Vecd

Vecd, irfan yolunun en derûnî, en sarsıcı ve belki de en çok arzulanan ama bir o kadar da çetin menzillerinden biridir. Kelimelerle tarif edilmesi güç, ancak yaşayanın bildiği bir ateştir. O, sâlikin yolculuğunda bir anlığına beşerî perdelerinin yırtıldığı, benlik zindanının duvarlarının yıkıldığı ve Vücûd-ı Mutlak’ın tecellîsine doğrudan şahit olduğu bir hâldir. Bu, bir kayboluş içinde “bulma”, bir yok oluş içinde “var olma” tecrübesidir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in irfan mektebinde vecd, kuru bir bilgi veya hedeflenen bir keramet değil, Hakk’a vuslat yolculuğunun fıtrî ve canlı bir neticesi, ruhun ilâhî bir dokunuşla titremesidir. Bu makalede vecdin ne olduğunu, kaynağının nereye dayandığını ve sâlikin bu tecrübe karşısındaki duruşunun nasıl olması gerektiğini, büyüklerimizin izinden giderek anlamaya çalışacağız.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her hâlin ve makamın ismi, onun özünü anlatan bir kelimeyle mühürlenmiştir. Vecd de böyledir. Arapça "ve-ce-de" (وجد) kökünden gelir ki, lügat mânâsı “bulmak, kavuşmak, idrak etmek” demektir. Sâlik, vecd hâlinde, vehmî ve izâfî olan kendi varlığının ardındaki hakiki varlığı, yani Hakk’ın kendi vücûd tecellîsini bulur. Bu buluş, aklın ve duyuların ötesinde, doğrudan bir taddır.

Terzibaba Hazretleri, bu buluşun ne anlama geldiğini şöyle özetler:

Vecd, vecede bulma manasınadır. Vecd gelmesi, kendi öz varlığını idrak etmesidir. O anda onun sarsılması, ilahi bir hale gelmesi, beşeriyetinin dışında bir hayat yaşaması dolayısıyla kendi öz benliğini bulması vecd halidir.

Bu ifadeler, vecdin kuru bir bilgi olmadığını, tam aksine bütün varlığı kuşatan bir hâl olduğunu açıkça gösterir. “İlahi bir sarsıntı” tabiri, kişinin alışkanlıklarını, zanlarını, "ben" dediği yapıyı temelinden sarsar. Çünkü o ana kadar "ben varım" diyen vehim, Hakk’ın Vücûd tecellîsi karşısında bir hiç olduğunu anlar. “Beşeriyetinin dışında bir hayat yaşaması” ise, sâlikin fânî, sınırlı kimliğinden sıyrılarak, kendindeki Bâkî olanın penceresinden âleme bir anlığına bakmasıdır. Vecd, bir “bulma”dır; fakat bu buluş, ancak kişinin kendini kaybetmesiyle mümkündür. Nitekim Terzibaba Hazretleri’nin Hacc Divanı'nda yer alan “Kaybettim Kendimi” başlıklı manzumesi, bu hâlin en güzel ifadelerinden biridir. Bu başlık, basit bir şiir adı değil, vecd tecrübesinin ta kendisinin bir özetidir.

An be an yaşandığı anda kaleme alınan bu satırlar Mevlâmın lûtfu ile üçüncü Haccımızın mahsûlüdür...

"Kaybettim Kendimi" gibi ifadeler, soyut düşünceler değil, mukaddes topraklarda an be an yaşanan canlı tecrübelerin kaydıdır. Kişi, Kâbe'nin karşısında veya Ravza'nın huzurunda kendi hiçliğini idrak ettiğinde, kendini kaybeder ve orada asıl Mâşuk'u, asıl Varlığı bulur.

Bu "bulma" hâlinin Kur'ân-ı Kerîm'deki en latif işâretlerinden biri, Hz. Musa ile Hızır Aleyhisselâm'ın buluştuğu kıssada geçer. İki denizin birleştiği yeri arayan Hz. Musa ve yol arkadaşı, balığı kaybettikleri yere geri döndüklerinde, orada Cenâb-ı Hakk'ın has kullarından birini bulurlar. Âyet-i kerîme şöyle buyurur:

Feveceda abden min ıbadiNA ateynahu rahmeten min ındiNA ve allemnahu min ledünNA ılma; * Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş, kendisine tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. “veceda” buldu, geldi, oldu anlamındadır, aslında “vecd” Allah’ın tecellisi oldu anlamındadır fakat genelde vecd denilen şeye gelindiğinde eğer kişi eğitilmemiş ise nefsani olur yani vecd nefsinde tecelli eder, aslında o vecd’in ruhunda tecelli etmesi gereklidir, işte Ledün ilminde o vecd ruhunda tecelli eder ki bilgiyle gelir, ilim dolarak, akarak gelir, nefsteki tecellisinde bağırıp çağırmakla gelir ve zuhura çıkar çünkü kişi eğitilmediği için gelen vecdin ilmini alamaz, çünkü o bilgiyi alacak kabul yoktur, hazırlanmamıştır ve hazırlanmamış bir yere bir şeyin akması onu şaşırtır ve olmaycak haller yapar, kendinden geçer.

Terzibaba Hazretleri'nin bu âyete getirdiği şerh, vecdin hakikatini anlamak için bir anahtar gibidir. “Fevecedâ” (ikisi buldu) fiilini, doğrudan “vecd” kavramına bağlayarak bu buluşun aslında “Allah’ın tecellîsi oldu” anlamına geldiğini belirtir. Hz. Musa, sadece bir şahsı değil, Cenâb-ı Hakk’ın rahmet ve ilm-i ledün sıfatlarının tecellî ettiği bir mazharı, bir aynayı bulmuştur. Hakiki vecd budur.

Ancak burada çok mühim bir ayrım yapılır: Vecdin ruhta tecellî etmesi ile nefste tecellî etmesi. Eğer sâlikin gönlü, yani kalbi, zikirle, riyâzatla, mürşid sohbetiyle hazırlanmamışsa, gelen ilâhî vâridât (manevî ilham) o ham kapta taşkınlığa sebep olur. Kişi bağırır, çağırır, kendinden geçer, acayip haller sergiler. Bu, nefsin tecellîden aldığı paydır ve çoğu zaman kişiyi yolda alıkoyar. Hakiki vecd ise ruhta tecellî eder. Ruh, hazırlanmış bir kap olduğu için, gelen tecellîyi bir "bilgi" olarak, bir "irfan" olarak alır. O sarsıntı, kişiyi dağıtmak yerine, onu toparlar ve hakikat bilgisiyle doldurur. Nitekim âyette de önce rahmetin verildiği, yani o kabın hazırlandığı, sonra ledün ilminin öğretildiği belirtilir. Demek ki vecd, bir son değil, hakikat ilmini alabilmek için bir başlangıç, bir kapı aralanmasıdır.

Bu hâle geçiş, tasavvuf ıstılahında istiğrak olarak da adlandırılır. İstiğrak, kelime manasıyla "gark olmak, boğulmak, tamamen dalmak" demektir. Sâlik, ilâhî tecellî deryasına dalar ve kendi benlik sahilini gözden kaybeder.

İstiğrak vecd haline geçiş oluyor. Sonra bu devamlı hale geliyor ve kişinin tabi yaşantısı oluyor.

Bu ifade, yolun seyrini özetler. Başlangıçta vecd ve istiğrak, sâlike misafir gibi gelen, onu sarsan anlık hâllerdir. Sâlik bu hâllere takılıp kalmaz, edeple yoluna devam ederse, o hâller zamanla yerini makam denilen kalıcı mertebelere bırakır. Artık o "buluş", anlık bir tecrübe olmaktan çıkar, kişinin "fıtrî yaşantısı" hâline gelir. Bu mertebeye ulaşan İnsân-ı Kâmil, her an, her zerrede Hakk’ı bulur, Hakk’ı seyreder. Onun için her an bir vecd, her nefes bir vuslattır. Lakin bu mertebeye varmadan evvel, gelen anlık vecd hâllerini doğru anlamak ve o hâlin sarhoşluğunda yolu kaybetmemek, sâlikin en mühim imtihanlarından biridir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Vecd: Aslı ve Mertebesi

Her meselenin hakikatine vâkıf olmak, onu Vücûd (varlık) mertebelerindeki yerine oturtmakla mümkündür. Vecd, sadece bir kendinden geçme, bir cezbeye kapılma değildir; o, varlığın en temel sırlarından birinin, kulun şuurunda bir anlığına parlayıp sönen şimşeğidir. Bu hâl, durup dururken, yoktan var olan bir şey değil, zaten var olan, ama üzeri küllerle örtülmüş bir korun aniden alev almasıdır. Vecdin aslının ne olduğunu, onun hangi hakikatin bu âlemdeki gölgesi, hangi sırrın beşerî idrakteki yansıması olduğunu anlamak, bir hâli tahlil etmekten öte, o hâlin işaret ettiği hakikate doğru bir yolculuktur.

Vecd'in Lügat ve Hakikat Manası: "Bulmak" Ama Neyi?

Vecd kapısının anahtarı kendi isminde gizlidir. Arapça "ve-ce-de" (وجد) kökünden gelen vecd, en yalın manasıyla "bulmak" demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de, Musa Aleyhisselâm ile Hızır Aleyhisselâm'ın kıssasında geçen "fe-vecedâ" (ikisi buldu) ifadesi, bu kökün en hikmetli kullanımlarından biridir. Onlar, yıkılmak üzere olan bir duvar bulmuşlardı. Zahirde bu bir duvar bulmaktı. Ama bâtında, Hakk’ın iradesinin ve hikmetinin o an, o mekânda nasıl tecellî ettiğini bulmaktı.

