Ebced Hesabı

Kâinat kitabının sayfalarını çevirirken, gözümüzün gördüğü her sûretin ardında bir mânâ, kulağımızın işittiği her sesin temelinde bir sır bulunur. Ebced hesabı, bu sırra açılan kapılardan biridir. Harflerin sadece seslerin kabukları olmadığını, her birinin sayıların diliyle konuşan birer hakikat taşıyıcısı olduğunu fısıldar. Ebced, Cenâb-ı Hakk'ın “Kün!” (Ol!) emriyle zuhûra gelen varlık âleminin ilâhî matematiğini, kelâm ile nizâmın nasıl iç içe geçtiğini anlama sanatıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu ilim, bir kehanet aracı olarak değil, varlığın dokusundaki ilâhî imzayı okumak, tecellîlerin dilini çözmek için bir tefekkür anahtarı olarak görülür.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Ebced, en yalın hâliyle, Arap alfabesindeki her bir harfe kadîm bir usûle göre sayısal bir değer atayan bir ilimdir. İsmini, bu sistemin ilk dört harfi olan Elif, Bâ, Cîm ve Dâl’in okunuşundan alır: Ebced. Bu sıralama, bugün kullandığımız alfabe sıralamasından farklıdır ve kökleri çok daha eskilere, İbrânî ve Ârâmî alfabelerine kadar uzanır. Bu ilim, harflerin ve sayıların birbirinden ayrı şeyler olmadığını, aynı hakikatin iki farklı yüzü olduğunu öğretir. Harfler, mânânın giyindiği sûret, yani elbisedir. Sayılar ise o elbisenin içindeki soyut, değişmez hakikat, yani bedendir.

Bu birliğin aslı şudur: Cenâb-ı Hakk, mutlak gayb olan Zât mertebesinde iken, ne isim ne de resim ile kayıtlıydı. Kendi güzelliğini ve kemâlini görmek murâd ettiğinde, bu sevgi ve irade, varlık âlemini bir nefes gibi dışa vurdu. Buna Nefes-i Rahmânî denir. Bu ilâhî nefes, kâinatı kelime kelime, harf harf ortaya çıkardı. Her bir harf, Hakk'ın bir isminin tecellîsine, bir sıfatının zuhûruna işaret eder. Bu harfler, ilâhî ilimde sâbit olan hakikatlerin, yani A'yân-ı Sâbite’nin dış âlemdeki gölgeleridir.

Eğer kâinat, Hakk’ın kelimelerinden müteşekkil bir kitapsa, bu kelimelerin yapıtaşları olan harflerin bir düzeni, bir nispeti, bir ölçüsü olması gerekir. Sayılar, bu ilâhî ölçüyü ifade eder. Harf, varlığın kesret (çokluk) yüzüdür; gözle görülür, dille söylenir. Sayı ise aynı varlığın vahdet (birlik) yönüdür; akılla idrak edilir, tefekkürle kavranır. Farklı kelimeler aynı sayısal değere sahipse, bu bir tesadüf değildir. Bu, o kelimelerin işaret ettiği mânâların, hakikat mertebesinde birbiriyle bir bağlantısı, bir akrabalığı olduğunu gösterir. Ârifler, bu bağlantıları takip ederek görünen âlemin ardındaki görünmez ilişki ağını, yani ilâhî hikmeti okumaya çalışırlar.

Bu ilim, mutlak birlik olan Ahadiyyet makamından, ilâhî isimlerin ve sıfatların belirdiği Vâhidiyyet makamına geçişin sırlarını da içinde barındırır. Ahadiyyet’te sayı ve harf yoktur. İlk taayyün (belirme) ile birlikte “bir” olanın içinde potansiyel olarak “çokluk” belirir ve bu, sayıların ve harflerin temelini oluşturur. Bu sebeple Ebced, sadece bir hesaplama yöntemi değil, aynı zamanda varlık mertebelerini anlama yolunda bir kılavuzdur. O, sâlike, baktığı her şeyde, duyduğu her sözde, okuduğu her harfte, Zât-ı Mutlak’ın tecellîlerinin izini sürme imkânı verir. Bu, kâinatı anlamsız bir tesadüfler yığını olarak görmekten kurtulup, her zerresi birbiriyle konuşan, her harfi bir sır fısıldayan canlı, mânâlı bir bütün olarak idrak etmektir. Bu idrake eren kişi ise kâinat kitabını okuyabilen İnsân-ı Kâmil olma yolundadır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Ebced Hesabı: Aslı ve Mertebesi

Zâhirde harflerin sayısal değerleriyle yapılan bir hesap gibi görünen Ebced, hakikatte varlığın sırlarına açılan kapılardan biridir. Bu ilim, kimilerine göre kuru bir rakam yığınından ibarettir. Lâkin irfan ehli için harfler ve sayılar, Zât-ı Mutlak’ın kendi gizli hazinesini âleme yayarken kullandığı kudsî bir lisandır. Her harf, bir vücûd mertebesinin rumuzu; her sayı, bir hakikatin anahtarıdır.

