Bakara Suresi
Kelâm-ı Kadîm’in, yani Kur’ân-ı Kerîm’in kalbine bir kapı aralamak isteyen sâlik, yolunun eninde sonunda Bakara Suresi’nin o engin deryasına çıkacağını bilir. O, sadece en uzun sure olmakla kalmaz; aynı zamanda zâhirî hükümlerden en derin bâtınî hakikatlere, insanlığın başlangıcından son zamana dek uzanan kıssalara ve sâlikin seyr-i sülûkunun her bir durağına işaret eden bir irfan hazinesidir. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu sureye yaklaşım, onu ezberlenip geçilecek bir metin olarak değil, içine dalınacak, her bir ayetinde tefekkür edilecek ve nihayetinde yaşanacak bir hakikatler âlemi olarak görmektir. İsminin kendisi dahi bir davettir: O hem içinde geçen “Bakara” (inek) kıssasına işaret eder, hem de ariflerin lisanında “Bak ve Ara!” nidasına dönüşür. Bu nida, bizleri Kur’an’ın sadece harflerini değil, ruhunu, sırlarını ve kendi varlığımızdaki yansımalarını aramaya çağıran bir mürşid sesidir.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Bakara Suresi, ismini lügatta “sığır cinsi hayvan” anlamına gelen ve sure içerisinde 67-74. ayetler arasında anlatılan meşhur “inek” kıssasından alır. Zâhirde bu, Benî İsrâil’e dair bir hadisedir. Ancak irfan yolcusu, Kur’an’daki hiçbir kıssanın yalnızca geçmişe ait bir hikâye olmadığını bilir. Her biri, zamanın ve mekânın ötesinde, insanın nefsindeki hallere ve hakikatin mertebelerine dair birer işarettir. Bu yüzden, böylesine mühim bir kıssanın, Kur’an’ın en hacimli suresine isim olması, onun taşıdığı bâtınî ehemmiyete bir tenbihtir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu çalışmanın bir imtihan değil, idrak geliştirme usûlü olduğunu hatırlatır:
ip ve evlâtlarımız. (Bir hikâye bir çok yorum) isimli tefekkür geliştirme serimizin, ikincisi olan (genç ve kıymetli elmas) dosyası sizlerinde gönderdiğiniz değerli düşünce ve yorumlarınızla daha da zenginleşerek nihayet sona ermiş oldu. İlgilerinizden dolayı teşekkür ederiz. Şimdi üçüncü’süne başlıyoruz. Üçüncüsü’nün ismi, (Bakara “inek” hikâyesi) dir. Genelde bilinen bir hikâye’dir. İçinde bulunduğu Sûre’ye de isim olan (bakara) kelimesi, lügatta “sığır cinsi hayvan” lara verilen bir isimdir. Diye geçmekte’dir. Bu hikâye de “inek” olarak belirtilmekte’dir. Bu hâdise bizlere, kelâm-ı İlâh-î de, bir hikâye türüyle Hz. Cebrâîl (a.s.) Ve Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz tarafından Kûr’ân-I Kerîm, vasıtasıyla ulaştırılmıştır.
Bu sureye verilen başka isimler de vardır; “Senamül Kur’an” (Kur’an’ın Zirvesi/Hörgücü) ve “Ezzehra” (Parlayan, Nurlu) gibi. Her biri, onun Kur’an içerisindeki merkezi ve aydınlatıcı rolünü vurgular. Fakat Terzibaba geleneğinde en çok üzerinde durulan yorumlardan biri, surenin isminin lafzında gizlidir. Kelimeyi ikiye bölerek okuduğumuzda, karşımıza “Bak-Ara” şeklinde bir emir çıkar. Bu, sadece bu sureyi değil, topyekûn Kur’an’ı ve kâinat kitabını okuma usûlüne dair bir derstir.
Bak-ara şeklinde telaffuz edilmesi halinde bizleri başka bir gerçekle karşı karşıya getiren bu Sûre, sanki okuyucuyu ikaz etmekte, başından sonuna kadar “bak-ara” demekte hatta daha geniş mânâsıyla da bütün Kûr’ân-ı Kerîm-i başından sonuna kadar bakıp aramamız istenmektedir. Yoksa onu süslü, işlemeli muhafazalara koyup duvarlara asmamız tabii ki değil.
Bu “bakıp arama” faaliyeti, İrfan Mektebi’nin temelini oluşturur. Kur’an, duvarda asılı duran süslü bir mushaf değil, sâlikin elinde bir fener, gönlünde bir rehberdir. Terzibaba Hazretleri’nin “Kur’ân-ı Kerîm’de Yolculuk Serisi” başlığı altında Fatiha’dan başlayarak pek çok sureyi sohbetlerine konu etmesi ve bu sohbetlerin daha sonra “Bakara Dosyası” gibi eserlere dönüşmesi, bu arayışın canlı ve devam eden bir süreç olduğunun delilidir. Bu çalışmalar, bir kişinin tek başına aklıyla ulaşacağı sonuçlar değil, bir mürşidin rehberliğinde, ihvanın ortak tefekkürüyle zenginleşen bir irfan sofrasıdır. Nitekim bu sohbetler, bir dergâh adabıyla, bir silsilenin feyziyle vücut bulmuştur:
Bu Sûre-i Şerif-Bakara Sûre-i Şerifi, epey uzun bir sürede “Kasımpaşa da ki, Hz. Pirimiz Hasan Hüsâmettin Uşşaki Hz. nin, Türbesi-Dergâhında Pazar sohbetleri olarak yapılmıştır,” bu yüzden de ayrı bir hususiyyeti vardır.
Ancak bu arayış, körü körüne bir dolaşma değildir. Bu yolculuğun bir usûlü, bir rehberi vardır. Kur’an’ın hakikatine ancak onun ilk muhatabı ve en kâmil müfessiri olan Hz. Muhammed (s.a.v.) ve onun manevi mirasını taşıyan irfan sahiplerinin izinden giderek varılabilir. Onların aydınlattığı yolda yürümeyenler, ayetlerin lafızlarında kaybolur, mananın ruhuna nüfuz edemezler.
Şüphesiz Cenâb-ı Hak`kın kitabını en iyi resûlü Hz. Muhammed (s.a.v) ve onun yolundan giden irfan sahipleri anlar. Salât ve selâm Peygamber Efendimizin aziz ruhuna ve onun yolunu takip eden onun şerefli dostlarına olsun.
Bu sure, sadece İsrailoğulları kıssaları veya fıkhî hükümlerden ibaret değildir. O, insanlığın kevnî macerasının da başlangıç noktasıdır. Cenâb-ı Hakk’ın, “Ben yeryüzünde bir halife halk edeceğim” (Bakara, 2/30) buyruğu, bu surede yankılanır. Bu ayet, Hz. Âdem’in şahsında tüm insanlığın ve kâmil manasıyla İnsân-ı Kâmil’in varlık sahnesine çıkışının ilanıdır.
Hani; Rabb’in meleklere, “Ben yeryüzünde bir halife hâlk edeceğim.” demişti; melekler, “Orada bozgunculuk yapacak, kanlar akıtacak birini mi hâlk edeceksin? Oysa biz Sen’i yüceltiyoruz ve Sen’i devamlı takdis ediyoruz.” dediler. Allah “Ben şüphesiz sizin bilmediklerinizi bilirim.” dedi. Yukarıdaki; Âyet-i Kerime’lerden de anlaşıldığı üzere, genel olarak yeryüzünde görülen insânlık macerâsı, Âdem (a.s.) ismi ve sûretiyle başlamıştır.
Terzibaba, bu kıssanın tarihî bir anlatıdan ibaret olmadığını, her birimizin kendi içimizde yaşaması gereken bir sürece işaret ettiğini şöyle ifade eder: “Hayalle geçmeye devam eden bir ömrü şuurlandırmak için, ‘Âdem-i mânâ’ yı, hayal cennetinden, beden arz’ına indirmek o hali bugün yaşamak olacaktır.” Bakara Suresi’ni okumak, kendi “mânâ Âdem’imizi”, yani hakikatimizi, gaflet cennetinden çıkarıp, beden yeryüzünde Hakk’ın halifesi olarak fiile geçirme çağrısını duymaktır.
Surenin derinliği, daha ilk ayetinde, “Elif, Lâm, Mîm” huruf-u mukattaası (kesik harfler) ile kendini gösterir. Zâhir ehlinin “manasını Allah bilir” diyerek geçtiği bu harfler, arifler için varlık mertebelerinin bir anahtarıdır. Bu harfler, Zât’ın tecellî ederek âlemleri meydana getirmesinin sırlarını taşır.
Bunlardan (elif) Ahadiyyet mertebesini, (lâm) Lâhut mertebesini, (mim) Makam-ı Muhammediyi temsil ediyor. Aynca bir bakıma bu âlemlerin koordinat noktalarınıda belirtmektedirler.
Elif, Cenâb-ı Hakk’ın henüz isim ve sıfatların zuhur etmediği mutlak birlik ve teklikteki Hüvviyetine, yani Ahadiyet mertebesine işarettir. Lâm, bu birlikten ilk tecellî olan ilahi sıfatların belirdiği Lâhut âlemine, yani Vâhidiyyet mertebesine bir rumuzdur. Mîm ise, tüm bu hakikatleri kendinde toplayan ve şehadet âleminde en kâmil şekilde açığa çıkaran Hakikat-i Muhammediyye’nin ve onun mazharı olan İnsan-ı Kâmil’in sembolüdür. Böylece Bakara Suresi, daha ilk kelimesiyle, varlığın en başından en sonuna, Zât’tan insana uzanan o muazzam yolculuğun haritasını önümüze serer. Onu “bakıp aramak”, bu haritanın rehberliğinde kendi varlık yolculuğumuza çıkmaktır.
Terzibaba'nın Nazarıyla Bakara Suresi: Aslı ve Mertebesi
Kur’ân-ı Azîmüşşan’ın kalbine, onun zirvesi ve en geniş otağı olan Bakara Suresi’ne bir tefekkür yolculuğuna niyetlendiğimizde, karşımızda sadece hükümler ve kıssalar anlatan bir metin yoktur. Karşımızda, varlığın bütün mertebelerini, Zât’ın tenezzülünden ef’âl âleminin en kesif noktasına kadar bütün bir kevnî haritayı barındıran, yaşayan ve konuşturan bir hakikat vardır. Bakara Suresi, isminin zâhirî mânâsı olan "inek" kıssasının çok ötesinde, irfan ehline "Bak ve Ara!" diyen bir davetiyedir. Bu davete icabet etmek, ancak onun hakikatini kendi varlığında yaşayanların, yani Vâris-i Muhammedî olanların rehberliğiyle mümkündür.
Kur’ân-ı Kerîm, Hakk’ın bütün isimlerinin tecelli ettiği bir ilahi kelâmdır. Bu kelâmın hakikatine vâkıf olmak da ancak o isimlerin cem olduğu bir kalbe sahip olmakla, yani İnsân-ı Kâmil mertebesinin idrakine ulaşmakla nasip olur.