Sâlik, vecd anında, kaybettiğini zannettiği kendini bulur. Ama bu, sokağa çıkıp ismini, işini, ailesini sayan o beşerî kimlik değil, o kimliğin ardındaki asıl hakikattir; adına "ben" dediğimiz bu fânî yapının ardında gizlenen, Hakk’ın bir sırrı olan hakikî varlıktır.

İnsan bu dünyaya bir unutma perdesiyle, bir gaflet hâliyle gelir. Kendi aslını, ruhlar âlemindeki ahdini, A'yân-ı Sâbite (sâbit hakikatler) mertebesindeki hakikatini unutarak gelir. Hayat, bu unutulmuş olanı yeniden hatırlama, bu kaybedilmiş olanı yeniden bulma yolculuğudur. Vecd, bu uzun ve meşakkatli yolculukta, bir anlığına hedefe varmanın, o kayıp hazineyi bulmanın adıdır. Bir şimşek çakımı kadar kısa süren o anda sâlik, "ben" dediği her şeyin bir perdeden ibaret olduğunu anlar ve o perdenin arkasındakini, kendi öz varlığını, yani Hakk'ın kendi varlığındaki tecellîsini bulur.

Bu buluş, aklî bir buluş değildir. Kitap okuyarak, düşünerek ulaşılan bir netice değildir. Bu bir zevk meselesidir, bir tadımdır. Balın tadını binlerce kitaptan okuyabilirsiniz, ama dilinize bir damla değmedikçe onun ne olduğunu hakikatiyle bilemezsiniz. Vecd, o bir damla balın dile değdiği andır. Sâlik, o anda kendi varlığının hakikatini tadar. Bu yüzden Terzibaba Hazretleri’nin eserlerinde sıkça geçen "Kaybettim Kendimi" gibi ifadeler, aslında "Bulmak için kaybettim" demenin bir başka yoludur. Fânî olan, izâfî olan "ben" kaybedilir ki, hakikî olan, mutlak olan bulunsun. Bu, yoklukta varlığı bulmanın, fenâda bekâyı tatmanın sırrıdır; bir Cem makamı tecellîsidir.

Vücûd Mertebelerinde Vecd'in Kökü: Kaynağa Dönüş

Vecd hâlinde "bulunan" şeyin, sâlikin kendi hakikati olduğunu söyledik. Bu hakikatin aslı nedir ve Vücûd mertebelerinin neresinde durur? Bu sorunun cevabı, vecdin neden ilâhî bir sarsıntı olduğunu ve neden beşerî idrakin sınırlarını aştığını bize gösterecektir.

Hakikat ilminin bize öğrettiği üzere, varlık tek bir Vücûd’dan ibarettir. O da Hakk’ın Mutlak Vücûdu’dur. Bu Vücûd’un, hiçbir sıfat ve isimle kayıtlı olmadığı, mutlak gayb ve bilinmezlikte olduğu mertebeye Zât veya Hüvviyet deriz. Bu mertebe, akılların ve idraklerin asla ulaşamayacağı, "bulmanın" söz konusu olmadığı mutlak bir gayb perdesidir.

Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek, bilinmekliği sevmek murad edince, bir tenezzül (iniş) süreci başlar. Bu tenezzülün ilk mertebesi, Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesidir. Burada henüz ikilik, çokluk, isimler ve sıfatlar yoktur; sadece Zât’ın kendi kendine olan mutlak birliği söz konusudur.

Ardından gelen mertebe ise Vâhidiyyet (ilâhî birlik) mertebesidir. İşte burası, vecdin hakikatinin kökünü bulacağımız yerdir. Vâhidiyyet mertebesi, Hakk’ın bütün isimlerinin ve sıfatlarının toplandığı, aynı zamanda bütün yaratılmışların hakikatleri olan A’yân-ı Sâbite’nin, yani ezelî özlerin Hakk’ın ilminde bulunduğu mertebedir. Sizin, benim, hepimizin ve kâinattaki her bir zerrenin hakikati, yani "ayn-ı sâbitesi", bu mertebede Hakk’ın ilmiyle kaimdir ve O’ndan ayrı değildir. Orada biz, Hakk’ın ilminde, O’nunla "bir" idik. Henüz dış âlemde bir beden, bir suret kazanmamıştık.

Vecd, sâlikin şuurunun, bir anlığına, bu kesret (çokluk) âleminden sıyrılarak, kendi aslının bulunduğu o Vâhidiyyet mertebesine, kendi ayn-ı sâbitesinin durumuna bir anlığına dönmesidir. Bu, bir hafıza tazelemesidir; ezeldeki o birlik hâlinin, bu fânî bedenin içindeyken bir anlığına hatırlanmasıdır. Sâlik, o anda "buldum" derken, aslında Vâhidiyyet mertebesinde, Hakk’ın ilminde zaten mevcut olan kendi hakikatini, kendi ezelî kimliğini bulmaktadır. Bu, bir keşiften ziyade bir hatırlamadır. Bu yüzden vecd, insana yabancı bir şey getirmez; insanın en derûnî, en aslî bilgisini ona geri verir.

Bu geri dönüş, bu "bulma" anı bir sarsıntı yaratır çünkü su damlası, okyanusa düştüğü anı idrak etmeye çalışmaktadır. Sınırlı olan beşerî şuur, kendi aslının sınırsızlığını bir anlığına tattığında, bu tecellînin ağırlığı altında ezilir, sarsılır, kendinden geçer. O an, "ben" diyen izâfî varlık ortadan kalkar, geriye sadece o "buluş" anının zevki ve hayreti kalır.

"Kaybettim Kendimi": Benliğin Yokluğunda Hakk'ı Bulmak

Terzibaba İrfan Mektebi’nin öğretisinin merkezinde, benlikten geçme, yani "ene" dağını eritme meselesi bulunur. Vecd, bu eritme işleminin en şiddetli, en keskin tecrübelerinden biridir. "Kaybettim kendimi" ifadesi, bir feryat değil, bir zafer nârasıdır. Bu, sâlikin, kendisini Hakk’tan ayrı bir varlık olarak görmesine sebep olan en büyük perdeyi, yani kendi vehmî benliğini bir anlığına da olsa aştığının müjdesidir.

Kaybedilen "ben", doğumumuzdan itibaren toplumun, ailenin, eğitimin bize giydirdiği bir elbiseler yığınıdır. Adımız, mesleğimiz, sıfatlarımız, başarılarımız, başarısızlıklarımız… Hepsi bu "ben" dediğimiz yapıyı oluşturur. Bu yapı, Hakk’ı görmemize engel olan en kalın perdedir. Çünkü bu "ben" var oldukça, "O" gizlenir. Bu "ben" iddia ettikçe, hakikat susar. Tasavvuf yolculuğu, bu sahte benliği katman katman soyma, bu vehmî kaleyi içeriden fethetme sanatıdır.

Vecd, bu kaleye düşen bir yıldırımdır. O yıldırım düştüğünde, "ben" kalesi bir anlığına yıkılır. Duvarlar ortadan kalkar. Sâlik, o enkazın altında "beni bende bulamadım" der. Çünkü aradığı "ben", zaten bir seraptan ibaretti. O serap dağılınca, altındaki hakikat çölü, yani mutlak Vücûd okyanusu görünür olur. İşte o an, bulma anıdır. Kimi bulur? "Ben" gidince geride Kalan’ı, yani Hakk’ı bulur. Bu, Mânsur’un "Ene'l-Hakk" (Ben Hakk'ım) demesinin sırrıdır. Bu, "ben" diyen beşerî varlığın ortadan kalkıp, o bedende konuşanın Hakk olması hâlidir.

Bu hal, bir istiğrak (derin bir manevi sarhoşluk ve gark olma) halidir. Sâlik, kendi iradesini, aklını, hislerini kaybeder. O artık kendi fiillerinin fâili değildir. O, bir maşrapa gibidir; içine ne konulursa onu taşırır. Vecd anında o maşrapanın içine ilâhî tecellî şarabı dolar ve sâlikin dilinden, hareketlerinden bu şarabın tesiri dökülür. Bu yüzden vecd halindeki birinin söylediği anlaşılmaz sözler (şathiyat), yaptığı olağandışı hareketler mazur görülür. Çünkü o anda o, "o" değildir. O, Hakk’ın tecellîsinin bir vasıtası, bir aynası konumundadır.

Ancak bu noktada İrfan Mektebi’nin edebi devreye girer: Bu hallere takılıp kalmamak esastır. Vecd bir amaç değil, bir araçtır. Bir durak değil, bir işaret levhasıdır. Sâlike gösterir ki, "Sen bu değilsin, aslın başkadır." Bu işareti alıp yola devam etmek gerekir. Vecdin getirdiği nuru, zevki, kerameti bir ganimet bilip ona yapışmak, yolda kalmaktır. Hakikî arif, vecdin getirdiği her şeyi de bir "yokluk zevkiyle" aşar, onları da Hakk’a giden yolda birer perde olarak görür ve hedefine, yani bu hallerin gelip geçtiği değil, kalıcı olduğu İnsân-ı Kâmil mertebesine doğru yürüyüşüne devam eder.