Bu yolda, bu ilme bir iddia ile değil, bir muhabbet ve neşe ile yaklaşılır. Çünkü Terzi Baba Hazretleri’nin açtığı pencereden bakıldığında, Ebced hesabı, kâinat kitabının sayfaları arasına gizlenmiş İlâhî imzaları okuma sanatıdır. Cenâb-ı Hakk’ın, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi murad ettim” fermânının, harflerin ve sayıların dokusuna nasıl ilmek ilmek işlendiğini müşahede etme zevkidir. Bu hesap, aklın dar kalıplarıyla varılacak bir menzil değil, gönlün vüs’atiyle idrak edilecek bir tecellî tecrübesidir.

Bu yolun büyükleri de bu sırra işaret etmişlerdir. Hz. Ali Efendimiz’in (k.a.v.) şu sözü, yolu aydınlatan bir kandil gibidir:

«“teallemül ebaciyde ve tefsîrîha feinne fî tefsiyriha lâ aciyb” " Muhtelif ebced kaidelerini, sayılarını ve kullanış usullerini öğreniniz. Çünkü onlarla birçok aciyibi esrar zuhura gelir."»

Varlığın Şifresi: 13 Sayısı ve Hakîkat-i Muhammediyye

Terzi Baba Hazretleri’nin külliyatında 13 sayısı özel bir yer tutar. Bu sayı, zâhirde uğursuzlukla anılsa da, bâtında varlığın en temel şifresini, Hakîkat-i Muhammediyye’nin mührünü taşır. O, bir sayıdan öte, Ahadiyet (mutlak birlik/teklik) mertebesinin, kesret âlemindeki en kâmil zuhuru olan Ahmedî hakikate nasıl bağlandığının rumuzudur.

Bu sırrı anlamak için önce harflerin şahı olan Elif’e, sonra da harflerin sultanı olan Mim’e bakmak icap eder. Terzi Baba’nın işaret ettiği gibi:

«Arabî alfebede ( لا ) (lâmelif) diye tabir edilen bir sembol harf vardır ki; (elif lâm) ın sondan başa söylenişidir. (...) ( ا ) (elif) ile başlayan Hakikat-i İlâhiyye tenezzülâtı yine bir ( ا ) (elif) ile kemâle erip aslına ulaşmasıdır. Küçük asıl Ebced hesabıyla elif (1) lâm (30) sayı değerindedir. (1) i (30) un önüne koyarsak (130) eder sıfırı alırsak (13) kalır ki; bu şekliyle (elif lâm) (13) ü beraber yüklenmişlerdir, ve bu ağırlığı bütün haşmetiyle (meratib-i ilâhi ) “ilâhi mertebeler” olarak mertebe mertebe her bir Peygamber hazarâtın da zuhura getir-mişlerdir.»

Zât’ın ilk taayyünü olan Elif (1), Ulûhiyyet mertebesini temsil eden Lâm (30) ile birleştiğinde, karşımıza 13 hakikati çıkmaktadır. Bu, Ahadiyet’ten başlayan İlâhî tenezzül seyrinin, her mertebede Hakîkat-i Muhammediyye mührüyle damgalandığının en açık delilidir.

Aynı mühür, alfabenin on üçüncü harfi olan Mim’de daha da âşikâr bir surette parıldar. Mim, zâhirde bir harf, bâtında ise bizzat ism-i Muhammed’in (s.a.v) ve o ismin hakikatinin taşıyıcısıdır.

«Böylece ( م ) (mim) “me” harfiyle ifade edilen (Hakikat-i muhammediyye nin bütün lisânlardaki hakimiyyet-i ortaya çıkmış olmaktadır. Ve bütün alfebelerin sırrı, sırrı Muhammedi, şifreleri ise (13) tür. Ve ona bağlıdırlar, hiçbir kelâm yoktur ki (13) (mim) hakikat-i muhammedinin mutlak kontrolu altında olmasın, ister tastik, ister inkâr, hükmüyle olsun (...) Bu harfin sayısal değeri (40) büyük ebced hesabı ilede (90) dır, toplarsak (40+90=130) eder ki sıfırı kaldırdığımızda (13) zâten ortada (13) kalır, diğer şekliyle (mim) en küçük Ebced hesabıyla (4) en büyük Ebced hesabıyla ise (333) tür. Toplarsak (4+3+3+3=13) tür. Görüldüğü gibi (mim) harfinin için de iki adet (13) vardır. Sırası itibariyle de (13) tür, o halde (mim) in varlığında (3 adet 13 vardır.)»

Mim harfinin, alfabedeki sırasıyla ve farklı hesap usûlleriyle elde edilen değerleriyle daima 13’e, yani kendi hakikatine işaret etmesi, ilahi bir nizamı gösterir. Bu bir tesadüf değil, ilahi bir tevafuktur. Bu, Hakk’ın, en sevgili kulu ve O’nun hakikati olan Hakîkat-i Muhammediyye’yi, varlığın en temel yapı taşı olan harflerin içine nasıl bir sır olarak yerleştirdiğinin ispatıdır.

Bu sır o kadar kuşatıcıdır ki, sadece tasdik ve iman yolunda değil, inkâr ve isyan yolunda bile bu mührün hükmü geçerlidir. Terzi Baba Hazretleri, İblis’in isminde gizlenen sırra dikkat çekerek bu cem makamını bizlere açar:

«اَبْلِيسُ İblis’in ebced hesabı sayı değeri: س (sin) ى (ye) ل (lâm) ب (be) ا (elif) (60) (10) (30) (2) (1) toplarsak; (60+10+30+2+1=103) tür, ortadan sıfırı kaldırırsak (103) (13) on üç olur ki; bu da Hz. Muhammed (s.a.v.)in şifre sayı değeridir. Böylece iblisin dahi, aslının (hakikatinin) “Hakikat’i Muhammediyye” ye dayandığı açık olarak görülmektedir.»