O bütün isimlere cem olmuş ve Hak
ka ayna olmuştur. Kûr’ân-ı Kerîm-i en iyi anlayan yine ârifi billâhtır. Hakkın bütün isimleri Kûr’ân-ı Kerîm’de mevcuttur. Ve ârifi billâh Hz.Ali (r.a) efendimizin kendisi için dediği gibi “Enel kûr’ân” olmuştur. Yani Hakkın bütün isimlerinin kendinde cem etmelerine ve tecelli etmelerine mekân olmuştur. Ayrıca Kûr’ân-ı Kerîm bütün merteblerin manâsına sahiptir. Yani bütün alem Kûr’ânda mânâ olarak mevcuttur.
Bu sebeple Bakara Suresi’ni anlamaya çalışmak, aslında kendi varlığımızın ve bütün âlemlerin hakikatini anlamaya çalışmaktır. Bu sure, bir okyanustur; her dalgıç kendi kabı ve nefesi kadar inci çıkarır.
Hurûf-u Mukattaa: Varlığın Şifreleri
Bakara Suresi, "Elif, Lâm, Mîm" harfleriyle başlar. Zâhir ehli için mânâsı kapalı olan bu harfler, hakikat ehli için varlık mertebelerinin birer anahtarı, birer şifresidir. Bunlar rastgele dizilmiş sesler değil, Hüvviyet gaybından başlayan ilahi tenezzülün ilk işaretleridir. Cenâb-ı Hakk, bu harflerle kendi Zât’ından sıfatlarına, sıfatlarından ef’âline uzanan varlık seyahatini özetlemiştir.
Elif, AHâdîyyet mertebesi. Oniki noktadan meydana geliyor, yedi nefs mertebesi ve beş hazret mertebesi ve bütün mertebeleri kapsamına alıyor. Lâm, Lâhut yâni Uluhiyyet mertebesi. AHâdîyyet mertebesinin tecellisi bu mertebeyi meydana getiriyor. Mîm, Sûret-i Muhammedîyye. Ef’âl mertebesindeki zuhurlardır. Ve Abdiyyettir.
Elif: Ahadiyet mertebesinin, yani Zât-ı Mutlak’ın her türlü kayıt ve sıfattan münezzeh olduğu mutlak birlik ve teklîk hâlinin sembolüdür. O, dik ve tek bir harftir. Diğer bütün harflerin aslı, kaynağıdır ama kendisi hiçbir harfe benzemez. Tıpkı Zât’ın, bütün sıfatların ve isimlerin kaynağı olup kendisinin hiçbirine benzememesi gibi. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, o on iki noktayı (yedi nefs mertebesi ve beş hazret) kendi içinde potansiyel olarak barındırır. Bütün bir seyr-i sülûk ve varlık mertebeleri, o tek Elif’in içinde gizlidir. O, “Allah” isminin, “Ahad” isminin, “Âdem” isminin ilk harfidir. Varlığın başlangıcı odur.
Lâm: Bu, Elif’in, yani Ahadiyet’in ilk tecellisidir. Lâhut âlemi, yani Ulûhiyet mertebesidir. Zât, kendi Zât’ını bilmekle ilk taayyünü, ilk belirginliği olan Vâhidiyyet mertebesini, yani ilahi isimlerin ve sıfatların toplandığı mertebeyi zuhura getirir. Lâm harfi, Elif’in bir bükülüşü, bir açılışıdır. O mutlak gayb olan Elif, kendini bilme iradesiyle Lâm’da belirginleşir. Bu, Hakikat-i Muhammedî’nin ilmi yönüdür.
Mîm: Bu harf, varlığın dairesini tamamlar. Lâhut âlemindeki ilmi hakikatlerin, kesif âlemde, yani şehâdet âleminde bir sûrete bürünmesidir. Bu, Sûret-i Muhammedîyye’dir. Mîm harfinin şekli, bir başlangıcı ve sonu olan, kendine dönen bir daireyi andırır. Bu, ef’âl âleminin, yani gördüğümüz bu kevnî yapının zuhurudur. Aynı zamanda “abdiyyet” yani kulluk makamının da sembolüdür. Çünkü en kâmil kulluk, Hakk’ın tecellilerine tam bir ayna olmakla, O’nun ef’âlini kendi varlığında izhâr etmekle olur.
Bakara Suresi’nin hemen başında Cenâb-ı Hakk, bütün bir varoluşun sırrını üç harfle özetler: Zât’ın tenzihinden (Elif), sıfatların zuhuruna (Lâm) ve oradan da ef’âl âleminin teşbihine (Mîm) inişi… Bütün sure, bu üç harfin şerhinden, açıklamasından ibarettir.
İnsân’ın Hilâfeti: Zât’a Ayna Olmak
"Elif, Lâm, Mîm" ile varlık haritasını önümüze seren Cenâb-ı Hakk, hemen ardından bu haritanın merkezine kimi koyduğunu beyan eder. Bu merkez, İnsân’dır. Bakara Suresi’nin 30. ayeti, sadece Hz. Âdem’in halk edilişini değil, İnsân-ı Kâmil’in kevnî plandaki yerini ve vazifesini bildiren bir fermandır.
Zât’ul emr’de tahakkuk eden bu muhteşem oluşumların nihayet faaliyete geçeceği ve geçirileceği zât’ın, zâti tecelli mahalli olan “Halife İnsân” Âdem’in zuhur vaktinin geldiği, Kûr’ân-ı Keriym; Bakara Sûresi; (2/30) Âyetiyle bildirilmişti: وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً (Veiz kale Rabb’üke lilmelâiketi innîy câ’ilün fiyl ardı haliyfe) (2/30) “O vakti hatırla ki; hani Rabb’in meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halife ca’l (halk) edeceğim.’ demişti.”
Bu ayet, irfan gözüyle okunduğunda, insanoğlunun varlık sahnesine çıkışının ne kadar muhteşem bir planın parçası olduğunu gösterir. Hakk, kendinde gizli olan isim ve sıfat hazinelerinin bilinmesini murad etti ve bu bilinme arzusunun tecelli edeceği en kâmil ayna olarak “halife”yi, yani İnsân’ı seçti. Melekler, bu halifenin zâhirdeki “kan dökücü, fesat çıkarıcı” yönüne takılıp itiraz ederken, Hakk onlara “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurarak, İnsân’ın bâtınında taşıdığı ilahi sırra, yani bütün isimleri cem etme kabiliyetine işaret etti.
Şuur ve idraklerimize sunulan bu sahnede, bir mutlak hâkim ve sahip, üç de oyuncu görmekteyiz. Bunlar (1) Hakk, rububiyyet mertebesi itibariyle. (1) Âdem, (2) melekler (3) iblistir. Mutlak hâkim olan Hakk; kendinde mevcud mânâların birer kimlik kazanarak zuhura çıkmalarını diledi, bu yüzden mânâlar lâtif birer varlık olarak rububiyyet mertebesi itibariyle varlıklarını bulmuş oldular ki; bu ilk kesret mertebesidir. … İşte idrâklerimize sunulan bu sahnenin yeri esmâ mertebesidir. Bahsedilen cennet de; (esmâ) isimler cennetidir.
Hz. Âdem’in hilâfeti ve meleklerin secdesi hadisesi, zaman ve mekânla kayıtlı bir tarihî olaydan ibaret değildir. Bu, varlığın A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler) mertebesinden başlayarak esmâ (isimler) ve ef’âl (fiiller) âlemine kadar her mertebede cereyan eden ezelî bir hakikattir. Âdem, Hakk’ın bütün isimlerini kendinde toplayan (câmiu’l-esmâ) hakikattir. Melekler, tek bir ismin tecellisi altında olduklarından (tesbih edenler tesbih, rükû edenler rükû isminin), bu câmiiyete, bu toplayıcılığa secde etmekle emrolunmuşlardır. İblis’in isyanı ise, kendi varlığını (ateş) Âdem’in varlığından (toprak) üstün görmesi, yani tenzihi teşbihe tercih edip Cem makamını görememesidir.
Bakara Suresi, bu hilâfet sırrını merkezine alarak, insanın bu yüce makama nasıl lâyık olacağını veya ondan nasıl düşeceğini anlatır.
Kıssaların Bâtını: Şeriatın Hakikate Açılan Kapısı
Bakara Suresi, içinde pek çok kıssa barındırır. İsrailoğulları’nın Mısır’dan çıkışı, buzağıya tapmaları, ineği kesme hadisesi… Zâhirde bunlar, geçmiş bir kavmin başından geçen olaylardır. Fakat irfan mektebinde, Kur’ân’da anlatılan her kıssanın, aynı zamanda sâlikin kendi iç dünyasında, seyr-i sülûk yolculuğunda yaşadığı hâllerin birer timsali olduğunu biliriz.
Bu Âyetler Hz. Mûsâ (a.s)’ ın kavmine gönderilmiş Âyetlerdir. Yani bir topluluğa hitap etmektedir. Nasıl hitap etmektedir? Hemen cümlenin sonundan anlaşılacağı gibi ‘emr’ edilmektedir: “Allah size bir bakare boğazlamanızı emrediyor.” … Emir Allah
ın dışarıdan peygamberi aracılığıyla gönderdiği bir emir olmaktadır. Yani, Hz. Mûsânın ümmeti bir yasa ile karşı karşıya kalmaktadir. Emir hitabı her zaman yasa ile, hukuk ile ilgildir; bu ister ferdi düzeyde, ister sosyal düzeyde olsun. O halde biz bu mertebenin adını koyabiliriz. Yasa ile ilgili olan hitap seriat mertebesi ile ilgilidir. Demek ki, Hz. Mûsâ`nın ümmeti şeriat mertebesinde bulunmaktadir.
Terzibaba Hazretleri, burada bize çok mühim bir anahtar verir. Hz. Musa ve kavmine gelen emirler, "şeriat" mertebesinin karşılığıdır. Şeriat, yolun başlangıcıdır; dışarıdan gelen bir yasadır. Bakara (inek) kesme emri de bu çerçevede anlaşılmalıdır. O inek, İsrailoğulları’nın gönlünde Mısır’dan kalma bir alışkanlıkla yer etmiş olan hayvani nefsin, maddeye tapınmanın sembolüdür. Onu kesmeleri, yani nefislerini boğazlamaları emredilmiştir. Fakat onlar, "Rengine ne diyelim? Yaşı nasıl olsun?" gibi sorularla işi yokuşa sürerek, aslında bu nefsi kurban etmekten kaçınmışlardır. Bu, sâlikin de kendi nefs-i emmâresini yok etme emriyle karşılaştığında bahaneler üretmesine benzer.
Bir başka misal, İsrailoğulları’nın bir şehre girerken "hıtta" (günahlarımızı affet) demeleri emredilmişken, bu kelimeyi tahrif edip "hınta" (buğday) demeleridir.