Vecd ve Tenezzül: Zuhûr'un Perdesinde Aslı Aramak

Sâlikin bu çok kişisel ve derûnî tecrübesini, bütün bir varlık tablosu içine yerleştirerek konuyu tamamlayalım. Vecd, sadece ferdî bir mânevî tecrübe değil, kevnî, yani bütün âlemleri ilgilendiren bir işleyişin küçük bir yansımasıdır.

Varlığın zuhûr (ortaya çıkış) süreci, bir tenezzül hareketidir. Yani, Mutlak ve Sınırsız olanın, kendini perdelerle kayıt altına alarak, mertebe mertebe aşağı inerek bu kesret âlemini, yani gördüğümüz ve görmediğimiz âlemleri meydana getirmesidir. Bu tenezzül, Hakk’ın "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" hadis-i kudsîsinde ifade edilen İlâhî Sevgi'nin bir sonucudur. Her bir mertebe, bir önceki mertebenin perdesidir. Ahadiyyet, Zât’ı; Vâhidiyyet, Ahadiyyet’i; Ruhlar âlemi, Vâhidiyyet’i; Misal âlemi, Ruhlar âlemini ve en son bu Şehadet âlemi (görünen dünya), kendinden önceki bütün mertebeleri perdeler. Bizler, bu perdelerin en sonuncusunda, en dış katmanında yaşıyoruz.

Vecd, bu tenezzül hareketinin tam tersi yönünde, bir anlığına gerçekleşen bir urûc (yükseliş) hareketidir. Sâlikin şuuru, bu dış perdeden başlayarak, bir anlığına içe doğru, asla doğru bir sıçrama yapar. Bu, kâinatın varoluş kodlarının tersine çevrilmesi gibidir. Bu yüzden bu kadar sarsıcı, bu kadar baş döndürücüdür. Sâlik, varlığın zuhûr ederken geçtiği perdeleri, şimşek hızıyla geriye doğru aşar. Bu, bir nevi zaman ve mekânın ötesine geçerek, varlığın ilk anlarına, o ezelî birliğe doğru yapılan bir yolculuktur.

Bu urûc anında, sâlikin varlığı, âdeta bütün bir kâinatın özeti hâline gelir. Çünkü insan, "âlem-i sagîr" yani küçük âlemdir ve bütün büyük âlemin (âlem-i kebîr) hakikatlerini kendi bünyesinde taşır. Vecd, insanın bu potansiyelini, bu halifelik sırrını bir anlığına fiiliyata geçirdiği, kendi varlığının bir ayna olduğunu ve o aynada bütün bir Vücûd’un yansıdığını gördüğü andır. Bu, Nefes-i Rahmânî (Rahman’ın Nefesi) ile âlemlerin nasıl halk edildiğini ve yine o nefesle her şeyin nasıl Hakk’a döndüğünü bir anlığına kendi varlığında tecrübe etmektir.

Nihayetinde, Terzibaba Hazretleri’nin irfan ufkundan bakıldığında vecd, kendi başına bir hedef değildir. O, sâlike kendi hakikatini ve yolun istikametini gösteren ilâhî bir ikramdır. O, "bulma" zevkini tattırarak, "arama" şevkini artıran bir rahmet tecellîsidir. Asıl maksat, bu gelip geçici vecd hallerinde kaybolmak değil, bu hallerin işaret ettiği hakikati, yani Vahdet-i Vücûd’u aklî bir bilgi olarak değil, kalıcı bir şuur hâli, bir bekâ makamı olarak yaşamaktır. Bu da ancak, şeriatın edebiyle bezenmiş, tarîkatın usûlüyle yontulmuş ve hakikatin nuruyla aydınlanmış bir İnsân-ı Kâmil olma yolunda sabırla ve aşkla yürümekle nasip olur.

Terzibaba Geleneğinde Vecd'in Yaşanması

Vecd, yani ‘buluş’, bir kavram olarak bilindiğinde akla, yaşandığında ise kalbe hitap eder. Bu bahiste, vecdin kuru bir bilgi olmaktan çıkıp sâlikin hayatında nasıl bir ateşe, nasıl bir sele, nasıl bir sarhoşluğa ve nihayet nasıl bir edebe büründüğünü, Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin irfan pınarından akanlarla anlamaya çalışacağız. Tasavvuf yolu, laf yolu değil, hâl yoludur. Vecd, bu yolun en çetin, en tatlı, en tehlikeli ve en kurtarıcı menzillerinden biridir. Sadece kelimelerle anlatılmaz, ancak yaşayanların dilinden dökülenlerle bir nebze olsun kokusu alınabilir. Bu bölümde, vecdin sülûk hayatındaki pratik tezâhürlerini, ibadetin içinde nasıl coştuğunu, benliği nasıl alıp götürdüğünü, bu kendinden geçiş anlarında hangi edeplere riayet etmek gerektiğini ve en mühimi, vecdin getirdiği olağanüstü hâllere takılıp kalmamanın sırrını aralayacağız.

Kâbe'de Tecellî Eden Vecd: "Bin Vecd ile Döner Tavaf"

Vecd, soyut bir hâl değildir; sâlikin zikrinde, fikrinde, ibadetinde ete kemiğe bürünür. Özellikle Hac ibadeti, bu hâlin en yoğun yaşandığı, kevnî bir vecd okyanusudur. Kâbe, yeryüzünün kalbidir. İnsanlar değil, kalpler oraya doğru akar. Tavaf, sadece bedenlerin bir yörüngede dönmesi değil, ruhların bir cazibe merkezinde pervane olmasıdır. Terzibaba Hazretleri, bu manzarayı en saf hâliyle Mısralarına dökerken, aslında vecdin nasıl yaşandığını tarif eder:

Görmek istersen bir harika, Kâ'be'de hemen çık terasa, Görürsün alemde ne varsa, Bin vecd ile döner tavaf derler Yarab af af.

Nasıl müdhiş bir dönen seldir, Sanki döndüren hep bir eldir, Dalga dalga esen yeldir, Bin vecd ile döner tavaf derler Yarab af af.

Bu mısralar, bir turistik gözlem değil, bir vecd tecrübesinin şifreleridir. "Bin vecd ile döner tavaf" derken, her bir adımın, her bir dönüşün ayrı bir buluş, ayrı bir kendinden geçiş olduğunu anlatır. Oradaki kalabalık, milyonlarca ayrı 'ben' değil, "sanki döndüren hep bir eldir" mısraında ifade edildiği gibi, tek bir iradenin, tek bir cazibenin etkisiyle hareket eden vahdânî bir seldir. İşte bu, Tevhid tecrübesinin en âşikâr hâllerinden biridir. Sâlik, o selin içinde kendi cüz'î iradesinin, kendi benliğinin eriyip gittiğini hisseder. Artık dönen o değil, ilâhî bir rüzgârın estirdiği bir yapraktır.

Bu eriyiş, bu kayboluş, vecdin en temel tecrübesidir. Kişi, kendine ait zannettiği her şeyi, ismini, cismini, sıfatlarını o selin içinde yitirir. Bu, bir yok oluş değil, daha büyük bir varlıkta yeniden 'bulunuş' için geçici bir kayboluştur. Nitekim Hazret, bu hâli Arafat'ta yaşadığı bir tecellînin ardından şöyle dile getirir:

Beni bende bulamadım, İsmim cismim anamadım, Bu hallere kanamadım, Hacılar Arafatınız mübarek olsun. Nihayet ezandan sonra, Kesildi tecelli o anda, Tekrar kendimi bulduğumda, Hacılar Arafatınız mübarek olsun.

"Beni bende bulamadım," cümlesi, vecdin tanımının ta kendisidir. Beşerî benlik, ilâhî tecellînin nuru karşısında gölgesini kaybeder. Sâlik, o anda kendi varlığından soyunur, ismini ve cismini unutur. Fakat bu hâl, bu dünyada sürekli değildir. "Kesildi tecelli o anda, Tekrar kendimi bulduğumda" ifadesi, vecdin bir istiğrak (derin bir manevi sarhoşluk ve gark olma hâli) olduğunu, sâlikin bu hâle girip çıktığını gösterir. Bu girip çıkma, ruhun talimidir. Sâlik, her vecd tecrübesinde fânî benliğinden bir parça daha bırakır ve döndüğünde, artık eski 'ben' değildir. Okyanusa dalıp çıkan bir testinin, içindeki suyla birlikte okyanustan bir parça taşıması gibidir.

Bu tecrübenin zirvesi, Hira'da yaşanmıştır. Rasûlullah Aleyhisselâm'ın Hira'da yaşadığı, sadece bir vahiy alışı değil, beşeriyet tarihinin en büyük vecd hâlidir. O vecd ile "değişti Rasûl'ün hayatı" ve bütün bir âlemin yönü değişti.

Manâdan dünya'ya bir kapı, Değişti Rasulûn hayatı, Anla kardeşim hakikati, Ah.. Nurlu Hira heybetli Hira.

İkra' dedi Hazreti Cibril, Kur'andır bu önünde eğil, Haktandır hepsi gayrı değil, Ah.

Hira, manadan maddeye açılan bir kapı, vecdin bir medeniyet kuran güce dönüştüğü yerdir. Sâlikin tavafta yaşadığı kişisel vecd, Hira'da yaşanan o küllî vecdin bir zerresidir. Her sâlik, kendi Hira'sında, kendi kalbinin mağarasında bu "buluş"u arar.