Bu, İblis’in haklı olduğu anlamına gelmez. Bu, onun isyanının ve varlığının dahi, her şeyi kuşatan Hakîkat-i Muhammediyye’nin mutlak kontrolü ve bilgisi dışında kalamayacağının en çarpıcı ifadesidir. Varlıkta hiçbir zerre yoktur ki, o zerredeki tecellî, en nihayetinde bu küllî hakikate bağlanmasın. Hatta İsm-i Celâl olan “Allah” lafzı dahi bu sırrı içinde taşır. Ebced değeri 67 olan Allah isminin rakamları toplamı (6+7=13), Ulûhiyyet’in dahi bu hakikat üzerinden âlemlerde tecellî ettiğine bir işarettir.

Mertebelerin Dilini Çözmek: 53, 9, 12 ve Diğer Kudsî Sayılar

Eğer 13, varlığın temel şifresi ve Hakîkat-i Ahadiyyet’ül Ahmediyye’nin mührü ise, diğer sayılar da bu temel üzerine inşa edilen binanın farklı katlarını, yani vücût mertebesi itibariyle farklı hakikatleri ifade ederler. Terzi Baba Hazretleri’nin irfan dünyasında 53 sayısı, özel bir yere sahiptir. Bu sayı, Necm Sûresi’nin mushaftaki sırası olması hasebiyle “velâyet” ve “irfan” sırlarını taşır. Aynı zamanda, bu sırrın kendi zamanındaki taşıyıcısı olan zâtın da bir rumuzu haline gelir.

Bu, bir şahsı yüceltmek değil, Hakk’ın bir isminin veya bir hakikatin, bir kulunda nasıl kemâliyle zuhûr ettiğini ve o kulun isminin dahi bu sırra bir anahtar kılındığını göstermektir. Terzi Baba, mürşidi Nûsret Tûra Hazretleri ile kendi ismi olan Necdet arasındaki Ebced bağına dikkat çekerken, aslında iki gönül arasındaki muhabbetin nasıl ilâhî bir hakikati zuhura çıkardığını gözler önüne serer:

«(Nûsret) ismi ebced hesabında (...) 740 eder. (...) “Nûsret” ten “Necdet” i çıkartırsak ( 740 – 457 ) = 283 yani (2 + 8 + 3) = 13 ortaya çıktı. Yani “Nûsret” ile “Necdet” in muhabbeti “Hakikat-i Muhammediye” yi zuhura çıkardı.»

İki ismin sayısal değerlerinin farkı, yine dönüp dolaşıp 13’e, yani Hakîkat-i Muhammediyye’ye bağlanmaktadır. Bu, fânî muhabbetlerin bile, eğer samimi ise, nasıl aslî bir hakikate hizmet ettiğinin latîf bir ifadesidir. Dahası, 53 sayısının kendisi dahi, Ahad ismine (13) bir Mim (40) eklenmesiyle oluşur:

«(Ahad) ise (elif) 1 (ha) 8 (dal) 4 = 13 eder. (Ahad) a bir (mim) ilâvesi ile (Ahmed) oluştuğunu görüyoruz. Yani Ahad → Ahmed de zuhur etti. (Ahad) a ( 13 ) e bir (mim) ilâvesi ( 40) ile (Ahmed) 53 ortaya çıkmaktadır.»

Ebced ilminin asıl gayesi, harflerin ve sayıların ardındaki bu gibi İlâhî bağlantıları, bu kevnî ve hikemî nizamı müşahede ettirerek sâliki hayretten hayrete, muhabbetten muhabbete sevk etmektir.

Bu nizam içinde her sayının bir mertebesi vardır:

• 9 sayısı, Mûseviyyet mertebesini, yani Tevhîd-i Esmâ’yı, Rubûbiyyet sırrını ve şeriatın zâhirî hükümlerinin tecellîsini ifade eder. Âdem isminin ebced değerinin (45) toplamının (4+5=9) olması, beşeriyetin bu Rubûbiyyet terbiyesi altında kemâle ereceğine işarettir.
• 11 sayısı, Hz. Muhammed (s.a.v) mertebesi, yani Vâhidiyyet mertebesinde kesretin nasıl bir’lendiğinin, tevhidin nasıl yaşandığının remzidir.
• 12 sayısı, Hakîkat-i Muhammediyye ve İnsân-ı Kâmil mertebesidir. On sekiz bin âlemi kendinde toplayan kâmil insanın sırrıdır. Zümer Sûresi’nin mushaftaki sırası olan 39’un toplamının (3+9=12) bu mertebeye işaret etmesi manidardır.
• 14 sayısı, Nûr-u Muhammedî’dir. Bütün mertebelerin bâtınında, rahîminde mevcut olan, bütün âlemleri varlığıyla kaplayan o ilk nurun, o ilk tecellînin sayısıdır. Besmele’deki Rahîm isminin toplamının (2+4+8=14) çıkması gibi.