Bunlar bu sözü değiştirdiler, yani Cenâb-ı Hakkk’ın onlara “ve kulu hıttatün nağfir leküm” “hıtta (Ya Rabbi, bizi affet)” deyiniz dediği cümledeki “hıtta” kelimesini “hıttai hamra” ya çevirmişler yani “Ya Rabbi bize kırmızı buğday ver” diye çevirmişler ve şehre öyle girmeye kalkmışlar…
Bu olay, manevî bir istiğfar talebinin, nasıl dünyevî bir rızık talebine dönüştürüldüğünün ibretlik bir misalidir. Bâtınî bir teslimiyet yerine, zâhirî bir menfaat peşine düşmektir. Bu, dinin hakikatini bırakıp şekline ve ondan elde edilecek dünyalık kazançlara takılıp kalmanın Kur’ân dilindeki ifadesidir. Her kıssa, insana kendi nefsini tartaracağı bir ayna sunar.
Âyetlerin Mertebeleri: Musaviyet, İseviyet ve İdrak Farkları
Bakara Suresi’nin ve dolayısıyla bütün Kur’ân’ın ihtiva ettiği mânâlar tek bir düzeyde değildir. Herkes kendi idrak mertebesine göre ondan bir pay alır. Peygamberlerin getirdiği şeriatler ve meşrepler de bu idrak farklılıklarının birer yansımasıdır. İrfan geleneği, bu farklılıkları Musaviyet, İseviyet ve Muhammediyet gibi temel idrak biçimleriyle açıklar.
Cenâb-ı Hakk, bu mertebenin hakikati olan kavme hitab ederek yani tarikat mertebesinin hakikatini yeryüzünde yaşayan kavim olarak, yani ilk defa yaşayan kavim olan beni İsrâîl’e Hz. Mûsû ((a.s.)) ’ın hayat hikâyesini okuduğumuz zaman, tabi eğer bunu gerçekten okuyor isek ve kendi bünyemizde tatbik edebiliyor isek, biz o zaman işte gerçek tarikat ehliyiz, İsâ (a.s.) ’ın hayatını idrak edip kendimizde tatbik edebiliyorsak biz hakikat ehliyiz, Muhammed (s.a.v) Efendimizin hayatını idrak edip yaşayabiliyorsak o zaman biz marifetullah ehliyiz ve işte o zaman ancak varis-i Muhammediyiz…
Musaviyet mertebesi, tenzih ağırlıklıdır. Hakk’ı âlemlerden ayrı, yüce, kanun koyucu bir Rab olarak görme eğilimindedir. Şeriat ve tarikatın zâhirî kuralları bu mertebede önem kazanır. Bakara Suresi’ndeki emir ve yasaklar, helal ve haramlar çoğunlukla bu mertebeye hitap eder.
İseviyet mertebesi ise teşbih ağırlıklıdır. Hakk’ın varlıklardaki tecellisini, O’nun ruhunun her şeye hayat verdiğini görme meşrebidir. Ölüleri diriltme mucizesi, bu mertebenin en güzel ifadesidir: Hakk’ın izniyle ölü tabiatların ilahi nefesle canlanması.
Bu İseviyet mertebesinin ilmidir. Hakkın varlığını insân varlığı üzerinde müşahâde etmektir. İsâ (a.s.) kadar bu sırrı bilen yoktu. Mûseviyet mertebesinde Tenzih vardı. İsâ (a.s.) ilk defa ancak misâllendirmek, benzerlik vermek sûretiyle anlattı.
Muhammedî meşrep ise, bu iki kanadı, tenzih ve teşbihi birleştiren Cem makamıdır. Hakk’ı hem her şeyden münezzeh (Leyse kemislihi şey’un) hem de her şeyde tecelli eden (Feeynemâ tuvellû fesemme vechullah) olarak görmektir. Bu, Muhammedî mîzandır. Bakara Suresi, tüm bu mertebeleri içinde barındırır. "Kürsi" ayeti (Bakara 255) ile Hakk'ın bütün âlemleri kuşatan Vücûd'unu anlatırken İseviyet'e, "Allah'tan başka ilah yoktur" (Bakara 255) derken Musaviyet'e, ve nihayetinde müttakilerin gayba imanını anlatırken en derin sırlara kapı aralar.
…“yu’minune Bil ğaybi” derken oraya “B” harfini koymamış olsa “yu’minune el ğaybi” yani gaybe imân ederler olacak, burası çok hassas bir yerdir ve genellikle farkında olmadan öylece geçiliyor, “Bil ğaybi” dendiği zaman Arapça gramerde “B” harfi “ile” mânâsına geldiğinden anlam “gaybleriyle imân ederler” Olmaktadır, yani bir kimse kendi gaybini idrak edemezse âlemdeki gaybi hiç idrak edemez…
Bu, Muhammedî idrakin zirvesidir. İman, dışarıdaki bir gayba inanmak değil, kendi içindeki gayb ile, yani kendi hakikatin olan ilahi ruh ile âlemlerin gaybını idrak etmektir. Bakara Suresi, böyle katman katman açılan, her mertebedeki sâlike kendi hâlini gösteren ve onu bir üst mertebeye davet eden ilahi bir sofra, bir irfan mektebidir.
Terzibaba Geleneğinde Bakara Suresi'in Yaşanması
Kur'ân-ı Kerîm, raflarda duracak, güzel sesle okunup sevap kazanılacak bir metin olmanın çok ötesinde, bizzat yaşanacak bir hakikattir. O, sâlikin seyr-i sülûk haritası, gönül âleminin kılavuzu, her bir âyeti de bu yolda birer menzil taşıdır. Bu menzillerin en büyüğü, en kuşatıcısı ise Kur'an'ın kalbi ve zirvesi mesabesinde olan Bakara Suresi'dir. Terzibaba irfan mektebinde Bakara Suresi'ni okumak değil, Bakara Suresi'ni "olmak" esastır. Suredeki emirler, nehiyler, kıssalar ve misaller, yolcunun kendi nefsinde, kendi hâllerinde tecrübe edeceği birer ayna olur.
Nefsin Mertebeleri ve Bakara'nın Seyr-i Sülûk Rehberliği
Tasavvuf yolu, bir nefs terbiyesi yoludur. İnsânı hayvânî sıfatlardan arındırıp, kendi hakikati olan ilâhî sıfatlara erdirmeyi hedefler. Bu yolculuğun başlangıcı, nefsi tanımaktır. Nefis, Cenâb-ı Hakk'ın Nefes-i Rahmânî'sinin bir tecellîsi olmakla birlikte, eğitilmediğinde en büyük perdemiz hâline gelir. Terzibaba Hazretleri bu inceliği şöyle ifade eder:
Evet nefislerimizin bu özelliği vardır, fakat bu özellik onun küçük bir sahasını işgal eder eğer eğitilmesse varlığımızın her tarafına yayılır. Güzel bir eğitim ile ise “emmarelik” ten kurtularak Mi’râc’ a doğru kanat açılır. Diğer kitaplarımızda da bahsedilen “nefes-i Rahmân-i” genel olarak bütün âlem- lere yayılınca oralarda meydana gelen her bir birey – varlığın aldığı isim “nefs” oldu. İşte bu yoldan “nefs’ini bilen kişi Rabb’ı nı bilmiş,” olabilmektedir.
Bir irfan ehline, "Nefs-i Emmâre'den (kötülüğü emreden nefis) nasıl geçilir?" diye sorulduğunda, o zâtın cevabı mânidardır: "Evvelâ Nefs-i Emmâre'ye nasıl gelinir, onu anlamak lâzımdır." Sâlik, yolun başında kendi benliğinin, arzu ve heveslerinin esiri olduğunu fark etmelidir. Bu farkındalık, yolculuğun ilk adımıdır. Bakara Suresi, bu ilk adımı atan sâlike en keskin reçeteyi sunar. İsrailoğulları kıssası üzerinden bize seslenir:
Kûr’ân-ı Keriym, Bakara Sûresi, (2/54) Âyetinde; إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ “inneküm zalemtüm enfüseküm” Meâlen; “ Muhakkak sizler nefislerinize zûlm ettiniz” Yani, nefsinizi gerçek mânâ da tanıyıp ona göre muamele edemediğiniz için nefsinize zûlm etmiş oldunuz.
Nefse en büyük zulüm, onun hakikatini bilmemek, onu sadece arzulardan ibaret bir benlik sanmaktır. Onu kendi başına buyruk bırakarak, Hakk'tan gâfil kılmaktır. Benî İsrâîl'in buzağıya tapması, bu gafletin en bariz misalidir. Buzağı sevgisi, dünyaya, mala, mülke, makama, yani Hakk'ın gayrısı her ne varsa ona duyulan aşırı bağlılığın bir sembolüdür. Bu sevgi, kalbe bir kere yerleşti mi, insanı hakikatten kör eder. Nitekim bir başka yerde bu hâl, "Buzağı sevgisi yüreklerine içirildi" diye ifade edilir. Bu, nefsin hevasının kalbi nasıl istila ettiğinin bir anlatımıdır.
Bu zulümden ve bu sahte sevgiden kurtulmanın yolu nedir? Bakara Suresi, aynı âyetin devamında cevabı verir:
Kûr’ân-ı Keriym, Bakara Sûresi, (2/54) Âyetinde ; فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ”faktülü enfüseküm” Meâlen; “nefislerinizi öldürünüz ,” ifadesinde belirtilen ölüm (genel olarak) “nefs-i emmare” yönlü aldığınız “tatlanma duygularınızı öldürün” demektir. Çünkü o tür duy- gular gaflete, gaflet te mutlak uzaklığa götürür.
Bu emir, intihar etmek değil, vehmî benliği, sahte varlığı, nefsi öldürmektir. "Ben varım" demenin getirdiği ikilikten, yani şirkten kurtulmaktır. Nefs-i Emmâre'nin doymak bilmeyen arzu ve tatlanma duygularını, bir irfan ehlinin rehberliğinde kurban etmektir. Bu "ölüm", aslında hakiki dirilişe açılan kapıdır. Sâlik, bu emre uyarak kendi firavununa, yani nefsine karşı bir Mûsâ olur ve benlik deryasını yararak hakikat sahiline ulaşır. Bu, kolay bir iş değildir; çetin bir mücadele, bir "büyük cihad" gerektirir.
Sabır, Salât ve Zikir: Sülûk Yolunun Azığı
Nefsi öldürme, yani benliği terk etme mücadelesi, sâlikin kendi gücüyle başarabileceği bir şey değildir. Bu yolda mutlaka ilâhî yardıma muhtaçtır. Bakara Suresi, bu yardımın nasıl talep edileceğini de bize öğretir. Yolcu, nefs mertebelerinde yükselip, Emmâre'nin fırtınalarından sonra Nefs-i Mutmainne'nin (huzura ermiş nefis) sükûnetine yaklaştığında, yeni bir imtihan ve yeni bir azıkla tanışır. Artık her şeyden razı olma makamı olan Nefs-i Râdiye'ye doğru kanat çırparken, en büyük yardımcıları sabır ve namazdır.
