan-ı Ulûhiyyetten bizzat anlatılan kıssanın, ilahi kelamın hayata ve peygamberin bâtınına doğrudan tesir edişini gösterir.
  • Kamer Sûresi: Âd ve Semûd kavimlerinin sıfat-ı zâtiyyeyi nefislerine mal ederek helak olduklarını, muhacirlerin ise bu sıfatları nefsten ruha hicret ettirerek nusret bulduklarını izah eder.
  • Mü'min (Ğâfir) Sûresi: Sıfat-ı zâtiyye ve ilahiyyenin zuhurlarının idrakini ve "Allah'ın ahlakıyla ahlaklanın" emrinin kulun dışarıya değil kendi nefsine karşı tatbik edilmesi gerektiğini bildirir.
  • Muhammed Sûresi: Zâtî ve subûtî sıfatların toplamı olan on üç sayısının tarihi ve kâinattaki zuhurlarını ve bütün esmâ ile zâtî sıfatların İnsan-ı Kâmil'den zuhûra geldiğini açıklar.
  • Tasavvuf Izâhları: Ulûhiyyet mertebesinin sıfat-ı zâtiyye ve subûtiyye ile teçhiz edildiğini, zâtî sıfatlardan olan "kâim bi-nefsihi" sırrının nefsin hakikatine ve marifetullaha dayandığını ele alır.
  • Kelime-i Yûsufiyye: Mümkinatın sıfat-ı zâtiyyesinin mutlak fakr olduğunu, gınânın ise yalnız Hakk'ın zâtına mahsus bulunduğunu temellendirir.
  • Kelime-i Îseviyye: Hayatın ruhun sıfat-ı zâtiyyesi olduğunu, ruhun sirayet ettiği her şeyin dirildiğini ve ilim ile hayatın zâtî sıfatlar olarak zât-ı sırf mertebesinde Zât'ın aynı olduğunu aktarır.
  • TB. Kelime-i Îseviyye: İlim ve hayatın zâtî sıfatlardan, Hayy ve Alîm'in esmâ-i zâtiyyeden olduğunu ve manevi hayat ile dirilen kimsenin ilahi hayat içinde yaşadığını şerh eder.
  • Kelime-i Nûhiyye: Şehâdet âlemindeki kulun sıfat-ı zâtiyyesinin ubûdiyyet-i mahza olduğunu ve nefsânî kayıtlar altındayken rubûbiyyet davasına kalkışmanın dalâlet getireceğini beyan eder.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4: İlmin Hakk'ın sıfat-ı zâtiyyesi olduğunu ve Âdem'in ölü olan toprak cüz'ünü bu ilim nuruyla dirilterek meleklerin secdesine mazhar kıldığını açıklar.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5: İzafî vücuttaki bütün kuvvet ve derecelerin nihayet Hakk'ın kudret-i zâtiyyesinde mahvolduğunu tahlil eder.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8: Göklerin ve yerin Hak ile halk edilişinin esmâ ve sıfât-ı zâtiyyenin ahkâm ve eserlerinin zuhûru için olduğunu temellendirir.

Değerlendirme

İncelenen metinler, sıfat-ı zâtiyyenin kelâmî bir tenzih maddesi olmanın ötesinde, Ulûhiyyet tecellilerinin aslî dayanağı ve İnsan-ı Kâmil’de zuhûra gelen ilahi bir emanet olduğunu göstermektedir. Terzibaba’nın yaklaşımında zâtî sıfatlar; kulun kendi vehmî benliğine mal etmeyip nefsten ruha hicret ettirmekle mükellef olduğu hakikatler olup, tevhid kelimesinin ebcedî yapısında ve vahdet nizamında muhkem bir ölçü olarak tecelli eder. Sâlik nefsindeki mülkiyet iddialarını terk ettiğinde, zâtî sıfatların tenzihî nuru kendi varlığında aşikâr olmakta ve kul "kâim bi-nefsihi" sırrının irfanî neşvesine ermektedir. Klasik Fusûs ve Mesnevî şerhleri; kulun zâtî sıfatının mutlak fakr ve ubûdiyyet olduğunu, hayat, ilim ve kudretin ise Zât-ı Bârî'ye ait olup mahlûkatın O'nun kayyûmiyyetiyle kaim bulunduğunu ortaya koyarak bu yapıyı doğrulamaktadır. Bu zâtî nizamın sülûk ve ahlaktaki veçhesini derinlemesine kavramak isteyenler için Kamer Sûresi tefsirindeki sıfatların ruha hicreti bahsi ile Tasavvuf Izâhları risalesindeki nefsin zâtî sıfatlarla irtibatı bahsi dikkatle tetkik edilmelidir.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 16 kaynak eserden (16 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 25.10.2026

Kaynak eserleri göster (16)