Bu sayılar, birbirinden kopuk değil, birbiriyle iç içedir. Hepsi, 13 olan Hakîkat-i Ahadiyyet’ül Ahmediyye’den neşet eder ve o hakikatin farklı mertebelerdeki yansımalarıdır.

Kur'ân'ın ve Âlemlerin Dokusundaki Sayısal Nizam

Ebced ilminin en hayret verici tecellîlerinden biri de, Kur’ân-ı Kerîm’in kendi yapısında, sûrelerin sıralanışında, âyet ve harf sayılarında bu İlâhî nizamın âdeta bir dantel gibi işlenmiş olmasıdır. Terzi Baba Hazretleri, Kûr’ân sûrelerini tefsir ederken, bu sayısal değerleri, sûrenin ruhuna nüfuz etmek için birer anahtar olarak kullanır.

Mesela, Hicr Sûresi’nin tahlilinde bu durum açıkça görülür:

«Cüz’ü ( 14 )’tür. Nûr-u Muhammedî ’nin ifâdesidir. Mushaf-ı şerîfteki sırası ( 15 )’dir. ( 1 ) Ahadiyyet teklik âlemini, ( 5 ) Hazarât-ı Hamse ’yi (Beş Hazret Mertebesi’ni) temsîl eder. (1 + 5 = 6 ) ise (6) cihet in (yönün) ifâdesidir. (...) Âyetlerinin sayısı ( 99 )’dur. Esmâ-i hüsnâ ’yı ifâde eder. Kelime sayısı ( 654 ): Rakamlarını toplarsak, (6 + 5 + 4 = 15) eder. Ma’nâsı yukarıda ifâde edilmişti.»

Sûrenin cüz numarası, mushaftaki sırası, âyet ve kelime sayısı, hepsi birer irfanî hakikate kapı aralamaktadır. Bu, zorlama bir yorum değil, varlık kitabıyla kelâm kitabının aynı kalemden çıktığının, aynı nizam üzere dokunduğunun bir delilidir.

Bu İlâhî imzanın en bariz olduğu yerlerden biri de, Kur’ân’ın başlangıcı ve sonudur:

«Kûr’ân-ı Keriymde bir de 13 mucizesi vardır. (13) sayısı Kûr’ânın ve “Hakikat-i Muhammediye” nin şifre sayı-sıdır. Bunu çok basit misâllerle görebiliyoruz. Fatiha (ilk sûre) 7 âyet Nas Sûresi (son sûre) 6 âyet; ikisinin toplamı 13 eder. 13 mührü Kûr’âna vurulmuştur.»

Kur’ân, başından sonuna, bu Muhammedi mühür ile mühürlenmiştir. Bu mühür, aynı zamanda Hurûf-u Mukatta’a’da, yani o sırlı harflerde de kendini gösterir. Mesela, “Elif Lâm Râ” ile başlayan sûrelerin sırrı çözülürken, bu harflerin sayısal değerleri bize yol gösterir:

«“Elif Lâm Râ” Harflerinin Ebced Sayı Değerleri Elif (1), Lam (30), Ra (200); toplamı (1 + 30 + 200 = 231 )’dir. Tekrar toplarsak, (2 + 3 + 1 = 6 ) eder ki (6) cihettir ve “Elif Lâm Râ”nın her cihette zuhûrları olduğunu ifâde eder. Ayrıca, (231)’in başındaki (2)’yi zâhir ve bâtın olarak ayırırsak geriye (31) kalır ki tersi (13)’tür; Hakîkat-i Ahadiyyet’ül Ahmediyye mertebesidir. O kaynaktan zuhûrâ gelen ilâhî hâkikatler bütün âlemlere ilân edilmektedir.»

Terzi Baba Hazretleri’nin nazarında Ebced hesabı, bir fal veya kehanet aracı değildir. O, ilm-i bâtın deryasından bir damladır. Varlığın, harfler ve sayılar diliyle konuşan sessiz bir zikir olduğunu idrak etme sanatıdır. Her ismin, her kelimenin, her sûrenin, hatta her bir insanın sayısal bir karşılığı, o karşılığın da işaret ettiği bir hakikat mertebesi vardır. Bu nizamı tefekkür etmek, insanın kendi varlığındaki ve âfâktaki İlâhî imzaları okumasını sağlar. Bu okuma, aklı susturan, kalbi konuşturan, hayreti ve muhabbeti artıran bir okumadır.

Terzibaba Geleneğinde Ebced Hesabı'in Yaşanması

Tasavvuf yolu, malumat biriktirme değil, bilinenle hâllenme, o ilmi kendi vücudunda, ahlâkında, bakışında tecellî ettirme yoludur. Ebced ilmi, kütüphanelerin tozlu raflarında duracak bir bilgi yığını değil, sâlikin, yani hakikat yolcusunun elinde bir fener, kalbinde bir mihenk taşı, mürşidiyle arasında bir işaret dili olur. Bu ilmin bir hakikat yolcusunun mânevî yolculuğunda, gündelik hayatında, nefs terbiyesinde ve kalp tasfiyesinde nasıl bir karşılık bulduğu, nasıl bir hâle büründüğü önemlidir.