Vecd, Hâl ve Edep: Sarhoşluğun Mazuriyeti, Ayıklığın Sorumluluğu

Vecd hâli, sâlikin aklının ve iradesinin perdelendiği, ilâhî bir sarhoşluk hâlidir. Bu durumda kişinin ağzından dökülenler, normal şuur hâlinin ölçülerine uymayabilir. Hallâc-ı Mansûr'un "Ene'l-Hakk" (Ben Hakk'ım) nidası, bu hâlin en meşhur örneğidir. Bu durumda şeriatın hükümleri ne olacaktır? Sâlik, bu sarhoşluk anlarında söylediklerinden mesul müdür?

Bu ince mesele, tasavvufun en hassas konularından biridir ve edep ile hâl arasındaki dengeyi kurmayı gerektirir. Terzibaba Hazretleri, bu dengeyi Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz'ını şerh ederken şöyle açıklar:

Kendinde olduğun zaman yani vecd halinde olmadığın zaman bu sözlere aykırı bir şey beyane. Hazreti Peygamber’in getirmiş olduğu kaidelere aykırı bir şey beyane. Ve şeriata uy. Gönül ehline yalnız üç hâlde gelişi güzel söz beyaneye ruhsat var: Tamamıyla kendinden geçip yok oluş, mânevi sarhoşluk, şiddet ve zaruret. Eğer sende üç şart varsa şeriatın dışına çıkabilirsin. Birincisi kendinden geçip de yok olduğun zaman. Ortada sen olmadığından konuşan Hakk olur dolayısıyla bu durumda suçlu olamazsın. Olmayan varlık suçlanır mı? İkincisi manevi sarhoşluk halidir. Bu da kendinden geçme hükmündedir. Üçüncüsü şiddet ve zaruret halidir.

Bu sözler, yolun usûlünü, erkânını ortaya koyar. Kural şudur: Ayıksan, şeriatın zahirî hükümlerine harfiyen bağlısın. Sarhoşsan, yani vecdin galebesiyle kendinde değilsen, mazursun. Ama bu mazuriyetin de şartları vardır:

1. Tamamıyla Kendinden Geçip Yok Oluş: Bu, en ileri mertebedir. Sâlikin cüz'î varlığı, Hakk'ın küllî varlığında tamamen erimiştir. Artık ortada konuşan, fiil işleyen bir 'kul' yoktur. Konuşan Hakk'tır. "Olmayan varlık suçlanır mı?" sorusu, bu makamın vücûdî temelini özetler.

2. Manevi Sarhoşluk (Sekr): Bu, bir önceki hâlin daha yaygın yaşanan şeklidir. Tecellînin şiddeti, aklı ve muhakemeyi örter. Sâlik, ne dediğini bilmez bir hâldedir. Tıpkı dünyevî sarhoşun sözlerinden mesul tutulmaması gibi, manevî sarhoş da mazur görülür.

3. Şiddet ve Zaruret: Bu, bir talim ve irşad durumudur. Mürşid, bir hakikati açıklamak, bir düğümü çözmek için, avamın anlayışının dışında, hatta şeriatın zahirine aykırı gibi görünen bir söz beyanek zorunda kalabilir. Fakat bunu, "izah yönlü" yapar, meseleyi açıkta bırakmaz.

Bu ruhsat, bir keyfiyet değil, bir zarurettir. Yolun en büyük tehlikesi, bu hâlleri yaşamadan taklit etmektir. Terzibaba Hazretleri'nin uyarısı çok keskindir: "Sende vecid ahvâli yoksa sakın bilgisizlikle taklide uyup kâfir olma!" Vecd, rolü yapılacak bir şey değildir. Ayıkken sarhoş gibi davranmak, hem edepsizlik hem de riyadır. Sâlike düşen, kendi hâlini bilmek ve o hâlin edebine göre davranmaktır. Ayıksa şeriatın kulu, sarhoşsa aşkın kölesi olmaktır.

"Yokluk Zevkiyle Yere Yıkılmak": Keramete Takılmamanın Sırrı

Vecd hâli, sâlikin latifelerinin açıldığı, gayb âleminden bazı pırıltıların göründüğü bir aydınlanma anıdır. Bu esnada kişi nurlar görebilir, anlaşılmaz sözler (şathiyat) söyleyebilir, hatta keramet olarak adlandırılan olağanüstü hâller zuhûr edebilir. Yolun en sarp yokuşlarından biri de burasıdır. Pek çok sâlik, bu yolda karşılaştığı bu parlak taşlara, bu göz alıcı manzaralara takılır kalır; bunları birer gaye zanneder. Oysa hakiki ârif için bunlar, yol üzerindeki işaret levhalarından, hatta dikkat dağıtıcı engellerden başka bir şey değildir.

Gerçek vecd ehli, bu tür hâlleri bir "şarap kokusuyla" elden çıkarır. Yani, Hakk'a vuslatın, O'nun varlığında yok olmanın zevki yanında, keramet göstermenin, nur görmenin hiçbir kıymeti kalmaz. Terzibaba Hazretleri, bu makamın ârifini şöyle tarif eder:

Vecdden meydana gelen anlaşılmaz sözleri, halvet hayâlini... Nuru, kerametleri... Hepsini, hepsini bir şarap kokusuyla elden çıkarmış, yokluk zevkiyle sarhoş bir halde yere yıkılmış. ... Bu tip işlerin hepsini bir şarap kokusuyla kendi varlığını Hakk’ın varlığı olduğunu idrak etme yoluyla terk etmiş. Yokluk zevkiyle, varlığının, beşeriyetinin yokluğu zevkiyle sarhoş bir halde yere yıkılmış.

"Yokluk zevki," bu ifadenin anahtarıdır. Varlığını, benliğini Hakk'a kurban etmenin verdiği lezzeti tadan için, kendi varlığını ispat etme çabası olan kerametler anlamsızlaşır. Çünkü keramet, bir "ben"in, bir "başka"sı üzerinde tesir icra etmesidir. Hakiki Tevhid ehli ise zaten "başka" bir varlık görmez ki ona bir şey ispat etme derdine düşsün.

Varlıkta gayrı görmeyen, varlığı tek gören, karşı varlığa ne göstermek için uğraşacak, neyi ispat etmek için uğraşacak? Ayrı varlık görmüyorlar ki böyle olağanüstü şeyleri göstermeye lüzum görsünler.

Keramet peşinde koşmak, hâlâ bir "ben" ve "öteki" ayrımında olduğunun, henüz tam bir yokluğa ermediğinin işaretidir. Gerçek vecd, sâliki bu tür ikiliklerden azat eder. Onu tacı, abayı, tesbihi, yani dervişliğin dışsal sembollerini bile bir kenara bırakıp, "balçık içinde düşe kalka koşmaya" sevk eden bir aşk sarhoşluğudur. Gaye, keramet göstermek değil, "gözlerinden yaş yerine kan akarak" Maşuk'a koşmaktır.

Yol ve Yolcu: Ebrâr ile Şüttâr'ın Vecd Anlayışı

Sülûk yolundaki her yolcu bir değildir. Herkesin meşrebi, gayesi ve bu gayeye giden yolda yaşadığı vecd tecrübesi farklıdır. Terzibaba Hazretleri, Kâf Sûresi tefsirinde bu yolcuları temelde iki sınıfa ayırır: Ebrâr ve Şüttâr. Bu ayrım, vecdin nasıl farklı şekillerde yaşandığını anlamak için mühimdir.

Bir sınıfi da “ebrâr”dır ki, onlann nazarında dahi kendilerinin kendilikleri sâbit olup, keşf ü kerâmât ve makamât zevkine vusûl gayretiyle mücâhedât ve riyâzâtta bulunurlar. Ve diğer bir sınıfı dahi ehl-i muhabbet ve aşk olup tarîk-ı “şüttâr" sâlikleridir ki, bunların şuabâtı vardır. Bir kısmı mezâhir-i cemilede cemâl-i mutlakın meclûbudurlar; ve bir kısmı mezâhir-i cemileden kat’-ı nazar ile cemâl-i zât için yanıp tutuşurlar.

Ebrâr, yani "iyiler, salihler", cenneti arzulayan, cehennemden korkan, ibadetlerini bir karşılık ve makam elde etmek için yapanlardır. Onların nazarında "kendilerinin kendilikleri sâbittir." Yani, ortada hâlâ bir "ben" vardır; bu ben, mücahede ve riyazetle kendini geliştirip manevi makamlar ve kerametler elde etmek ister. Onların vecdi de bu gayeye hizmet eder. Bir makama eriştiklerinde, bir keramet gösterdiklerinde veya bir keşif yaşadıklarında vecd duyarlar. Bu, meşru ama daha başlangıç seviyesinde bir yoldur.

Şüttâr ise "aşk ehli, gözü pek âşıklar" demektir. Onların gayesi ne cennet ne de keramettir. Onlar sadece Cemâl-i Mutlak'ın, yani Zât-ı İlâhî'nin güzelliğinin âşığıdırlar. Onların vecdi, bir şey elde etmenin değil, Maşuk'un aşkıyla yanmanın, O'nun varlığında erimenin bir sonucudur. Onlar için vecd bir gaye değil, aşk ateşinin doğal bir tezahürüdür. Onlar "cemâl-i zât için yanıp tutuşurlar." Bu yanışın kendisi, onların en büyük zevkidir.

Bu noktada irfan, daha da derinleşerek, sadece hakiki maşuka değil, bâtıl maşuklara yönelenlerin dahi bir tür vecd yaşadığını söyler. Zira her aşk, her tutku, özünde Hakk'ın bir tecellîsine yöneliktir, velev ki âşık bunun farkında olmasın.