Kûr’ân-ı Keriym; Bakara Sûresi; (2/153) Âyetinde bu hâle işaret vardır. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةُ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (Ya eyyühellezine amenüsteinü bissabri vesselâti, innellahe meassabirin.) Meâlen: “ Ey iman edenler sabır ve namazla yardım dileyin. ALLAH’u Teâlâ muhakkak ki sabredenlerle beraberdir.”
Bu âyet, Râdiye makamının hâlidir. Sabır, sülûk yolundaki zorluklara, nefsin hilelerine, insanların kınamasına karşı metanetle direnmektir. Pasif bir bekleyiş değil, Hakk'a tam bir Tevekkül ile teslim olmaktır. Salât (namaz) ise, sadece belirli vakitlerde yapılan bir ritüel değildir. O, sâlikin dâimî bir huzur hâli, Hakk ile kesintisiz bir irtibatıdır. Lâkin bu namaz, şekilden ibaret bir namaz olmamalıdır. Önce ilim, yani idrak gelir. Terzibaba Hazretleri, İslâm'ın ilk yıllarında şeriat ahkâmının hemen farz kılınmadığını, ondan evvel bir eğitim ve şuurlandırma devresi olduğunu hatırlatır.
Eğer o insân Cenâb-ı Hakk’ı bilmek konusunda biraz yol katetmemişse kılacağı namaz zâten sûrî bir şeyden öteye gitmeyecektir, çünkü namaz o kadar muhteşem bir oluşum ki, birkaç defa eğilip yatmak kalkmakla o iş yerine gelmiş değil ancak şekli yönü yerine gelmiş olur.
Bu idrake ulaşmanın ve kalbi sükûnete erdirmenin en tesirli yolu ise zikirdir. Zikir, sadece diliyle "Allah, Allah" demek değil, bütün varlığıyla Hakk'ı anmak, O'nun her an her yerde hâzır ve nâzır olduğunu idrak etmektir. Bu idrak, kalpteki şüpheleri, ikilikleri temizler. Kalp, ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur. Bakara Suresi, bu hâli Hz. İbrâhim'in dilinden ne güzel anlatır:
Kûr’ân-ı Keriym; Bakara Sûresi; (2/260) Âyetinde bu hâle işaret vardır. وَإِذْ قَالَ إِبْرَهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي... Meâlen: Hani İbrâhim: “Rabb’im! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dediğinde, “inanmıyormusun?” deyince de, “hayır öyle değil, fakat kalbim iyice kansın- mutmein olsun” demişti...
Hz. İbrâhim'in bu talebi, bir şüphe değil, ilme'l-yakîn'den (bilgi kesinliği) ayne'l-yakîn'e (görerek kesinlik) geçme arzusudur. Kalbinin tam bir itminana, sarsılmaz bir huzura kavuşmasını istemesidir. Cenâb-ı Hakk'ın ona dört kuşu alıp, parçalayıp, sonra çağırmasını emretmesi, sülûk yolunun bir sırrını açar. O dört kuş, sâlikin nefsindeki hayvânî sıfatlardır: şehvet, gazap, kibir, hırs... Sâlik, bir mürşid-i kâmil elinde bu sıfatları "öldürmeli", yani kontrol altına almalı, sonra Hakk'ın "Hayy" ismiyle onları yeniden diriltip kendine hizmetkâr kılmalıdır. O zaman kalp, tam bir itminana erer ve ikilikten, yani şirkten kurtulmaya başlar.
Mürşidin Rehberliği ve Vechini Hakk'a Çevirmek
Seyr-i sülûk yolu, tek başına yürünecek bir yol değildir. Tehlikeleri, tuzakları, dönemeçleri çoktur. Şeytan ve nefis, yolcuyu saptırmak için her an pusudadır. Bu sebeple, yolu bilen, tehlikelerden haberdar olan bir kılavuz, yani bir İnsân-ı Kâmil, bir mürşid şarttır. Bakara Suresi, bu hakikati de en açık şekilde beyan eder:
Allah, imân edenlerin dostudur. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Kâfirlerin velileri ise tâğûttur. (O da) onları aydınlıktan karanlıklara (sürükleyip) çıkarır. Onlar cehennemliklerdir. Orada ebedî kalırlar. (Bakara, 2/257)
Buradaki en büyük karanlık (zulümat), insanın kendisini müstakil bir varlık sanması, kendi beşeriyetine varlık vermesidir. Bu, en gizli şirktir. İşte Allah'ın "Velî" ismi, bir mürşid-i kâmilde tecellî ederek sâliki bu benlik karanlığından, Vahdet'in Nûr'una çıkarır. Mürşid, sâlikin elinden tutan, onu nefsin ve vehmin tehlikeli geçitlerinden geçiren ilâhî bir rahmettir. Onsuz yola çıkan, hedefine varamaz. Nitekim bir başka âyette, "Evlere kapılarından giriniz" (Bakara, 2/189) buyrulur. Mârifet evine, hakikat şehrine ancak onun kapısı olan ��nsân-ı Kâmil'in gönlünden girilir.
Sâlik, mürşidini bulup ona teslim olduğunda, artık bütün yönünü tek bir hedefe çevirmelidir. Tıpkı namazda Kâbe'ye döndüğümüz gibi, hem zâhirini hem de bâtınını Hakk'a yöneltmelidir. Bu emri, Bakara Suresi defalarca tekrar eder:
فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ “fevelli vecheke şatrel mescidil harami” ayeti yazılıdır. Yani “ vechinizi (yüzünüzü) harem-i şerife (Kâbe-i Muazzama’ya) zahir ve bâtın olarak çevirin,” ifadesi yazılıdır.
Bu âyet, câmilerin mihraplarını süsler. Mihrap, İnsân-ı Kâmil'in makamıdır. O halde vechini (yüzünü, varlığını, dikkatini) Mescid-i Haram'a çevirmek, bâtınî mânâda vechini yaşayan Kur'an olan İnsân-ı Kâmil'in kalbine, onun irfanına çevirmektir. Çünkü asıl Kâbe, müminin kalbidir. Bu âyetin geçtiği yerlerden birinin Bakara Suresi 150. âyet olması da manidardır. Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği üzere, bu rakamların toplamı (2+1+50=53), "İnsân-ı Kâmil"in özel bir rumuzu, bir şifresidir. Bütün yollar, bütün ibadetler, bütün yönelişler, neticede insânın kendi hakikati olan İnsân-ı Kâmil'i bulması ve onda fâni olması içindir.
Bakara Suresi, böyle yaşandığında sâlikin hayatının kendisi olur. "Nefsinizi öldürün" emriyle benliğini kurban eder. "Sabır ve namazla yardım isteyin" nidasıyla yolun zorluklarına göğüs gerer. "Kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur" müjdesiyle kalbini ikilikten arındırır. Ve nihayet, bir mürşidin rehberliğinde "Vechini Hakk'a çevirerek", "Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz" (Bakara, 2/156) sırrına erer. Artık o, okuduğu Kur'an değil, yürüdüğü Kur'an olur.
Füsûsu'l-Hikem'de Bakara Suresi
Kur'ân-ı Kerîm, Zât-ı Mutlak’ın kelâm sıfatının tecellîsidir. Her bir suresi, o tecellî okyanusundan birer nehirdir. Bakara Suresi ise bu nehirlerin en uzunu, en haşmetlisidir. Onu zâhirî manasıyla okumak, nehrin kıyısında gezinmek gibidir. Nehrin serinliğini hisseder, suyun şırıltısını duyarsınız. Lakin irfan ehli, kıyıda kalmakla yetinmez. Onlar, bu nehrin derinliklerine dalmak, dibindeki incileri ve mercanları keşfetmek isterler. Bu dalışta, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem adlı eseri, bir sâlikin en kıymetli dalgıç elbisesi, en güvenilir pusulası olur.
Terzibaba İrfan Mektebi’nde bizler, Bakara Suresi’ni tefekkür ederken Füsûs’u bir an olsun yanımızdan ayırmayız. Zira biliriz ki, Füsûs, Kur'an'ın bâtınî hazinelerinin anahtarlarını barındırır. O, Kur'an'a bir şerh değil, Kur'an'ın işaret ettiği hakikatlerin vücût mertebelerindeki açılımını gösteren bir hikmet haritasıdır. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatına baktığımızda bu usûlü apaçık görürüz. Onun Füsûs şerhleri ile Kur’an surelerine dair tefekkürleri iç içe geçmiştir. Bu, bir tercih değil, bir zarurettir; zira hakikat tektir ve farklı tecellîgâhlarda aynı sırrı fısıldar.
Bakara Suresi, peygamber kıssalarıyla doludur. Hz. Âdem’in halk edilmesi, Hz. Mûsâ’nın İsrailoğulları ile imtihanı, Hz. İbrâhim’in Kâbe’yi inşası... Her bir kıssa, zâhirde bir tarihî hadise anlatır. Ancak Füsûs merceğiyle bakıldığında, her bir peygamber, ilâhî bir ismin tam mazharı olan bir "Kelime"dir ve kıssası da o ismin ve o ismin tecellî ettiği hikmetin kevnî (âlemlerin dokusundaki) bir açılımıdır.
Terzibaba geleneğindeki çalışma usûlü kendini burada gösterir. Hazret’in dijital külliyatında, Füsûs’un her bir fassına (bölümüne) dair yapılan çalışmaların, Bakara Suresi tefekkürleriyle birlikte anıldığını görürüz:
Terzi Baba Umre dosyası: (2010) 34. -3-Bakara dosyası: 35. Fâtiha Sûresi: 36. Bakara Sûresi: 37. Necm Sûresi: 38. İsrâ Sûresi: 39. Terzi Baba: (2) 40. Âl-i İmrân Sûresi: 41. İnci tezgâhı: 42. 4-Nisâ Sûresi: 43. 5-Mâide Sûresi: 44. 7-A’raf Sûresi: 45. 14-İbrâhîm Sûresi: 46. İngilizce, Salât-Namaz: 47. İspanyolca, Salât-Namaz: 48. Fransızca İrfan mektebi: 49. 36-Yâ’sîn, Sûresi: 50. 76-İnsân, Sûresi: 51. 81-Tekvir, Sûresi: 52. 89-Fecr, Sûresi: 53. Hazmi Tura: 54. 95-Beled-Tîn, Sûresi: 55. 28- Kasas, Sûresi: 56. İrfan-Mek-Şer-Fransızca-Baba: 57. 20-TÂ HÂ Sûresi: 58. Mirat-ül-İrfan-ve-şerhi: 59. 6 Pey-(4) Hz. Mûsâ Kelîlmullah: (a.s.) 60. 6 Pey-(5) Hz. Îsâ Rûhullah: (a.s.) 61. 6 Pey-(6) Hz. Muhammed: (s.a.v.)