Sâlikin İlk Adımları: Harflerin Sırrına Uyanış

Her insan, dünyaya gözlerini açtığında harfleri ve kelimeleri, iletişim kurmak, istemek, reddetmek için birer araç olarak öğrenir. Kelimeler, eşyanın adıdır; sayılar, o eşyanın miktarıdır. Bu, avâmın, yani halkın genel bakışıdır. Lakin sâlik, bir mürşid-i kâmilin sohbet halkasına dahil olduğunda, bu sıradan bakışın ötesinde bir derinlik olduğunu sezmeye başlar.

Yolun başındaki sâlik için ebced, ilk başta bir hayret kapısıdır. Mürşidinin bir sohbetinde, Kur’ân-ı Kerîm’deki bir kelimenin ebced değerinin, başka bir âyetteki bambaşka bir kelimenin değeriyle aynı olduğunu ve aralarında mânevî bir bağ bulunduğunu duyar. Mesela, iki ayrı kavramın sayısal değerinin eşit çıkmasıyla aralarındaki gizli birliğe, birinin diğerinin bâtını veya tefsiri olduğuna dair bir işarete şahit olur. Bu, onun için ilk sarsılıştır. Âlemin rastlantılardan ibaret olmadığını, her şeyin ince bir hesap, hassas bir mîzan üzerine kurulduğunu idrak etmeye başlar.

Bu uyanış, sâlikin dünyaya bakışını değiştirir. Artık o, gazeteyi okurken, tabelalara bakarken, bir dostuyla sohbet ederken bile harflerin ve kelimelerin sadece dış yüzünü değil, taşıdıkları potansiyel sırrı da düşünmeye başlar. Bu bir vesvese değil, bir tefekkür (derin düşünme) halinin başlangıcıdır. Henüz o, bu hesapları yapıp derin manalar çıkaracak durumda değildir. Bu aşamada yapmaya kalkışsa, nefsini ve vehmini işin içine karıştırıp yoldan çıkabilir. Lakin bu “uyanış” hali, onun eşyaya ve hadiselere olan kayıtsızlığını kırar. Varlığın her zerresinin Hakk’tan bir mesaj taşıdığına dair ilk iman, ilk tahkik (gerçekleme) tohumu kalbine işte böyle düşer. Ebced ilminin sâlikin hayatındaki ilk ve en temel “yaşanmışlığı” budur: Kayıtsızlığın kırılıp hayretin ve tefekkürün başlaması.

Nefs Mertebelerinde Harflerin Tecellîsi: Zikir ve Edep

Tasavvuf yolu, bir nefs tezkiyesi, yani nefsi arındırma ve olgunlaştırma yolculuğudur. Sâlik, nefsin çeşitli mertebelerinden geçerek Hakk’a doğru seyr eder. Ebced ilminin yaşanması da bu mertebelere göre farklılık arz eder.

Nefs-i Emmâre (kötülüğü emreden nefs) basamağındaki bir kimse, ebced ilmini duysa bile onu ancak kendi süflî arzuları için kullanmak ister. Fal bakmak, define yeri bulmak, birine büyü yapmak gibi karanlık işler için bu ilâhî sanatı bir araç kılmaya çalışır. Harflerin ve sayıların sırrını, dünyalık menfaatler ve nefsanî tatminler için bir anahtar zanneder. Bu, ilmin en tehlikeli ve en alçakça kullanımıdır ve hakikat yolcusunun şiddetle kaçınması gereken bir çukurdur.

Sâlik, mürşidinin terbiyesiyle Nefs-i Levvâme’ye (kendini kınayan nefs) yükseldiğinde ise durum değişir. Artık o, günahlarından pişmandır. Bu mertebede ebced, onun için bir muhasebe aracı olur. İşlediği bir günahı hatırlatan bir kelimenin sayısal değerini düşünür, o sayının Hakk’ın hangi isminin tecellîsine zıt düştüğünü tefekkür eder. Örneğin, “kibir” kelimesinin sayısal değeri ile “tevazu” kelimesinin değeri arasındaki farkı, kendi içindeki mânevî uçurumu görmek için bir ayna gibi kullanır. Sayılar, bu mertebede sâliki kınar, onu uyarır, ona kendi acziyetini ve Cenâb-ı Hakk’ın büyüklüğünü hatırlatır.

Nefs-i Mülhime (ilham alan nefs) mertebesine ulaştığında ise sâlik, artık dışarıdan değil, içeriden gelen ilhamlarla bu ilmi yaşamaya başlar. Bir zikir esnasında dilinden dökülen “Allah” lafzının ebced değerinin 66 olduğunu bilir. Bu sayı ona, varlıktaki nizamı, ilâhî isimlerin birbiriyle olan ahengini fısıldar. Rüyasında bir sayı görür, uyanınca o sayının karşılık geldiği Esma-ül Hüsna’yı veya Kur’anî bir kavramı araştırır ve o günlerde yaşadığı mânevî sıkıntının devasını o isimde veya kavramda bulur. Bu, artık bir hesaplama eylemi değil, kalbe gelen ilhamları tasdik etme ve anlama çabasıdır. Buradaki en mühim edep, gelen ilhamı hemen “bana geldi” diye sahiplenmemek, onu mürşidinin veya kitabın mizanında tartmak, nefsinden mi yoksa Rahman’dan mı geldiğini ayırt etmeye çalışmaktır.