İmdi, gerek mezâhirde ve gerek hayâlde zâhir olan Hak olduğundan, ma’bûd-ı küll ancak Hak olmuş olur. Zîrâ âyet-i kerîmede (îsrâ, 17/23) “Senin Rabb’in ancak kendisine ibâdet etmenize hükm etti” buyurulur; ve Hakk’ın hükm ettiği bir şeyin hilâfi olmak mümkin değildir. Zîrâ bâtıllar dahi esmâ-i ilâhiyyenin mezâhiridirier.

Bu, Vahdet-i Vücûd mektebinin en yüksek duyuşlarından biridir. Puta tapan dahi, aslında o putun suretinde tecelli eden bir ilâhî isme, belki "El-Mütekebbir" veya "El-Kahhâr" isminin kendi hayalindeki bir yansımasına tapmaktadır. Onun vecdi, karanlıkta direğe sarılıp sevgili zannedenin vecdi gibidir; hakiki değildir ama yine de bir "bulma" arzusundan kaynaklanır. Ebû Medyen-i Mağribî Hazretleri'nin dediği gibi: "Bâtılı kendi tavrında inkâr etmeyiniz. Zîrâ o da Hakk’ın zuhûrâtının ba’zısıdır."

Ancak şüttârın vecdi, Habîr ve Basîr olan Maşuk-ı Hakîkî'ye, yani her şeyden haberdar olan ve her şeyi gören gerçek Sevgili'ye yöneliktir. Onların buluşu, hayale değil, hakikate doğrudur. Bu yüzden onların vecdi, hem yakıcı hem de aydınlatıcıdır.

Vecdin yaşanması, sâlikin meşrebine, makamına ve niyetine göre değişir. Ama her hâlükârda o, bir buluştur; fânî olanın Bâkî olanda kendini bulması, damlanın okyanusta kendini bulması, âşığın Maşuk'ta kendini bulmasıdır. Bu buluş, bazen bir tavafta, bazen bir zikir halkasında, bazen bir gözyaşında, bazen de bir "Ah!" nidasında tecelli eder. Yeter ki arayan samimi, yolcu edepli olsun.

Füsûsu'l-Hikem'de Vecd

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî hazretlerinin Füsûsu'l-Hikem'ine daldığımızda, "Vecd" kelimesini bir başlık altında aramamalıyız. Zira Şeyh-i Ekber, hâlleri tasnif eden bir âlimden ziyade, o hâllerin menbaı olan Vücûd okyanusunun kendisini anlatan bir irfan sahibidir. Onun için vecd, anlatılacak münferit bir tecrübe değil, varlığın tamamını kuşatan hakikatin idrak ediliş biçimlerinden biridir. Füsûs, vecd halinin ne olduğunu değil, vecd halinde "bulunan"ın (el-mevcûd) ne olduğunu ve bu "bulma" (vecd) eyleminin nasıl bir vücûdî zeminde gerçekleştiğini beyan eden bir hikmetler hazinesidir.

Füsûs'un dili, vecdin dili gibi, zahirde ayrı görünenleri batında birleştiren bir dildir. Bu yüzden Şeyh-i Ekber'in vecd anlayışını çözmek için, onun Vücûd, tecellî ve A'yân-ı Sâbite hakkındaki öğretilerine bakmamız gerekir. Zira Arapça'da "vecd" (bulmak), "vücûd" (varlık/varoluş) ve "cûd" (cömertlik) kelimeleri aynı kökten, V-C-D harflerinden türemiştir. Bu basit bir dil oyunu değil, hakikatin kendi kendini ifşa etme usûlüdür.

Vücûd, yani varlık, tektir ve O da Hakk'ın Vücûdu'dur. O'ndan başka hakiki manada mevcut yoktur. Bütün kâinat, bu tek Vücûd'un tecellîleridir. Cûd, yani cömertlik ise, Hakk'ın bu Vücûd'u tecellîleriyle sürekli olarak "bağışlaması", varlığı her an yeniden var etmesidir. İşte bu iki hakikatin ortasında duran "vecd", kulun bu ilahi cömertliği ve her şeyi kaplayan tek Vücûd'u kendi nefsinde, kendi tecrübesinde "bulması", "tatması" ve bu buluşun hazzıyla kendinden geçmesidir.

Şeyh-i Ekber'e göre her şeyin aslı, Hakk'ın ilm-i kadîmindeki değişmez hakikatler olan A'yân-ı Sâbite'dir. Bizler, sen ve ben, bu âlemde zuhûr etmeden önce, Hakk'ın ilminde birer "bilgi" olarak vardık. Varlığımızın kokusu dahi duyulmazken, O bizi biliyordu. Bizim "bulunmuşluğumuz" (mevcûdiyetimiz), bu kevnî âlemde değil, o ilim denizindedir. Vecd, işte bu ezelî hakikatin, yani kendi 'ayn-ı sâbite'mizin bir anlığına şuurumuza yansıması, o ezelî "bulunmuşluk" halini bu fânî âlemde tatmaktır. Sâlik vecd halinde "Ben buldum!" dediğinde, aslında yeni bir şey bulmuş değildir. O, ezelde zaten "bulunmuş" olanı, yani Hakk'ın ilminde mevcut olan kendi hakikatini, bir anlığına hatırlamıştır. Bu, Yakub'un (a.s.) Yusuf'unun (a.s.) kokusunu Mısır'dan gelen gömlekte "bulması" (vecede) gibidir. Koku, Yusuf'un kendisi değildir ama O'ndandır ve O'nu haber verir. Vecd de Zât'ın kendisi değildir ama Zât'tan gelen bir tecellînin kalpte bıraktığı nuranî bir izdir.

Füsûs'un temel direklerinden biri olan tenzih-teşbih dengesi, vecd halini anlamak için bir anahtar sunar. Tenzih, Hakk'ı her türlü yaratılmışlık sıfatından, şekilden, mekândan uzak tutmaktır; "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) ayetinin sırrıdır. Teşbih ise, Hakk'ı "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) ayetinin sırrınca, yarattığı her şeyde, her zerrede görmektir.

Sıradan akıl bu ikisini birleştiremez. Bir yanda her şeyden münezzeh, aşkın bir Hüvviyet; diğer yanda her şeyde mevcut, içkin bir Vücûd. İşte vecd, aklın bu ikileminin aşıldığı, kalbin tecellî ateşiyle yandığı bir makamdır. Vecd halindeki sâlik, Hakk'ı hem en uzakta (tenzih) hem de şah damarından daha yakında (teşbih) "bulur". Bu, aklın sınırlarını yıkan, zıtların birliğini tattıran bir Cem makamı tecrübesidir. Sâlik, bir yandan Hakk'ın azameti karşısında kendi hiçliğini idrak ederek "yok olur" (fenâ), diğer yandan o hiçliğin içinde Hakk'ın Vücûdu ile "var olur" (bekâ). Bu, dışarıdan bakana bir çelişki gibi görünür; fakat yaşayan için, hakikatin ta kendisidir. Tıpkı Musa'nın (a.s.) ağaçta ateşi görmesi gibi. Ateş (teşbih) vardır ama ağacı (mahal) yakmaz; bu da ateşin bildiğimiz ateşlerden başka olduğuna, yani tenzihine işarettir. Vecd, kalbin ağacında yanan ama yakmayan bu ilahi ateşi müşahede etmektir.

Füsûs'ta her peygamberin bir "hikmet" ile anılması, aslında sâlikin seyr ü sülûk yolunda karşılaşacağı farklı tecellîlere ve bu tecellîlerin doğuracağı vecd hallerine işaret eder. Örneğin, İdris Fassı'ndaki "ulvîlik" hikmeti, ruhun bedenden sıyrılıp manevî yüksekliklere çıktığı vecd hallerini; İsa Fassı'ndaki "nefes" ve "diriltme" hikmeti, ilahi nefes ile kalbin dirildiği, ölü gibi olan beşerî sıfatların ilahi sıfatlarla hayat bulduğu vecd anlarını akla getirir.

En nihayetinde, Muhammedî Fass'ta zikredilen "Ferdiyet Hikmeti", vecdin en kâmil mertebesini işaret eder. Bu, ne sadece yoklukta kaybolmak ne de sadece varlıkta coşmaktır. Bu, Muhammedî mîzan üzere, "abd" (kul) ve "Hakk" arasındaki nazik dengeyi koruyarak yaşanan bir buluşmadır. Bu makamın sâliki, vecdin en şiddetli anında bile kulluk edebini yitirmez. O, Hakk'ı kendinde bulur ama O'nun kendisi olduğunu iddia etmez. Hakk ile olur ama Hakk olmaz. "O, O'dur; ben, benim" sırrını muhafaza eder. Bu, İnsân-ı Kâmil'in vecdidir; istiğrak içinde istiğfarda, fenâ içinde bekâda, cem' içinde farktadır. O, hem denize düşen bir damla gibi okyanusta kaybolmuş, hem de okyanusun bütün sırrını içinde taşıyan bir inci tanesi gibi tek ve eşsiz kalmıştır.