Bu liste bir fihristten ibaret değildir, bir usûl beyanıdır. "Bakara Dosyası" ve "Bakara Sûresi" zikredildikten hemen sonra, peygamberlerin hayatlarını ve dolayısıyla Füsûs'taki yerlerini konu alan çalışmalar geliyor. "Hz. Mûsâ Kelîlmullah (a.s.)" dosyası, Bakara Suresi'nde defalarca anılan Hz. Mûsâ kıssalarını anlamak için Füsûs'un Mûsevî Fassı'na bakmamız gerektiğini bize hatırlatan bir işarettir. Bakara'da geçen buzağıya tapma hadisesi, Füsûs'un Mûsâ Fassı'ndaki tenzih-teşbih dengesi bahsiyle okunmadıkça tam olarak anlaşılamaz. Hz. Hârûn'un temsil ettiği saf tenzih (Hakk'ı her türlü şekilden soyutlama) ile Sâmirî'nin ve halkın düştüğü sınırlı teşbih (Hakk'ı sadece bir surete, buzağıya hapsetme) arasındaki gerilim, ancak Hz. Mûsâ'nın Tûr'dan getirdiği Muhammedî mîzan ile, yani Hakk'ı hem her şeyden münezzeh (aşkın) hem de her şeyde tecellî eden (içkin) olarak görme idrakiyle çözülür.
Aynı şekilde, Bakara Suresi'nin 30. ayetinde geçen "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" müjdesi, Füsûs'un "Kelime-i Âdemiyye" fassı ışığında anlam kazanır. Bu halife, sadece bir peygamber değil, İnsân-ı Kâmil hakikatinin ta kendisidir. İnsân-ı Kâmil, Cenâb-ı Hakk'ın bütün isimlerini kendinde toplayan, âlemin varlık sebebi ve Hakk'ın kendine baktığı en parlak ayna olan o kâmil varlıktır. Bakara 31'deki "Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti" ayeti, Füsûs'un hikemî dilinde, İnsân-ı Kâmil'in bütün ilâhî isimlerin tecellî merkezi olma potansiyelini ifade eder. Terzibaba külliyatında "Kelime-i Âdemiyye" üzerine yapılan çalışmaların bulunması, Bakara tefekkürünün bu temel üzerine bina edildiğini gösterir.
İnsân-ı Kâmil A.K.C. Cild (1-kitap-1) şerhi. 91- Terzi Baba (7) Biismi has “Selâm” (13) 92- İnsân-ı Kâmil A.K.C. Cild (2) şerhi.
Bu eserler, Bakara'daki halifelik bahsinin, Füsûs'taki ve Abdülkerim el-Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil'indeki doktriner çerçeveyle nasıl bir bütünlük arz ettiğinin en net delilidir. Kur'an ayeti tohum ise, Füsûs o tohumun nasıl bir ağaç olacağını, dallarının hangi semâya uzanacağını, meyvesinin hangi hakikatleri taşıyacağını anlatan bir ilm-i bâtın kitabıdır.
Füsûs'un temel kavramları, Bakara Suresi'nin bâtınî tefsirinde sürekli başvurulan referans noktalarıdır. Mesela, Vahdet-i Vücûd (varlığın birliği) nazariyesi, Bakara'daki pek çok ayetin anlaşılmasında bir anahtar rolü oynar. "Doğu da Allah'ındır, Batı da. Nereye dönseniz Allah'ın vechi (yüzü) oradadır" (Bakara 115) ayeti, Vahdet-i Vücûd'un en sarih Kur'anî ifadelerinden biridir. Bu ayet, Hakk'ın sadece belirli bir mekânda veya yönde olmadığını, bütün varlığın O'nun Vech-i Bâkî'sinin tecellîsi olduğunu anlatır. Füsûs, bu hakikatin vücûdî (varlık mertebeleri itibariyle) izahını yapar.
Yine, Füsûs'un en temel bahislerinden olan A'yân-ı Sâbite (sabit özler), Bakara Suresi'ndeki kader ve irade ile ilgili meseleleri anlamada bir ışık olur. A'yân-ı Sâbite, varlıkların Hüvviyet (Zât'ın mutlak gaybı) mertebesindeki ilâhî ilimdeki ezelî hakikatleridir. Henüz dış âlemde zuhûr etmemiş potansiyelleridir. Cenâb-ı Hakk, her varlığı kendi sabit özünün istidadı ne ise ona göre halk eder. Bu bilgiyle Bakara'daki "Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir" (Bakara 7) gibi ayetlere baktığımızda, bunun bir zorlama değil, kişinin kendi sabit özünün gereğini talep etmesi ve Hakk'ın da o talebe icabet etmesinden ibaret bir yöntem olduğunu idrak ederiz. Terzibaba külliyatında, bu derin konunun müstakil bir dosya olarak işlenmesi de bundandır:
A’yân-ı sâbite. Kazâ ve kader: 79- Terzi Baba-(4) İstişare dosyası.
Bakara Suresi üzerine yapılan bir çalışma, Füsûs şerhleri, İnsân-ı Kâmil bahisleri, kader ve A'yân-ı Sâbite gibi temel irfanî konuları içeren bir külliyatın içinde anlam bulur. Biri olmadan diğeri eksik kalır. Terzibaba Hazretleri, bir sohbette Hacı Bayram-ı Velî'nin müridi Akşemseddin'e Füsûs okutmasını anlatırken, Füsûs'u "anlaşılması zor" diye bir kenara koyanlara değil, onu Kur'an ve Sünnet mihengine vurarak okuyup hakikatini ortaya çıkaranlara işaret eder. Bizim yolumuz da budur. Füsûs, Bakara'nın denizine açılan bir gemidir. O gemiye binmeden o denizde yol almak, fırtınalarda kaybolma riskini göze almak demektir. O gemiye binip de pusulayı (Kur'an ve Sünnet'i) göz ardı etmek ise, rotadan çıkıp bilinmez adalara vurmak demektir.
Füsûsu'l-Hikem, Bakara Suresi'nin ve dolayısıyla tüm Kur'an'ın zâhirî lafızlarının ardındaki bâtınî, hikemî ve vücûdî manaları tefekkür etmek için irfan yolunun yolcularına sunulmuş ilâhî bir lütuftur. Terzibaba İrfan Mektebi'nde Bakara Suresi'ni çalışmak, aynı zamanda bir Füsûs yolculuğudur. Her bir ayet, Füsûs'taki bir hikmet kelimesiyle yankılanır. Her bir kıssa, Füsûs'taki bir peygamberin hakikatiyle aydınlanır. Bu iki büyük okyanus, aynı Vahdet denizine dökülür. Sâlike düşen ise, bu iki nehirden de kana kana içerek kendi kalbini o Vahdet denizinin bir damlası kılmaktır.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
Önceki sohbetimizde, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inin, Bakara Suresi'nin derinliklerine açılan nasıl bir kapı olduğunu konuşmuştuk. Füsûs'un bize öğrettiği en temel usûllerden biri, zıt gibi görünenlerin hakikatte nasıl bir olduğunu görmektir. Bu, aklın sınırlarında dolaşan bir hikmet değil, kalbin tam merkezinde yaşanan bir haldir. Bakara Suresi, bu zıtlıkların en keskin şekilde sergilendiği bir meydan gibidir. Füsûs ise o meydandaki her bir hadisenin, aynı Padişah'ın farklı tecellîleri olduğunu bize fısıldar.
Bu surede hükümler ve kıssalar, emirler ve nehiyler, iman ve küfür, hayat ve ölüm, hidayet ve dalalet yan yana durur. Zahir nazarıyla bakan, bunları birbirinden ayrı, birbirine düşman şeyler olarak görür. Biri diğerini nefyeder, ortadan kaldırır zanneder. Hâlbuki irfan gözüyle, Füsûs'un talim ettiği hikmetle bakınca, bütün bu zıtlıkların tek bir Vücûd'un, tek bir Hakikat'in kendini farklı isim ve sıfatlarla açığa vurmasından ibaret olduğu anlaşılır. Bu, Hakk'ın hem [tenzih](/wiki/tenzih) (her türlü noksanlıktan, yaratılmışlara benzemekten mutlak manada uzak ve aşkın olması) hem de [teşbih](/wiki/tesbih-temsil) (kendi isim ve sıfatlarıyla âlemlerde görünür, bilinir ve benzerlik kurulabilir olması) yüzünün aynı anda seyredildiği bir makamdır.
Bakara Suresi'nin hükümleri, "şunu yap, bunu yapma" diyen emirleri, Hakk'ın tenzih yönünü bize talim eder. O, Rab'dır; sen ise kulsun. O'nun koyduğu sınırlara riayet etmek, senin kulluk edebindir. Bu, aradaki mertebe farkını idrak etmektir. Kıssalar ise, Hakk'ın teşbih yönünü, yani âleme nasıl indiğini, peygamberlerle nasıl konuştuğunu, kullarının hallerine nasıl müdahil olduğunu gösterir. Hz. Âdem'in yeryüzüne halife kılınması, Hz. Musa'nın Tur'da kelâma muhatap olması, Hakk'ın bu âlemdeki tecellîleridir. Füsûs bize der ki: "Bu ikisini birbirinden ayırma." Sadece tenzihde kalırsan Hakk'ı ulaşılamaz, soyut bir varlık sanırsın; O'nu kendi hayatından, kendi kalbinden uzaklaştırırsın. Sadece teşbihte kalırsan, bu sefer de Hakk'ı yaratılmışlara benzetme, O'nu sıradanlaştırma tehlikesine düşersin. Hakiki irfan, bu iki kanatla uçmaktır. Bakara Suresi'ni okurken, hem "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) ayetinin tenzihini, hem de "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) ayetinin teşbihini aynı anda kalbinde hissetmektir. İşte bu denge, [Muhammedî mîzan](/wiki/muhammedi-mizan)dır; zıtlıkların ardındaki birliği görme sanatıdır.
Bu birliğin en çetin göründüğü yere, iman ile küfrün, hayat ile ölümün buluştuğu noktaya bakalım. Surenin hemen başında müminlerin, kâfirlerin ve münafıkların halleri anlatılır. Bunlar, şeriat düzleminde birbirinin tam zıddıdır. Biri rahmete, diğeri gazaba götürür. Bu, işin hüküm ve teklif boyutudur ve asla hafife alınamaz. Fakat Füsûs'un açtığı [vücûdî](/wiki/vucudi) (varlık mertebesiyle ilgili) pencereden baktığımızda, manzara değişir.