Nihayet Nefs-i Mutmainne (huzura ermiş nefs) ve daha üst mertebelere ulaşan sâlik için ebced, bir hesaplama aracı olmaktan tamamen çıkar. O, artık bir hâl olur. Sâlik, harflerde ve sayılarda Hakk’ın tecellîlerinin ritmini, ahengini seyreder. Her şeyin olması gerektiği gibi ve tam bir ölçüyle olduğunu “görür”. Zikirde çektiği tesbihin 33’lük veya 99’luk adedinin sadece bir sayı olmadığını, bu adetlerin kevnî bir karşılığı olduğunu, âlemlerin dokusunda bu sayıların bir sırrı olduğunu yaşayarak idrak eder. Bu mertebede ebced, bir ubûdiyet (kulluk) zevkine dönüşür.

Mürşid-Mürid İlişkisinde Bir İşaret Dili Olarak Ebced

Terzibaba geleneğinde ve bütün bir irfan yolunda mürşid, sâlikin sadece bilgi hocası değil, aynı zamanda mânevî doktoru ve rehberidir. Mürşid, müridinin her hâlini, mânevî hastalığını ve ihtiyacını bilir. Bazen bu ihtiyacı gidermek veya bir hakikate işaret etmek için doğrudan konuşmaz. Çünkü bazı sırlar vardır ki, akla doğrudan söylendiğinde akıl onu ya inkâr eder ya da yanlış anlar. O sırrın, kalbe yavaş yavaş, bir tohum gibi ekilmesi gerekir.

Ebced, bu noktada mürşid ile mürid arasında hassas bir işaret diline dönüşebilir. Mürşid, sohbetin ortasında, konuyla alakasız gibi görünen bir kelime söyler veya bir sayıdan bahseder. Meclisteki diğerleri için bu sıradan bir sözdür. Ama kalbini mürşidine bağlamış, dikkatini ve himmetini (mânevî yöneliş) toplamış olan hazırlıklı mürid için o kelime veya sayı bir anahtar olur.

Mürid, o kelimenin veya sayının ebced değerini hesaplar. Karşısına çıkan yeni kelime veya kavram, tam da o günlerde içinde boğuştuğu bir sorunun cevabı, manevı bir hastalığının teşhisi veya çıkamadığı bir işin içinden çıkış yolunu gösteren bir işarettir. Örneğin, mürid içinde bir sıkıntıyla boğuşuyordur ve mürşidi ona bakıp sadece “Sabır, evlat” der. Mürid “sabır” kelimesinin ebced değerini hesapladığında karşısına çıkan sayının, o sıkıntıyı çözüme kavuşturacak bir başka ilâhî isme veya duaya işaret ettiğini görebilir.

Bu, bir falcılık veya sihirbazlık değildir. Bu, kalpten kalbe işleyen bir yolun, hikmetle yapılan bir terbiyenin en latif örneklerinden biridir. Mürşid, müridin aklını ve nefsini aradan çıkararak, doğrudan ruhuna hitap etmenin bir yolunu bulmuştur. Müridin bu işareti alıp doğru yorumlayabilmesi, onun samimiyetine, teslimiyetine ve mürşidine olan muhabbetine bağlıdır. Buradaki edep, bu sırrı kimseye ifşa etmemek, bu özel iltifatı bir övünç vesilesi yapmamak, aksine daha büyük bir tevazu ve şükürle karşılamaktır. Bu işaretler, yolun kişiye özel döşenmiş taşlarıdır; herkesin önünde sergilenmez.

Hâl ve Makam Olarak Ebced: Âlemi Bir Kitap Gibi Okumak

Yolculuğun sonunda, sâlik için ebced bir ilim, bir metot, bir işaret dili olmaktan çıkar ve bir hâl, bir makam, bir bakış açısı haline gelir. Artık o, eline kalem kağıt alıp hesap yapmaz. Çünkü onun bütün varlığı, bu ilâhî matematiğin canlı bir şahidi haline gelmiştir.

Bu makama eren arif, kâinata baktığında onu harf harf, kelime kelime yazılmış muazzam bir kitap olarak okur. Bu kitabın yazarı Cenâb-ı Hakk, mürekkebi Nefes-i Rahmânî, harfleri ise bütün bir kevn (varlık) ve içindekilerdir. Her bir varlığın, her bir hadisenin bir sayısal değeri, bir manevî nisbeti olduğunu sezer. Bir çiçeğin açışında, bir kar tanesinin düşüşünde, iki insanın karşılaşmasında bu ilâhî oranın, bu gizli ahengin tecellîsini müşahede eder.

Bu, artık “hesaplamak” değil, “olmak”tır. O, varlığın ritmiyle aynı ritimde titreşmeye başlamıştır. İnsanların “tesadüf” dediği şeylerin, aslında nasıl ince bir hesapla, nasıl bir kader sırrıyla birbirine bağlı olduğunu görür. İki olayın tarihleri arasındaki sayısal bir bağ, o iki olayın mânevî âlemdeki komşuluğuna işaret eder. Bir kişinin isminin ebced değeri, onun karakterinin ve potansiyel kaderinin bir özeti gibidir.