Dolayısıyla, Şeyh-i Ekber'in külliyatında vecd, psikolojik bir coşkunluk veya geçici bir hâl olmanın çok ötesinde, Vücûd'un hakikatine dair vücûdî bir idraktir. O, sâlikin kendi hakikatini, yani Hakk'ın ilminde "bulunmuş" olan aslını, bu kesret âleminde bir anlığına "bulması" ve bu buluşmanın şiddetiyle aklın ve benliğin sınırlarının ötesine taşmasıdır. Füsûsu'l-Hikem, bu taşma anında sâlikin boğulmaması için ona Vücûd okyanusunun haritasını sunan bir kılavuz gibidir. O, vecdin ne olduğunu değil, vecd ile neyin "bulunduğunu" ve o "Bulan" ile "Bulunan" arasındaki sırrın ne olduğunu fısıldar.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber’in bize açtığı pencereden baktığımızda Vecd, zıtların birliğinin, yani Cem makamının sâlikin kalbinde bir anlığına şimşek gibi çaktığı o mübarek andır. Bu tecrübenin ardında, âlemlerin dokusuna işlenmiş derin bir hikmet yatar. Vecd hâlinin sadece bir tecrübe değil, aynı zamanda bir idrak olduğunu bize öğretir. Bu, Vücûd’un, yani varlığın birliğinin, zıtlar suretinde nasıl tecellî ettiğini kalb gözüyle görme idrakidir.

Hakk Teâlâ, Zâtı itibariyle hiçbir şeye benzemez. O, akılların idrakinden, hayallerin tasavvurundan münezzehtir. Bu, O’nun tenzih yönüdür. Kur’ân-ı Kerîm’in “Leyse ke-mislihî şey’un” (O’nun benzeri hiçbir şey yoktur) buyruğu, bu tenzih makamının en sağlam kalesidir. Aklımız, O’nu ancak “değildir” diyerek anlayabilir: O, yaratılmış gibi değildir; zaman ve mekânda değildir; aciz değildir; fânî değildir. Bu, şeriatın ve akl-ı selîmin yoludur.

Fakat madalyonun bir de diğer yüzü vardır. Cenâb-ı Hakk, aynı zamanda “ve Huve meakum eyne mâ kuntum” (Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir) buyurur. Şah damarımızdan daha yakındır. Baktığımız her yerde O’nun yüzü, yani vechi vardır. Bu da O’nun teşbih yönüdür. O, bütün âlemlerde, bütün sıfatlarla, bütün suretlerde tecellî edendir. Gördüğümüz her güzellik O’nun Cemâl’inin, ezici her güç O’nun Celâl’inin, her türlü düzen O’nun hikmetinin bir yansımasıdır. Bu da kalbin ve muhabbetin yoludur.

Sâlikin yolculuğu bu iki kanat arasındadır: tenzih ve teşbih. Sadece tenzih kanadıyla uçmaya kalkan, Hakk’ı kendinden o kadar uzaklaştırır ki, sonunda âlemi O’nsuz, boş ve anlamsız bir yer zanneder. Sadece teşbih kanadıyla uçmaya çalışan ise, Hakk ile halkı, yaratan ile yaratılanı birbirine karıştırır. Bu iki tehlikeden de emin olmanın yolu, Muhammedî Mîzan’ı, yani bu iki kanadı dengede tutarak uçmaktır.

Vecd, işte bu iki kanadın bir anlığına tek bir kanat olduğu, tenzih ve teşbihin birbirine düşman iki kutup değil, aynı hakikatin iki farklı yüzü olduğunun yaşanarak anlaşıldığı o tecellî anıdır. Sâlik, Vecd hâlinde, hem “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” hakikatini hem de “Nereye dönseniz Allah’ın yüzü oradadır” hakikatini aynı anda, tek bir kalb atışında hisseder. Bu, aklın durduğu, mantığın iflas ettiği bir yerdir. Çünkü akıl, bir şeyin hem “o” hem de “o değil” olmasını kabul edemez. Ama kalp, aşk ile cilalandığında, bu zıtların birliğini bir ayna gibi yansıtabilir.

Füsûsu’l-Hikem bize öğretir ki, Cenâb-ı Hakk Zât’ında hem Evvel’dir hem Âhir, hem Zâhir’dir hem Bâtın. O, varlığın başlangıcı olmasıyla Evvel’dir, her şey O’na döndüğü için Âhir’dir. Bütün suretlerde görünmesiyle Zâhir’dir, Zât’ının künhü idrak edilemediği için Bâtın’dır. Bunlar birbirine zıt gibi görünen isimlerdir. Vecd hâlindeki ârif, bu isimlerin birbiriyle savaşmadığını, aksine birbirini tamamladığını, hepsinin tek bir Hüvviyet denizinden dalgalanan tecellîler olduğunu müşahede eder. O an sâlik anlar ki, O’nu hem âlemde aramak hem de âlemin ötesinde aramak gerekir. O, hem içtedir hem dışta; hem sendedir hem senden münezzeh.

Bu idrak, bu zıtların birliği tecrübesi, sâlikin ahlâkını da kökünden değiştirir. Vecd’den bir tat almış kimse, artık mahlûkata hor bakamaz. Çünkü her mahlûkun, Hakk’ın bir isminin tecellîgâhı olduğunu bilir. En hor gördüğü şeyde bile Kahhâr isminin, en sevdiği şeyde Vedûd isminin bir yansımasını görür. Düşmanının ona ettiklerinde Celâl sıfatının bir tecellîsini, dostunun ikramında Cemâl sıfatının bir lütfunu seyreder. Böylece kin, nefret, öfke gibi duygular körelir; yerini her şeyde Hakk’ın fiilini görmenin getirdiği bir teslimiyet, bir rıza ve bir hayret makamı alır.

Şeyh-i Ekber’in işaret ettiği gibi, varlık âlemi, yani kevn, Nefes-i Rahmânî’nin, yani Rahmânî Nefes’in zuhûrudur. Tıpkı insanın nefes alıp verirken kelimeleri ve harfleri ortaya çıkarması gibi, Cenâb-ı Hakk da bu Rahmânî Nefes ile bütün varlıkları, yani A'yân-ı Sâbite’yi (sabit özleri) ilminden varlık sahasına çıkarmıştır. Bu nefesin içinde sıcak da vardır soğuk da, yumuşak da vardır sert de. Ama hepsi aynı nefesin ürünüdür. Vecd hâlindeki sâlik, işte kendini bu her şeyi kuşatan Rahmânî Nefes’in içinde bir zerre gibi hisseder. Kendi cüz’î varlığının, o küllî nefesin bir parçası olduğunu anlar. O an, “ben” ve “sen” ayrımı kalkar, “hepsi O’ndan” idraki kalbe yerleşir.

Bu makamda sâlik, Füsûs’un diliyle, “Hakk benim gözümle bakar, benim kulağımla işitir” hadîs-i şerîfinin sırrına erer. Vecd hâlinde beşerî sıfatları fânî olduğunda, onun üzerinden bakan, işiten ve tutan, Hakk’ın tecellîsinden başkası değildir. Bu, sâlikin ilahlaştığı anlamına gelmez, hâşâ! Bu, sâlikin kendi hiçliğini, kendi fâniliğini o kadar derinden idrak etmesidir ki, artık varlık sahnesinde fâil olarak yalnızca Hakk’ı görmeye başlar. Kendi varlığını, cilalanmış bir aynaya benzetir. Aynanın kendisi renksiz ve suretsizdir; onun değeri, karşısındakini ne kadar net yansıttığıyla ölçülür. Vecd, aynanın bir anlığına tozdan, pastan tamamen arınıp, karşısındaki Güzelliği lekesiz bir şekilde yansıttığı o muhteşem andır.

Füsûs’un hikmetiyle anlıyoruz ki Vecd, sadece bir kendinden geçme, bir sarhoşluk hâli değildir. O, Vahdet-i Vücûd’un, yani varlığın birliği hakikatinin, sâlikin kalbinde tecrübe edildiği bir irfan anıdır. O an, zıtlar barışır, ikilikler kalkar, tenzih ile teşbih tek bir hakikatin iki kanadı olarak müşahede edilir. Sâlik, bu tecrübe ile bir anlığına İnsân-ı Kâmil’in bakışına, yani hem halkı hem Hakk’ı aynı anda, yerli yerinde gören o mübarek bakışa misafir olur. Vecd’den ayıldıktan sonra sâlikin görevi, o Cem makamında gördüğü birliğin ahlâkını, bu ayrılık (fark) âleminde yaşamaktır. Her zerrede O’nu görmek, her hadisede O’nun fiilini bilmek, her zıtta O’nun isimlerinin cilvesini seyretmek... İşte Vecd’in en büyük hediyesi ve sâlikin omuzlarına yüklediği en tatlı yük budur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Vecd

Hakikat yolunun büyük pîri, aşkın ve iştiyakın sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'ine vardığımızda, vecd kavramının kuru bir tanım olmaktan çıkıp cana geldiğini, bir hâl olarak yaşandığını görürüz. Hazret-i Pîr, vecdi bize hikmet dolu bir dille değil, doğrudan doğruya aşkın kendi diliyle anlatır. O, "vecd şudur" diye tarif etmez; vecdin ateşinde yanan bir neyin feryadını dinletir, ilâhî şarapla sarhoş olmuş bir âşığın sözlerini söyletir, ateşin etrafında dönen pervanenin hâlini resmeder. Mesnevî, başından sonuna, vecd hâlinin farklı mertebelerini, tecellîlerini ve bu hâle giden yolların binbir rengini anlatan muazzam bir Aşk destanıdır. O, vecdi açıklamaz, sezdirir. Çünkü vecd, akılla bilinecek değil, gönülle tadılacak bir sırdır.