Şeyh-i Ekber bize öğretir ki, bütün varlık, Hakk'ın isimlerinin tecellîsinden ibarettir. Hakk'ın "el-Hâdî" (Hidayet Veren) ismi olduğu gibi, "el-Mudill" (Dalalete Düşüren) ismi de vardır. "el-Mü'min" (İman ve Emniyet Veren) ismi tecellî ettiğinde kulda iman zuhûr eder; "el-Kâfir" (Örten, Hakikati Gizleyen) isminin bir tecellîsiyle de kulda küfür, yani hakikati örtme hali belirir. Bu, kulun mesuliyetini ortadan kaldırmaz. Ama ârif için bu, hadiselerin ardındaki tek Fâil'i, tek "İş Bitirici"yi görme imkânı sunar. Ârif, imanı Hâdî isminin bir tecellîsi olarak görür, şükreder. Küfrü ise Mudill isminin bir tecellîsi olarak görür, ondan Allah'a sığınır ve o ismin hükmünden kurtulmak için yine Allah'a yalvarır. O, sebep ve sonuçlar âleminde yaşarken, kalbiyle her şeyin tek bir Kaynak'tan geldiğini bilir.
Bu, zıtların birliğinin müşahede edildiği [Cem makamı](/wiki/cem-makami)dır. Bu makamda ârif, Firavun'un kibrinde Hakk'ın "el-Cebbâr" ve "el-Mütekebbir" isimlerinin celâlî tecellîsini; Hz. Musa'nın tevazu ve teslimiyetinde ise "el-Latîf" ve "el-Vedûd" isimlerinin cemâlî tecellîsini seyreder. Her ikisi de, [Vahdet-i Vücûd](/wiki/vahdet-i-vucud) (Varlığın Birliği) okyanusunda beliren farklı dalgalardır. Dalgalar birbirine çarpışır, biri diğerini yutar gibi görünür ama hepsi aynı denizin suyudur. İşte Bakara Suresi'ndeki İsrailoğulları kıssaları, Firavun'la mücadele, buzağıya tapma gibi hadiseler, bu isimlerin [kevnî](/wiki/kevni) (kevnî) bir tiyatrosudur. Ârif, bu tiyatroyu seyrederken hem ağlar hem güler; hem celâlden titrer hem cemâlle huzur bulur. Çünkü bilir ki, sahnede görünen her ne ise, perdenin arkasındaki Sanatkâr birdir.
Hayat ve ölüm de böyledir. Bakara Suresi, "Siz cansız iken size can veren Allah'ı nasıl inkâr edersiniz? Sonra sizi öldürecek, sonra yine diriltecektir." (Bakara, 28) buyurur. Zahirde bu, birbirini takip eden ayrı olaylardır. Hakikatte ise Vücûd tektir ve kesintisizdir. Ölüm, bir yok oluş değil, bir halden başka bir hale geçiştir; bir görünme biçiminden ([zuhûr](/wiki/zuhurat)) diğerine intikaldir. Varlık, [Nefes-i Rahmânî](/wiki/nefes-i-rahmani) (Rahmân'ın Nefesi) ile sürekli genişler ve büzülür. Hayat bir tecellî, ölüm ise bir gizlenmedir. Ârif için ölüm, [Zât-ı Mutlak](/wiki/zat-i-mutlak) olan aslına rücû etme vaktidir. Bu yüzden onlar "ölmeden evvel ölünüz" sırrına ermiş, kendi nefsani varlıklarını Hakk'ın Varlığında yok ederek ([fenâfillah](/wiki/fenafillah)) ebedî hayata ([bekâbillah](/wiki/bekabillah)) daha bu dünyadayken kavuşmuşlardır. Bu nazarla bakınca, Bakara'daki ölüm ve hayat ayetleri, [Hüvviyet](/wiki/huvviyet) denizinin sürekli dalgalanmasından başka bir şey değildir.
Bu yüce hakikatlerin ve zıtların birliğinin tecrübe edildiği yer, "ârifin kalbi"dir. Tasavvuf yolu, bir kalp yoludur. Kalp, sadece kan pompalayan bir et parçası değil, Hakk'ın nazar ettiği, tecellîlerinin yansıdığı ilahî bir aynadır. Fakat bu ayna, dünya sevgisi, nefsanî arzular, kibir, haset gibi paslarla kaplıdır. Sâlikin, yani irfan yolcusunun bütün çabası, mürşidinin rehberliğinde zikir, tefekkür ve riyazetle bu aynayı parlatmaktır.
Ayna pastan arındıkça, berraklaştıkça, üzerine vuran ışığı olduğu gibi yansıtmaya başlar. İşte o zaman [ârif](/wiki/arif)in kalbi, Bakara Suresi'nin hakikatlerini yansıtan bir ayna haline gelir. O, sureyi okuduğunda harfleri ve kelimeleri değil, o harflerin ve kelimelerin ardındaki ilahî manaları, isimlerin tecellîlerini kendi kalbinde seyreder. İman ayetlerini okuduğunda, kalbinde el-Mü'min isminin nuru parlar. Azap ayetlerini okuduğunda, el-Kahhâr isminin celâlinden titrer. Rahmet ayetleri geldiğinde, er-Rahmân isminin şefkatiyle dolar. Onun için Bakara Suresi, dışarıda bir kitap değil, kendi iç âleminde ([enfüs](/wiki/enfus)) gerçekleşen tecellîlerin bir dökümüdür.
Bu ayna o kadar saflaşır ki, zıtları bir arada yansıtmaktan çekinmez. Tıpkı bir aynanın aynı anda hem siyahı hem beyazı, hem ateşi hem suyu yansıtması gibi, ârifin kalbi de Hakk'ın hem celâl hem de cemâl tecellîlerini, hem tenzihini hem de teşbihini bir arada müşahede eder. O, kâfirdeki küfrün ardındaki ilahî ismi de, mümindeki imanın ardındaki ilahî ismi de görür ve her ikisinin de aynı [Ahadiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) (mutlak birlik) kaynağından geldiğini bilir. Bu görüş, onu şeriatın hükümlerine karşı lâkayt yapmaz; tam aksine, her şeyin yerli yerinde olduğunu görmenin derin huzurunu ve teslimiyetini verir. O, artık olayların ve kişilerin zahirine takılıp kalmaz; her şeyin ardındaki tek Fâil'i görür ve "hüküm ancak O'nundur" der. [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)in kalbi, bütün Kur'an'ın, dolayısıyla Bakara Suresi'nin hakikatlerinin toplandığı "Câmi'" bir aynadır.
Bu yolculuğun nihayeti, bu seyrin en son durağı nedir? Sadece görmek, bilmek, müşahede etmek midir? Bu yolun sonu "olmak"tır. Bilmekten gelip, bulmaktan geçip, olmaya varmaktır.
Bakara Suresi, bu "olma" halini muhteşem bir ifadeyle özetler: "Sibğatallâh, ve men ahsenu minallâhi sibğaten?" (Bakara, 138). Meâli: "Allah'ın boyası! Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır?"
Zahirde bu, Allah'ın dinine, O'nun şeriatına girmek olarak anlaşılır. Bu doğrudur, ama eksiktir. Füsûs'un hikmetiyle bu ayete baktığımızda, mana derinleşir. "Sibğa", yani boya, bir şeyin rengini tamamen değiştiren, onun zatına işleyen şeydir. Allah'ın boyasıyla boyanmak, kulun kendi beşerî sıfatlarından, nefsanî renklerinden soyunup, ilahî sıfatların ve isimlerin rengine bürünmesidir.
Sâlik, seyr-i sülûkunda nefsini öldürdükçe, kendi "ben"liğini aradan çıkardıkça, ilahî isimler onda tecellî etmeye başlar. Onun iradesi, Hakk'ın iradesinde erir. Onun görmesi, Hakk'ın "el-Basîr" isminin bir tecellîsi olur. Onun işitmesi, "es-Semî'" isminin bir tecellîsi olur. Onun ilmi, "el-Alîm" isminden bir yansıma olur. Kul, kendi vehmî varlığının renksizliğine erince, Hakk'ın varlığının sonsuz renkleriyle boyanır. Artık o, yürüyen bir merhamet, konuşan bir hikmet, yaşayan bir adalet olur. Çünkü o, Allah'ın boyasıyla boyanmıştır.
İşte bu, zıtların birliğinin en kâmil tecellîsidir. Çünkü bu makamda kul (abd) ile Rab (Rabb) arasındaki zıtlık, kulluk mertebesi korunmakla birlikte, vücûdî birliğin içinde erir. Kul, Hakk'ın ahlakıyla ahlaklanarak, O'nun isimlerinin tecellî ettiği en mükemmel ayna olur. O artık, Bakara Suresi'ni okuyan değil, yaşayan bir Bakara Suresi haline gelir. Takvası, sabrı, infakı, teslimiyeti, o surenin ayetlerinin canlı bir tefsiri olur.
Füsûsu'l-Hikem'in ışığı, Bakara Suresi'nin ayetlerini birer kanun metni olmaktan çıkarıp, Varlık'ın sırlarını fısıldayan, sâliki [Zât](/wiki/vahdet-i-vucud)'a ulaştıran canlı birer hakikate dönüştürür. Zıtlıklar, bu ışığın altında erir ve geriye sadece Bir'in, Tek'in, Ehad'in ezeli ve ebedi güzelliği kalır.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Bakara Suresi
Kur’ân-ı Kerîm bir okyanustur. Zâhirde kıyısında gezenler, onun hükümlerinden, kıssalarından nasibini alır. Bâtınına dalanlar ise inciler, mercanlar çıkarır. Hazret-i Pîr, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, işte o dalgıçların en mahirlerindendir. O, Kur’ân’ın, hususen de onun kalbi mesabesindeki Bakara Suresi’nin ruhunu Mesnevî-i Şerîf’in bedenine giydirmiş, ayetlerin mânâsını hikâyelerin diliyle söyletmiştir. Mesnevî, Bakara Suresi’nin kuru bir şerhi değil, onun hakikatlerinin gönüllerde yeşermiş, filizlenmiş, çiçek açmış hâlidir.
Hazret-i Mevlânâ, ayetleri alıp onları akla ve mantığa hapsedenlerden değildir. O, bir ayetin hakikatini alır, onu bir peygamberin niyâzında, bir ârifin sükûtunda, bir hayvanın dilinde yahut bir padişahın adaletinde ete kemiğe büründürür. Böylece o ilahi kelâm, sâlikin seyr-i sülûkunda bir yol levhası, bir uyarı, bir müjde olur. O irfan mektebinin kapısından içeri girip Bakara Suresi’nin hikmetlerinin Mesnevî’nin dilinde nasıl can bulduğuna, nasıl birer hayat dersine dönüştüğüne şahit olalım.
Kıssaların Diliyle İlahi Hikmet: Hz. Âdem ve Kısastaki Hayat
Kur’ân’da anlatılan kıssalar, geçmişte yaşanmış ve bitmiş hadiselerden ibaret değildir. Her kıssa, insanın kendi iç âleminde her an yeniden yaşanan bir hakikatin temsilidir. Hz. Âdem’in cennetten çıkışı, her birimizin kendi aslî vatanımızdan gaflet perdesiyle ayrılışımızın hikâyesidir. O’nun hatası, bizim her gün işlediğimiz hataların; O’nun tövbesi ise bizim için de her daim açık olan rahmet kapısının anahtarıdır.