Bu mertebedeki bir arif için ebced, tevhid sırrını, yani birliğin çoklukta nasıl göründüğünü ve çokluğun özünde nasıl bir olduğunu anlatan en açık dillerden biridir. Her harf, her sayı, O’ndan bir haber, O’na bir işarettir. Âlem, anlamdan yoksun bir atom yığını değil, her zerresi “Ben Hakk’ım” diye nida eden canlı bir varlıktır.

İnsân-ı Kâmil, bu kitabı en doğru okuyan, harflerin ve sayıların sırrına tam vakıf olan, âlemdeki bu ilâhî müziği en net duyandır. Terzibaba mektebinde ebced hesabının yaşanmasındaki nihai gaye, sâliki bu okuma ve dinleme kabiliyetine ulaştırmak, onu kâinat kitabının sırlarına aşina bir arif kılmaktır. Bu yol, hesapla başlar ama aşkla, hayretle ve nihayetinde Hakk’ın varlığında fâni olmakla (yok olmakla) son bulur.

Füsûsu'l-Hikem'de Ebced Hesabı

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin eserlerinde Ebced hesabı, geleceği okumak veya basit bir şifre çözme oyunu değildir. Bu, âlemlerin dokusuna işlenmiş ilâhî bir lisanı, Hakk’ın kendi isimleriyle tecellî edişinin matematiksel ahengini okuma sanatıdır. Füsûsu'l-Hikem, yani Hikmetlerin Özleri, doğrudan "Ebced nasıl yapılır?" diye bir bahis açmaz. Çünkü Şeyh-i Ekber, harflerin ve sayıların ardındaki asıl hakikate, yani harflerin ve sayıların kendisinden zuhûr ettiği Vücûd’un (mutlak varlık) sırrına işaret eder.

Füsûs’un her bir fassı, bir peygambere nispet edilen bir "Kelime"nin, yani ilâhî bir hakikatin hikmetini açar. Bu Kelimeler, Hakk’ın isimlerinin en kâmil mazharları olan peygamberlerdir. İsimler ise harflerden meydana gelir. Harfler ise, Nefes-i Rahmânî’nin, yani Rahmân’ın nefesinin âlemler şeklinde açılıp yayılmasının ilk durakları, ilk taayyünleridir. Bu yüzden harflerin ilmi (ilm-i hurûf), varlığın ilmidir. Her harfin bir sayı değeri, bir tabiatı, bir mertebesi ve bir sırrı vardır. Ebced hesabı, bu sır perdesini aralamak için ârifin eline verilmiş bir anahtardır. O, harfin görünen şeklinden, sesinden geçip onun sayısal özüne, oradan da temsil ettiği ilâhî isme ve hakikate ulaşma yolculuğudur.

Bu derinliğin yaşayan bir misalini, Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin bir sohbetinde apaçık görürüz. O, doğrudan Ebced hesabı yapmaz ama Ebced’in işaret ettiği hakikati, yani sayıların ve olayların ardındaki bâtınî (içsel) manayı nasıl okumamız gerektiğini bize gösterir. Îsevî Kelime üzerine yaptığı bir sohbette buyurur ki:

Yani müşahede ehli olması gerekiyor. Cebrail (a.s.) Efendimize gelerek “Ya Rasulullah Hüseyin’in şehid edileceği yerden sana biraz toprak getireyim mi” dedi bakın Hüseyin’in şehid edileceği bilinen programı yapılan şeylerdendir. “Penc-i ali aba” abasına sarması onların tek bir varlık olduğunu göstermesi cihetindendir. Her ne kadar beş olarak gözüküyorlarsa da tek bir varlık olduğunu göstermesi cihetinden çünkü abası ihata etmiştir tekleştirmiştir, hazarat-ı hamseyi de gösteriyor, Allah lafzını da gösteriyor. Burada o kadar büyük fırtına kopardılar ki bir taraftan hariciler, bir taraftan aleviler bir taraftan sünniler, sünniler sünni olarak bu ismi almadılar aleviler biz aleviyiz dediler, o zaman karşı tarafta biz de sünniyiz dediler. Yani karşıt parti kurulmuş oldu. Aslında dini bir forum değil de parti şekliyledir. Çünkü gerçek manada dini bir form olmuş olsa zaten bu ihtilaflar aradan kalkardı. Siz Muavviyesiniz, yezidsiniz diye suçlama yapılıyor bu işler 1400 sene önce idi o işler zaten bitmiş durumdadır. Bu siyaset değil de nedir. İşte bakın hayal ve vehmin bize zerk ettiği yanlış duygular. İşte sırtlarına zincir vururlar güya muhabbet için yaparlar, sırtına zincir vuracağına aklına zincir vur, nefsine zincir vur da kafanı çalıştır. Anlatılmak istenen; Cenab-ı Hakk’ın en çok sevdiği varlıklar bunlar, habibinin de en çok sevdiği varlıklar bunların hepsi “şehit” olarak ayrıldılar bu dünyadan. Bunun mutlaka bir sebebi olmalıdır. Bunlara hayatlarının sona ermesi zul mu oldu yoksa onlara irtifa mı kazandırdı, asalet mi kazandırdı.