Ney'in Feryadı ve Ayrılığın Ateşi: Vecd'in Tohumu

Hazret-i Pîr, Mesnevî'sine bir neyin hikâyesiyle başlar. Bu ney, asıl vatanı olan kamışlıktan koparılmıştır. İçini yakan, dağlayan bir ayrılık ateşiyle feryat eder. İşte vecdin, yani "bulma"nın sırrı, bu "kaybetme" ve "ayrılık" idrakinde gizlidir. Kişi, aslından, kendi hakikatinden, Rabb'inden ayrı düştüğünü hissetmedikçe, O'nu bulma arzusunun ateşiyle yanmaz. Ney, bu ayrılığın, bu hasretin sembolüdür.

Dinle, bu ney nasıl şikâyet ediyor, ayrılıkları nasıl anlatıyor... Beni kamışlıktan kestiklerinden beri feryadımdan erkek de ağladı, kadın da... Ayrılıktan parça parça olmuş bir kalp isterim ki, ona özlem derdimi anlatayım. Aslından uzak düşen herkes, yine kavuşma zamanını arar.

Bu feryat, sâlikin içindeki ilk kıvılcımdır. Bu, henüz vecd değildir; ama vecdin doğacağı rahmin sancısıdır. Vecd, yani buluş, ancak bu şiddetli ayrılık bilincinden sonra bir mana kazanır. Sâlik, kendi hiçliğini, gurbetini, fakrını anladığı an, o feryat bir duaya dönüşür. Tıpkı neyin içinin boşaltılması gibi, sâlik de kendi "ben"liğinden boşalmaya başlar. İşte o boşluk, ilâhî nefhanın, yani Nefes-i Rahmânî'nin dolacağı yerdir. Neyin feryadı, bir şikâyet değil, bir davettir. "Ben buradayım, aslımdan ayrı düştüm, Seni arıyorum" demenin en yanık ifadesidir.

Vecd, bu arayışın bir anlık da olsa vuslata dönüştüğü, o ayrılık ateşinin bir anlığına sönüp yerini kavuşma serinliğine bıraktığı o mübarek andır. Ney, feryat ederken aslında dinleyenin de kalbindeki o kadim ayrılık yarasını kanatır. O yara kanadıkça, ruh asıl vatanını hatırlar ve bulma isteğiyle dolar. Bu sebeple Mesnevî'de vecd, tatlı bir zevk anı olarak değil, çoğu zaman yakıcı bir hasretin sonunda gelen, gözyaşıyla yoğrulmuş bir buluşma olarak resmedilir. Bulmak, ancak kaybettiğini bilenin hakkıdır. Hazret-i Mevlânâ, bize bu kaybetme edebini öğretir.

Aşk Sarhoşluğu: Akıl Perdesinin Yırtıldığı An

Mesnevî'nin sayfalarını çevirdikçe, karşımıza sıkça "sarhoşlar" çıkar. Bunlar, üzüm şarabıyla aklını kaybetmiş ayyaşlar değil, ilâhî aşk şarabıyla kendinden geçmiş ariflerdir. Hazret-i Pîr için vecd, aklın sınırlarının aşıldığı, hesap kitap dünyasının sona erdiği bir "aşk sarhoşluğu" hâlidir. Akıl, sâliki bir yere kadar getirir. Yolun usûlünü, edebini öğretir. Ama vuslat kapısına gelindiğinde, akıl bir perdedir. O perdenin yırtılması, ancak aşkın galebe çalmasıyla mümkündür.

Aşk gelince, akıl avare olur. Güneş doğunca, mumun ışığı ne işe yarar?

Vecd, o aşk güneşinin doğduğu, sâlikin kendi aklının, mantığının, "ben" diyen cüz'î varlığının mum ışığının söndüğü andır. Bu sarhoşluk halinde kişi, normal zamanda beyaneyeceği sözler söyler, yapmayacağı işler yapar. Şeriatın zahirî ölçüleriyle tartıldığında taşkınlık gibi görünen bu haller, aslında ruhun kendi esaretinden, beden ve benlik zindanından bir anlığına kurtulup özgürce kanat çırpmasıdır.

Mevlânâ, bu hâli anlatırken, kaynayan tenceredeki nohut tanesinin hikâyesini anlatır. Nohut, tencerede kaynarken sürekli yukarı fırlar ve "Neden bana bu eziyeti ediyorsun?" diye aşçıya sitem eder. Aşçı ise der ki: "Bu kaynama senin hamlığını almak, seni tatlandırmak, padişahın sofrasına layık bir gıda haline getirmek içindir." Vecd hali de böyledir. Sâlik, aşkın ateşinde kaynarken, benlik kabuğu çatırdayıp kırılırken, kontrolü elden bırakır. O anlarda söylediği "anlaşılmaz" sözler, yaptığı "taşkın" hareketler, aslında o kaynamanın, o ilâhî "pişme" sürecinin bir parçasıdır. Nohut, en sonunda kaynamanın bir eziyet değil, bir lütuf olduğunu anlar ve kendini ateşe ve suya teslim eder. İşte bu teslimiyet anı, vecdin zirvesidir. Sâlik, "ben" demekten vazgeçip, Hakk'ın iradesinde yok olduğu an, asıl varlığı bulur. Bu, aklın değil, aşkın idrak edebileceği bir Cem makamıdır; yanmakta bulmak, yok olmakta var olmaktır.

Bu sarhoşluk, benliği yok eder ama hakikati var eder. Kişi, kendi küçük dünyasının efendisi olmaktan çıkar, Küll'ün bir parçası, hatta Küll'ün kendisi olduğunu bir anlığına tadar. Bu, "ben" diyerek kapıyı çalan âşığın reddedilip, "sen" diyerek geldiğinde içeri alınmasının sırrıdır. Vecd sarhoşluğu, "ben"i "sen" eyleyen ilâhî bir kimyadır.

Yoklukta Varlığı Bulmak: Pervânenin ve Gölgenin Sırrı

Vecd, lügat manasıyla "bulmak" demektir. Hazret-i Mevlânâ'nın hikmetinde vecd, "yoklukta varlığı bulmak"tır. Kendi cüz'î varlığının bir vehimden ibaret olduğunu anlayıp, Mutlak Varlık'ta kendini bulmaktır. Bu sırrı en güzel anlatan temsillerden biri, şüphesiz pervane (kelebek) ve mumdur.

Pervane, ışığı uzaktan görür, ona hayran olur. Bu, ilim mertebesidir. Biraz daha yaklaşır, ateşin sıcaklığını hisseder. Bu, hâl mertebesidir. Ama gerçek vuslat, pervanenin kendini ateşe atıp, o ateşin içinde yanıp yok olmasıyla gerçekleşir. Pervane, kendini ateşte yok ettiği an, artık ateşten ayrı değildir. O, ateşin kendisi olmuştur. İşte fenâ (yok olma) içinde bekâ (var olma) budur. Pervanenin vecdi, yanıp kül olduğu andır. O anda kaybetmekle bulmak, ölümle hayat birleşir.

Âşıkların canı, pervane gibi, sevgilinin mumu etrafında döner durur. Kendini o ateşe atıp yanmadıkça, vuslatın ne olduğunu nereden bilecek?

Bu yok oluş, bir hiçlik değildir. Bu, damlanın okyanusa düşüp okyanus olmasıdır. Damla, damla olarak kaldığı sürece okyanusun haşmetini, derinliğini, sonsuzluğunu bilemez. Ancak okyanusa karıştığı an, kendi damlalık kimliğini kaybeder ama okyanusun bütün vasıflarını kazanır. Vecd, sâlikin kendi benlik damlasının, Vahdet okyanusuna düştüğünü idrak ettiği o anlık istiğrak (kendinden geçme) hâlidir.

Bir başka misal, gölgenin sırrıdır. Güneş tepedeyken, insanın gölgesi ayaklarının altındadır, en kısa halindedir. Güneş battığında ise gölge uzar, büyür, devleşir. Ama bu büyüklük, hakikî bir büyüklük müdür? Hayır, ışığın yokluğundan kaynaklanan bir aldanıştır. Sâlikin benliği de böyledir. Hakikat güneşi olan Hakk'tan uzaklaştıkça, kendi benliğini, gölgesini büyük zanneder. Vecd, o Hakikat güneşinin kalbe tam olarak doğduğu, sâlikin kendi gölgesinin, yani müstakil bir varlığı olduğu zannının tamamen yok olduğu andır. O an kişi, kendi varlığının, o Güneş'in nuruyla kaim olduğunu, O'ndan ayrı bir vücûdu olmadığını "bulur". Bu buluş, kelimelerin bittiği, aklın sustuğu, sadece "zevk"in, yani manevî tadışın konuştuğu bir makamdır.

Hazret-i Pîr'in Mesnevî'si, bu yüzden bir hikâye kitabı değil, bir hâl kitabıdır. Her hikâye, her temsil, sâliki bu vecd hâline hazırlayan, kalbin pasını silen, ruhu cilalayan birer manevî alettir. Mesnevî okumak, o aşk sarhoşlarının meclisine girmek, o neyin feryadını dinlemek ve o pervanenin ateşe atılışındaki sırra tanık olmaktır. Ve belki bir anlığına da olsa, o hâli tatmaktır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Vecd

Bir kavramı tek başına anlamak, okyanustan bir damlayı alıp "işte bu okyanustur" demek gibidir. Vecd hali de böyledir. Onu anlamak için etrafındaki diğer manalarla, hallerle, makamlarla birlikte düşünmek, o kavramlar ağı içinde nereye oturduğunu görmek gerekir. Vecd, bir ağın ortasındaki pırıltılı bir mücevher gibidir; parlaklığı, kendisine uzanan ve ondan çıkan iplerle bir anlam kazanır.