Hazret-i Pîr, bu hâli, yani insanın bir anlık gafletle "akıl külahını" nasıl kaptırdığını ve sonra ayılıp nasıl Hakk’ın hilmine, affına sığındığını Mesnevî’de öyle bir canlandırır ki, okuyan kendi hâlini seyreder. Bu, sadece bir hata ve pişmanlık anlatısı değil, aynı zamanda ilahi adalet ve lütfun iç içe geçtiği bir Cem makamı tefekkürdür.
Ayıldıktan sonra Âdem tekrar akıl külâhını şeytandan kapıp bu def'a aklıyla yine Hakk'ın hilmi tarafına teveccüh ve ilticâ ederek der ki: "Ey hilm-i ilâhî, bana şarâb-ı gafleti içiren sen olmuş idin. Şimdi de elimi tut, düştüğüm çukurdan beni çıkar!" diye niyâza başlar. "Afvden ve mükâfattan ihtiyâr et! Zîrâ adlden ve lütuftan her ne yapar isen burada doğrudur ve her birisinde maslahatlar vardır. Zîrâ adlde bin lütuf mündericdir. "Ve sizin için kısasta hayat vardır" (Bakara, 2/179) diye Ayaz'a şâhın emretmesi. O kimse ki kısâs için kerâhet tutar, kâtilin bu bir hayâtına nazar eder. Siyâset korkusu kal'asında mahfûz ve kanının dökülmesinden memnû' olacak olan yüz bin hayâta bakmaz وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ (Bakara, 2/179) Ya'ni "Kısasta sizin için hayat vardır" âyet-i kerîmesi sûre-i Bakara'da vâkı'dır.
Bu satırlar, sâlikin yolculuğunun en çetin menzillerinden birini aydınlatır. Hz. Âdem’in, "Bana şarâb-ı gafleti içiren sen olmuş idin" niyâzı, bir isyan değil, kâinattaki her fiilin failinin en nihayetinde Hakk olduğunu bilmenin getirdiği derin bir teslimiyetin ifadesidir. Bu, “edebin zirvesidir”. Kendi nefsini temize çıkarmak için değil, fiilin ardındaki hakiki Fail’i görerek O’nun lütfuna sığınmaktır. “Düştüğüm çukurdan beni çıkar” duası, kendi gücüyle değil, ancak O’nun yardımıyla kurtuluşun mümkün olduğunu idrak etmektir.
Bu derin teslimiyet noktasında Hazret-i Mevlânâ, konuyu Bakara Suresi’nin en çarpıcı ayetlerinden birine, “Kısasta sizin için hayat vardır” (Bakara, 2/179) buyruğuna bağlıyor. Bu, zâhirde bir çelişki gibi görünen, fakat bâtında derin bir hikmet barındıran zıtların birliği meselesidir. Ölüm (kısas) nasıl hayat olabilir?
Hazret-i Pîr’in işaret ettiği gibi, zâhir nazarıyla bakan, sadece katledilen bir can görür ve “Bu ne vahşet!” der. O, sadece bir kişinin hayatının son bulmasına odaklanır. Lakin irfan nazarıyla bakan, o bir kişinin ölümüyle yüz binlerce potansiyel maktulün hayatının kurtulduğunu, toplumun can güvenliği bulduğunu görür. Kısas korkusu, potansiyel katilleri fiillerinden alıkoyarak hem onların katil olmasını engeller ve canlarını kurtarır, hem de öldürecekleri masumların hayatını güvenceye alır. Demek ki adalet, en büyük lütuftur. Hakk’ın Kahhâr isminin tecellisi, Rahmân isminin tecellisinden ayrı düşünülemez. Biri celâl, diğeri cemâl ise de her ikisi de aynı Zât’ın tecellisidir ve her ikisinde de maslahat ve hayat vardır.
Mesnevî, bu ayeti sadece bir hukuk kaidesi olarak değil, sâlikin iç dünyasında da geçerli bir usûl olarak okur. Sâlik, içindeki öldürücü sıfatları, yani kibri, hasedi, hırsı “kısas” etmelidir. Nefsin bu kötü huylarını öldürmek, kalbin ve ruhun hayat bulması demektir. Nefsin bir arzusunu öldürürsün, karşılığında ruhunda binlerce mânevî hayat filizlenir. Bakara’daki bu ayet, Mesnevî’nin diliyle böylece hem toplumsal hem de bireysel bir hayat düsturuna dönüşür.
Sâlikin Yol Haritası: "Kendinizi Tehlikeye Atmayın" Emrinin Temsilî Anlatımı
Kur’ân-ı Kerîm, sadece büyük kıssalar ve hükümlerle değil, aynı zamanda sâlikin günlük hayatında, attığı her adımda ona rehberlik edecek düsturlarla doludur. Hazret-i Mevlânâ’nın dehası, bu düsturları en beklenmedik yerlerde, en basit hikâyelerin içinde karşımıza çıkarmasıdır. O, ilahi kelâmı arşın üzerinden alır, yeryüzüne indirir ve bir tilkinin ağzından eşeğe, yani aklı kıt nefsine uyan sâlike bir nasihat olarak söyletir.
Bakara Suresi’nde geçen, “Kendinizi kendi ellerinizle tehlikeye atmayın” (Bakara, 2/195) ayeti, işte böyle bir hayat ilkesidir. Zâhirî anlamı, malını Allah yolunda harcamaktan kaçınarak veya savaşta tedbirsiz davranarak kendini ve toplumu helâke sürüklememektir. Peki, bu ayetin sâlikin yolculuğundaki karşılığı nedir? Hazret-i Pîr, bu sorunun cevabını bir hayvan hikâyesi içinde verir:
Bu şerefli beyitte, Bakara Suresi'nde geçen وَلَا تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (Bakara, 2/195) yani "Nefislerinizi ellerinizle tehlikeye atmayın!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, soru ve cevap uzadıktan sonra tilki eşeğe dedi: "Düşme ve yok olma yerinde dikkat gereklidir. Böyle durumlarda وَلاَ تُلْقُوا بأيديكم إلى التهلكة (Bakara, 2/195) ["Nefislerinizi ellerinizle tehlikeye atmayın!"] ayet-i kerimesindeki ilahi yasağı bil!" "Mehleke", düşmek yeri ve fevt olmak yeri... Kuru ve taşlık sahrada sabır ahmaklık olur. Hakk'ın cihânı geniştir! Buradan yeşillik tarafına naklet, orada akarsu etrafında yeşillik otla!
Bu, muazzam bir irfan dersidir. Tilki (akl-ı meâd, yani ahiret aklı veya mürşid-i kâmil) ile eşek (nefs-i emmâre veya ham sâlik) arasındaki bu konuşma, seyr-i sülûkun en temel kurallarından birini öğretir. “Tehlike” (mehleke), ruhun gıdasız kaldığı, mânen kuruduğu, feyzin kesildiği yerdir. Bu, kötü bir arkadaş çevresi olabilir, kişiyi Hakk’tan alıkoyan bir meşgale olabilir, yahut sâlikin kendi içinde takılıp kaldığı bir vesvese, bir ümitsizlik hâli olabilir.
İlahi emir, “Böyle bir yerde durma!” der. Nefis, tembelliğinden veya alışkanlıklarından dolayı “Sabrediyorum” diyebilir. Ama Hazret-i Mevlânâ, tilkinin diliyle bu sahte sabrı yerle bir eder: “Kuru ve taşlık sahrada sabır ahmaklık olur.” Bu, sabır erdemini inkâr değil, onu doğru yere koyma hikmetidir. Sabır, tohumun toprakta çatlamayı beklemesi, sâlikin zorlu bir riyazetin meyvesini beklemesidir. Ama çorak toprağa tohum ekip beklemek sabır değil, ahmaklıktır.
“Hakk’ın cihânı geniştir!” nidası, bir ümit ve silkiniş çağrısıdır. Rahmet kapıları sonsuzdur. Bir kapı yüzüne kapanır gibi olduysa, başka bin kapı açılır. Eğer bulunduğun manevi hâl, sohbet halkası, meşguliyet seni kurutuyorsa, orada inat etme. “Buradan yeşillik tarafına naklet.” Yani, feyzin aktığı, ilmin ve irfanın yeşerdiği, kalbinin hayat bulduğu bir yere hicret et. Nefs-i Emmâre’nin çorak çölünden, Nefs-i Mutmainne’nin (huzura ermiş nefis) yeşil vadilerine göç et.
Bakara Suresi’ndeki o cihanşümul ayet, Mesnevî’nin potasında eriyerek sâlikin önüne somut bir eylem planı olarak konulmuştur. Bu, Kur’ân’ın nasıl yaşanacağının, ayetlerin hayata nasıl tatbik edileceğinin en güzel misallerinden biridir.
Ayetlerin Ruhu, Hikâyelerin Bedeninde: Mesnevî'nin Kur'an'ı Yaşatma Usûlü
Anlattığımız bu iki misal, Hazret-i Mevlânâ’nın Kur’ân-ı Kerîm’i ve özelde Bakara Suresi’ni anlama ve anlatma usûlünün özünü ortaya koyar. O, ayetleri birer cansız metin, birer kanun maddesi olarak görmez. Onun nazarında her ayet, ilahi bir ruhtur. Mesnevî ise bu ruhların büründüğü birer bedendir. Ruh bedensiz tezahür etmez, beden de ruhsuz bir cesetten ibarettir. Hazret-i Pîr, bu ikisini birleştirerek Kur’ân’ı yaşayan, konuşan, yol gösteren bir İnsan-ı Kâmil gibi ortaya koyar.
Kısastaki hayatı anlatırken Hz. Âdem’in yakarışını, adaletin lütfa dönüşmesini bir kıssa içinde bedendirir. Sâlikin manevi çoraklıktan kaçması gerektiğini anlatırken, bir tilki ile eşeği konuşturarak o ilahi emre bir beden giydirir. Bu yöntem, hakikati hem avamın anlayacağı bir sadeliğe indirger hem de havassın (seçkinlerin) üzerinde tefekkür edeceği derinlikleri barındırır.
Bakara Suresi, “İşte o Kitap, kendisinde şüphe yoktur, müttakiler için bir hidayettir” diye başlar. Hazret-i Mevlânâ, Mesnevî aracılığıyla bu hidayetin nasıl bir yol haritasına, nasıl bir hayat pratiğine dönüştüğünü gösterir. Ayetler, onun hikâyelerinde donuk levhalar olmaktan çıkar, sâlikin yolculuğundaki dönemeçleri, tehlikeleri, sığınakları ve menzilleri gösteren canlı işaretler hâline gelir. Mesnevî’yi bir irfan mürşidinin rehberliğinde okumak, aslında Kur’ân’ı, Bakara’yı kalbin diliyle, hâl ile okumayı öğrenmektir. Çünkü Mesnevî, özü itibarıyla Kur’ân’ın ruhundan damıtılmış bir hikmet şarabıdır ve onu içenler, kelâmın zâhirinden bâtınına doğru bir yolculuğa çıkarlar.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Bakara Suresi kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 10: "Sizin için hayat vardır' anlamına gelen bu âyet, sûre-i Bakara'da yer almaktadır. Bu âyetin manevî anlamına dair büyüğümüz ve dil bilgini hayret etmişlerdir; bu konuda uzun bir tefsir vardır. 'Kısâs…'"
Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 10) — Kısâsta sizin için hayat vardır âyetinin (2/179) tasavvufî tefsiri verilir.