Evvela, vecd bir Hal'dir. Hâl, sâlikin kendi çabasıyla, kesbiyle elde edemeyeceği, Cenâb-ı Hakk'ın bir lütfu olarak kalbe ansızın gelen manevî tecrübedir. Gökten inen bir yağmur damlası gibidir; ne zaman, nereye, ne kadar düşeceğini sâlik belirleyemez. Vecd de işte bu ilahî armağanların en coşkunlarından, en sarsıcı olanlarındandır. Kişiyi bir anda kendi benlik algısından koparıp alır, bir anlığına başka bir âlemin penceresinden baktırır. Hâl olduğu için gelip geçicidir; kalıcı olması beklenmez, beklenmemelidir. Kalıcı olan, hâlin getirdiği edep ve irfandır.

Bu noktada karşımıza iki kanatlı bir kuş gibi Kabz ve Bast halleri çıkar. Kabz, ruhun sıkılması, daralması, bir tür manevî bunalım halidir. Bast ise ruhun genişlemesi, açılması, neşe ve ferahlık duymasıdır. Vecd, genellikle bast halinin zirvesi olarak düşünülür. Kalp öyle bir genişler ki, âlemleri içine alacak gibi olur. Ancak işin sırrı şudur ki, en derin vecd hallerinden bazıları, şiddetli bir kabz halinin hemen ardından zuhûr eder. Sıkışan ruh, o daracık kabuktan kendini dışarı atacak bir yol arar ve Hakk'ın lütfuyla bir anda vecdin sonsuz genişliğine açılır. Tıpkı bir yayın gerildikçe daha uzağa ok atması gibi, kabz ile sıkışan ruh, vecd ile sonsuzluğa fırlar. Bu yüzden sâlik ne bast haline sevinip gevşer, ne de kabz haline üzülüp ye'se düşer. İkisinin de Hakk'tan gelen birer terbiye vesilesi olduğunu bilir.

Hâl ile Makam arasındaki farkı bilmek, vecd tecrübesini doğru yere oturtmak için hayatîdir. Hâl, misafirdir; gelir ve gider. Makam ise ev sahibidir; sâlikin çabası, edebi ve Hakk'ın yardımıyla ulaştığı ve yerleştiği manevî duraktır. Vecd bir hâl olarak yaşanır, ancak o hâlin getirdiği "buluş" ve idrak, sâliki bir üst makama taşıyabilir. Sıkça vecd hali yaşayan bir kimse, eğer bu hali doğru okur, nefsine pay çıkarmaz ve şükrünü eda ederse, o halin getirdiği bilgi ve tecrübe onda bir meleke, bir sıfat haline gelir. Artık o "buluş" anlık bir tecrübe değil, onun varlığının bir parçası olur. İşte o zaman hâl, makama dönüşmeye başlar. Vecd, fenâ makamının bir anlık tadımıdır; o tadı sürekli hale getirebilen ise makam sahibi olur.

Her vecd hali, bir Hikmet taşır. Fusûsu'l-Hikem, yani "Hikmetlerin Özleri" adlı o muazzam eserin ismi bile bu bağı anlatmaya yeter. Hikmet, eşyanın ardındaki ilahî sırrı, varlığın sebebini ve gayesini bilmektir. Vecd, bu bilginin nazarî olarak öğrenilmesi değil, bizzat tadılmasıdır. Sâlik, vecd anında bir ilahî ismin tecellîsine mazhar olur ve o ismin hükmü altındaki hikmeti yaşayarak idrak eder. Mesela, Cemâl tecellîsiyle gelen bir vecd, varlıktaki güzelliğin ve sevginin ardındaki hikmeti tattırır. Celâl tecellîsiyle gelen bir vecd ise, varlığın heybeti ve kahhar gücü karşısında kendi hiçliğini idrak etme hikmetini kazandırır. Bu yüzden vecd, kuru bir coşkunluk değil, irfan dolu bir "buluş"tur. Fusûsu'l-Hikem, işte bu peygamberlere hasredilmiş hikmetlerin, yani onların mazhar olduğu en kâmil vecd tecrübelerinin nazarî bir şerhidir. Arif, vecd halinde bu hikmetleri tadar; İbn Arabî gibi kâmiller ise bu tadılanları kelimeye döker.

Son olarak, vecdin en yakın kardeşi Sekr halidir. Sekr, manevî sarhoşluk demektir. Tecellînin şiddeti karşısında aklın ve şuurun perdelenmesi, sâlikin kendinden geçmesidir. Vecd, "bulma" eyleminin kendisiyse, sekr o buluşun yarattığı sarhoşluktur. Bir hazine bulan kimsenin sevincinden ne yapacağını şaşırması, aklının başından gitmesi gibidir. Ancak kâmil insan, sekr halinde kalmaz. O, "sahv" yani ayıklık makamına döner. Sarhoşken gördüğü hakikati, ayıkken yaşar. Muhammedî meşrep budur; hem Hakk ile olup halktan kopmamak, hem de halk içinde olup Hakk'tan gafil olmamak. Vecdin ve sekrin getirdiği tecrübeyi, şeriatın ve aklın mizanında tartarak hayatına tatbik edebilen, hem sarhoşluğun zevkini tatmış hem de ayıklığın sorumluluğunu kuşanmış olur.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük kaynak, vecd kavramını üç farklı ama birbirini tamamlayan açıdan ele alarak bize bütüncül bir bakış sunar. Her biri, hakikat arayışındaki sâlikin farklı bir ihtiyacına cevap verir.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi'nin sohbetleri ve eserleri, vecdin bizzat yolda yaşanan, tecrübe edilen, canlı ve pratik yönünü önümüze serer. O'nun dilinde vecd, kitaplarda kalmış kuru bir bilgi değil, Kâbe'de tavaf ederken "bin vecd ile dönülen", zikir meclisinde "beni bende bulamadım" dedirten, sâlikin etini kemiğini yakan bir ateştir. Terzibaba'nın öğretisi, sâliki hem vecdin coşkunluğuna hazırlar hem de bu coşkunluk içinde boğulmaktan, yolunu kaybetmekten muhafaza eder. O, hâl ile edep arasındaki hassas dengeyi kuran bir kılavuzdur.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise, vecd tecrübesinin ardındaki vücûdî ve hikemî yapıyı deşifre eder. Terzibaba'nın "yaşanan" olarak işaret ettiği şeye, İbn Arabî "nedir?" sorusunu sorar ve cevabını Hakikat-i Muhammediyye'nin engin ufkundan verir. Füsûs'ta vecd, doğrudan bir bölüm başlığı olarak ele alınmaz; çünkü Füsûs'un tamamı, en yüce vecd hallerinde peygamberlerin kalbine inen hikmetlerin bir açıklamasıdır. İbn Arabî, vecdin getirdiği anlık parlayışları, kevnî bir haritaya yerleştirerek onlara ebedî bir anlam kazandırır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise, bu iki yaklaşımı aşkın ve muhabbetin diliyle birleştirir. Eğer Terzibaba "nasıl yaşanır?", İbn Arabî "nedir?" diye soruyorsa, Mevlânâ "nasıl hissedilir?" sorusunun cevabını verir. Mesnevî, vecd halinin bir aşk destanıdır. Ney'in feryadı, vecd arayışındaki ruhun ayrılık acısıdır. Mevlânâ, vecdin getirdiği sarhoşluğu, aklı bir kenara bırakıp aşk ile yola düşmeyi över. Terzibaba'nın pratik edebi, İbn Arabî'nin derin hikmeti, Mevlânâ'nın dilinde gözyaşına, semâya, coşkun bir şiire dönüşür.

Bu üç kaynak birleştiğinde, sâlikin önüne kâmil bir yol haritası serilir: Terzibaba'nın pratik ve edep merkezli rehberliğiyle yola çıkar, İbn Arabî'nin hikmetiyle yolun işaretlerini okur ve Mevlânâ'nın aşkıyla yolda kalma gücünü bulur.

Değerlendirme

Netice olarak vecd, tasavvuf yolunun ne sadece bir hedefi ne de sadece bir durağıdır; o, yolun kendisidir. Lügatteki "bulmak" manası, onun sırrını içinde saklar: Vecd, dışarıda bir şeyi değil, bizzat kendi hakikatini, Hakk'ı kendi varlığında bulmaktır. Bu buluş, sâlikin benlik perdesini bir anlığına yırtan ilahî bir lütuftur ve beraberinde hem sarhoşluk (sekr) hem de hikmet getirir. Terzibaba'nın sohbetleri bu tecrübenin edeple nasıl yaşanacağını, İbn Arabî'nin Füsûs'u bu buluşun ardındaki vücûdî yapıyı, Mevlânâ'nın Mesnevî'si ise bu buluşun aşk dolu feryadını ve sevincini bize öğretir. Sâlikin vazifesi, bu anlık "buluş" tecrübelerini birer keramet gibi görüp onlara takılmak değil, o tecrübelerin getirdiği yokluk zevkiyle kendi varlığını erite erite, bir gün tamamen "Bulan"da yok olmaktır. Zira asıl vecd, kendini kaybedip O'nu bulmak değil, kendini kaybedince zaten O'ndan başka bir şey olmadığını idrak etmektir. Cenâb-ı Hakk, bizleri vecdin tehlikelerinden muhafaza edip, onun hakikatine ve "yokluk zevkine" vasıl olanlardan eylesin.