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında Bakara Suresi
Bakara Suresi, İrfan Mektebimizin dijital kütüphanesinde bir ada gibi tek başına durmaz; bilakis, bütün irfanî hakikatlerin kendisiyle kesiştiği ve kendisinden dallanıp budaklandığı bir ana damardır. Bu mübarek sure, diğer kavramlarla bir ağ gibi örülmüştür ve bu ağın iplerini takip etmek, sâlikin yolunu aydınlatır.
Her şeyden evvel, Bakara Suresi bizi Hz. Adem (a.s.) ile tanıştırır. Surenin hemen başlarında Cenâb-ı Hakk'ın meleklere "Ben yeryüzünde bir Halife yaratacağım" buyruğu, sadece bir peygamberin zuhûrunu değil, İnsan-ı Kâmil hakikatinin ve insanın bu âlemdeki aslî vazifesinin ne olduğunu ilan eder. Dolayısıyla sure, insanın kendi halifelik potansiyelini keşfetme yolculuğunun başlangıç noktasıdır.
Surenin "Elif, Lâm, Mîm" gibi Huruf-u Mukattaa ile başlaması, onun sırlarının katman katman olduğunu gösterir. Bu harfler, avâm için birer ses, arayanlar için birer işaret, ârifler içinse Ahadiyyet, Lâhut ve Ceberût gibi vücûd mertebelerinin kapısını açan anahtarlardır. Her bir harf, Hakk'ın bir Tecelli mertebesine açılan bir penceredir.
Bu yönüyle Bakara Suresi, kütüphanemizdeki Kur'an Sure Tefsirleri bölümünün temel direğidir. O anlaşılmadan Kur'an'ın ruhuna nüfuz etmek mümkün olmaz. Tıpkı Fatiha Suresi'nin Kur'an'ın bir özeti, bir fihristi olması gibi, Bakara Suresi de Fatiha'da icmâl (özet) olarak bulunan bütün hakikatlerin tafsil edildiği, yani açılıp yayıldığı bir meydandır.
Surede geçen hac ve Umre ile ilgili hükümler, sâlikin seyr-i sülûkunun kevnî bir yansımasıdır. Kâbe'ye yönelmek, kalbi Hakk'a çevirmenin zâhirdeki karşılığıdır. Surenin ortalarında kıblenin Mescid-i Aksa'dan Kâbe'ye çevrilmesi hadisesi, Hz. Muhammed (s.a.v.)'in getirdiği Tevhid anlayışının merkezini ve istikametini belirleyen dönüm noktasıdır. Bu, ümmetin kalbinin tek bir yöne sabitlenmesidir.
Surenin bahsettiği Cennet ve Cehennem, sadece ahiretteki menziller değil, aynı zamanda bu dünyada yaşanan bâtınî hallerdir. İman ve salih amelle kalbi genişletmek cenneti bu dünyada tatmaya başlamak iken, küfür ve isyanla kalbi daraltmak, cehennem ateşini kendi içinde tutuşturmaktır. Bütün bu yolculuğun yakıtı Muhabbet, pusulası ise İrfan'dır.
Terzibaba Necdet Ardıç (Terzibaba) Hazretleri, sohbetlerinde bu surenin ismini "Bak-Ara" şeklinde tefekkür etmemizi salık vererek, Kur'an'ın tamamının bu emir üzerine kurulu olduğunu hatırlatır. Bakmak ve aramak, yani tefekkür etmek, Zikir halinin bir parçasıdır. Zikir sadece dille "Allah" demek değil, kâinattaki ve kendi varlığındaki ayetlere bakıp Yaradan'ı aramaktır.
Bakara'da anlatılan Hz. Musa (a.s.) kıssası, özellikle de İsrailoğullarının buzağıya tapması ve inek kesme hadisesi, nefsin hilelerini ve Tevhid'e ulaşmanın zorluğunu gösteren ibretlik derslerdir. İnsanın içindeki buzağı, yani nefs ve benlik putu kesilmeden, o ineğin bir parçasıyla ölü kalpler dirilmeden hakikate ulaşılamaz. Bu diriliş, Ruhullah sırrının bir başka tecellisidir.
Bu derinlikli manaları kavramak için Şeriat'ın zâhirî hükümlerinden yola çıkıp Hakikat'ın bâtınî denizine dalmak gerekir. İşte bu dalışta bize iki büyük rehber eşlik eder: İbn Arabî Hazretleri'nin Fusûsu'l-Hikem'i ve Mevlânâ Hazretleri'nin Mesnevi-i Şerif'i. Füsûs, bu hakikatlerin ilmî ve hikemî yapısını ortaya koyarken, Mesnevî onları kalp diline tercüme eden bir aşk mektubu gibidir. Surede geçen Zuhurat, yani olaylar ve kıssalar, bu iki büyük eserin ışığında daha berrak bir mana kazanır. Hz. Nuh (a.s.)'un sabrı, Hz. Yusuf (a.s.)'un iffeti gibi peygamber hasletlerinin küllî yansımaları, Bakara'daki mümin portresinde birleşir. Nihayetinde tüm bu ibadetler, özellikle de günde beş vakit tekrar eden Salât, bu şuur ve idrak ile yaşanması gereken bir miraçtır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi'nin raflarında Bakara Suresi, üç temel kaynağımızın ışığıyla aydınlanır ve her biri, sureye farklı bir pencereden bakmamızı sağlar. Bu üç kaynak, bir binanın temeli, duvarları ve çatısı gibi birbirini tamamlar.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve şerhleri, bu yapının temelidir. O, Bakara Suresi'ni ele alırken klasik bir tefsir usûlü takip etmez. Onun için sure, sâlikin nefs mertebelerindeki yolculuğunun ilahi bir haritasıdır. "Bakara Dosyası" olarak isimlendirdiği sohbet serilerinde, surenin ismini dahi bir irfan dersine dönüştürür: "Bak ve Ara!" Bu, Kur'an'ı okuyup geçmek yerine, her ayetinde durup kendi hakikatini arama davetidir. Hazret, "Elif, Lâm, Mîm" harflerini Zât'ın, sıfatların ve fiillerin âlemlerine açılan kapılar olarak yorumlar. Hz. Âdem'in halife kılınmasını, İnsan-ı Kâmil'in Zât'ın tecelligâhı olmasıyla birleştirir. "Nefislerinizi öldürünüz" emrini, bir benlik ve varlık iddiasından soyunma pratiği olarak sülûkun merkezine yerleştirir. Kısacası Terzibaba, Bakara Suresi'ni yaşanması, tadılması ve sâlikin her bir hücresinde hissedilmesi gereken canlı bir hakikat olarak sunar.
İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, bu yapının duvarlarını ören hikemî ve ilmî çerçeveyi sunar. Terzibaba geleneğinde Füsûs, Kur'an'ın bâtınî manalarını anlamak için bir usûl, bir anahtar ilimdir. Bakara Suresi'nde geçen peygamber kıssaları, Füsûs'un ışığında ele alındığında, tarihsel olaylar olmaktan çıkar ve ezelî hikmetlerin birer tecellisi haline gelir. Örneğin, Hz. Musa ve Hz. Harun arasındaki ilişki, Füsûs'un Hârûn Fassı'nda işlenen "vezirlik" ve "yardımcılık" sırlarıyla daha derin bir mana kazanır. "Allah'ın boyasıyla boyanın" (Sibğatullah) ayeti, Füsûs'taki "ilahi sıfatlarla tahakkuk etme" bahsiyle birleştiğinde, sâlikin Hakk'ın ahlakıyla ahlaklanmasının ne demek olduğu bütün vuzuhuyla ortaya çıkar. Terzibaba, Füsûs'un tenzih-teşbih dengesini, zıtların birliği (Cem makamı) idrakini ve Vahdet-i Vücûd ufkunu kullanarak, Bakara'daki zahiren çelişkili gibi görünen (emir-yasak, hayat-ölüm, iman-küfür gibi) meselelerin Tevhid potasında nasıl eridiğini gösterir.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise bu yapının üzerini örten, onu yağmurdan, fırtınadan koruyan ve içine rahmetin yağmasını sağlayan bir çatı gibidir. Mesnevî, Bakara Suresi'nin yüksek ve soyut hakikatlerini, kalp diline tercüme eder. Mevlânâ, suredeki bir ayeti veya bir motifi alır, onu bir hikâyenin içine yerleştirerek ete kemiğe büründürür. Örneğin, Bakara'daki "kendinizi kendi ellerinizle tehlikeye atmayın" uyarısı, Mesnevî'de bir avcının tuzağına doğru koşan bir ceylanın hikâyesiyle somutlaşır ve sâlikin nefsine uymasının tehlikesini canlı bir şekilde gözler önüne serer. Hz. Âdem'in cennetten çıkışı, Mesnevî'de ilahi rahmetin ve affın büyüklüğünü anlatan dokunaklı bir anlatıya dönüşür. Mesnevî, Bakara Suresi'nin "ahlakî tefsiri"dir; ayetlerin sâlikin gündelik hayatında, ahlakında ve insanlarla ilişkilerinde nasıl bir karşılık bulması gerektiğini hikâyeler ve semboller aracılığıyla anlatır.
Değerlendirme
Bakara Suresi'ne dair bu irfanî bakış, onun sadece Kur'an'ın en uzun suresi olmadığını, aynı zamanda varlığın ve bilginin bütün mertebelerini kuşatan bir "Sûretü'l-İnsan" olduğunu gösterir. O, hem Şeriat'ın temel hükümlerini içeren bir anayasa, hem de Hakikat'e giden yolun işaret levhalarını taşıyan bir seyr-i sülûk haritasıdır. Terzibaba İrfan Mektebi'nin yaklaşımında sure, "Bak ve Ara" emriyle başlayan, kendi nefsindeki "ineği" kurban ederek benliğinden kurtulan ve nihayetinde "Allah'ın boyasıyla boyanarak" kendi halifelik sırrına eren İnsan-ı Kâmil'in yolculuğunu anlatır. Bu sureyi okumak, anlamak ve yaşamak, Hakk'ın "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" hitabına "lebbeyk" diyerek kendi varlık hikâyemize sahip çıkma davetidir. Bu davete icabet etmek, Füsûs'un ilmiyle aklı, Mesnevî'nin aşkıyla kalbi ve bir Mürşid-i Kâmil'in rehberliğiyle bütün varlığı yola koymayı gerektirir.