Terzibaba Hazretleri, “Penc-i ali aba” hadisesine işaret ediyor. Yani Efendimiz Muhammed Mustafa (s.a.v.), kızı Hz. Fâtıma, damadı Hz. Ali ve torunları Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin’i bir abanın, bir hırkanın altına almıştır. Zâhirde, yani dış görünüşte beş ayrı beden vardır. Ama mürşidimiz “Onların tek bir varlık olduğunu göstermesi cihetindendir” buyuruyor. Şeyh-i Ekber’in Vahdet-i Vücûd mektebinin özü budur: Kesrette vahdeti, yani çoklukta birliği görmek.

Bu hadisenin Ebced ile, harflerin ilmiyle alakası şudur: Terzibaba Hazretleri kilit bir ifade kullanıyor: “hazarat-ı hamseyi de gösteriyor.” Bu, İbn Arabî Hazretleri’nin Vücûd mertebelerini açıkladığı Hazarât-ı Hamse, yani Beş İlâhî Hazret (düzey) öğretisidir. Bu beş mertebe şunlardır:

1. Lâ taayyün (belirsizlik) veya Ahadiyet mertebesi: Zât’ın hiçbir sıfat ve isimle kayıtlı olmadığı, mutlak gayb âlemi.
2. Taayyün-i Evvel (Vâhidiyyet mertebesi): Zât’ın kendi ilmindeki bütün hakikatleri (A'yân-ı Sâbite) tafsilatıyla bildiği mertebe. Hakîkat-i Muhammediyye’nin zuhûr ettiği yer.
3. Taayyün-i Sânî (Ervah âlemi): Ruhların halk edildiği mertebe.
4. Misal Âlemi: Ruhânî ve cismanî âlem arasında bir berzah olan hayal âlemi.
5. Şehâdet Âlemi: Gördüğümüz bu maddî, kevnî âlem.

O abanın altındaki beş mübarek zat, bu beş temel varlık mertebesinin bir sembolü, bir mazharıdır. Aba ise, bütün bu mertebeleri kuşatan ve onları tek bir Vücûd’da birleyen Zât-ı Mutlak’tır.

Ebced’in sırrı burada devreye girer. Beş (5) sayısı, Arap alfabesindeki “He” (ه) harfinin sayısal değeridir. Bu harf, sıradan bir harf değildir. Hakk’ın Zâtî ismi olan “Allah” (الله) lafzının son harfidir. Aynı zamanda “Hüve” (O) zamirinin de harfidir ki, bu zamir doğrudan doğruya Zât’ın idrak edilemez, işaret edilemez Hüvviyet’ine, kimliğine işaret eder. Demek ki “beş” sayısı, zâhiren bir çokluk gibi görünse de, bâtınen Zât’ın kendisini gizlediği Hüvviyet perdesine, yani birliğe bir işarettir. Tıpkı abanın altındaki beş kişinin hakikatte tek bir Nûr-ı Muhammedî olmaları gibi. Ebced, bize bu sayısal köprüyü kurdurur. "Beş" sayısını gördüğümüzde, aklımıza sadece bir adet gelmez; aklımıza "He" harfi, oradan Hüvviyet, oradan Hazarât-ı Hamse, oradan da abanın altındaki o mübarek cemiyet gelir. Bu, harflerin ve sayıların diliyle tefekkür etmektir.

Mürşidimiz, sohbetinin devamında bu birliği göremeyenlerin düştüğü ayrılığa işaret ediyor: Alevîler, Sünnîler, Haricîler… Herkes kendi meşrebince bir taraf tutmuş, hakikatin bütününü kaçırmıştır. Bu, Şeyh-i Ekber’in Füsûs’ta sıkça dile getirdiği bir tehlikedir: Hakk’ı kendi inancına, kendi mezhebine hapsetmek. Herkes kendi “itikat ettiği Hakk’ı” yaratır ve O’nun dışındaki tecellîleri inkâr eder. Halbuki Hakk, bütün bu sûretlerde tecellî etmekle birlikte hiçbir sûretle kayıtlı değildir. Terzibaba Hazretleri’nin “sırtına zincir vuracağına aklına zincir vur, nefsine zincir vur da kafanı çalıştır” demesi, bu taklitten tahkike, sûretten manaya geçme çağrısıdır. Zâhirî ibadeti, bâtınî idrak ile birleştirmeyen, sadece şekilde kalır. Olayların dış yüzüne, yani Kerbelâ’daki kılıçlara, akan kana takılıp kalır. Ama “müşahede ehli” olan, olayın iç yüzüne, yani Hz. Hüseyin’in bu şehadetle nasıl bir “irtifa kazandığını,” nasıl bir mânevî yükseliş yaşadığını seyreder.

Bu da bizi Füsûs’un bir başka temel ilkesine getirir: Zıtların birliği. Zâhirde zulüm gibi görünen bir olay, bâtında en büyük lütuflardan biri olabilir. Şehadet, dışarıdan bakınca bir yok oluştur; ama hakikatte ebedî bir dirilişe, Hakk’ta fâni olup Hakk ile bâki olmaya açılan bir kapıdır. Bu, Celâl içinde Cemâl’in tecellîsidir. Tıpkı Ebced hesabında harflerin sayısal değerlerinin hem toplama (cem) hem de çıkarma (fark) için kullanılması gibi, kevnî hadiseler de hem ayrılık hem de birlik vechelerine sahiptir. Ârif, bu iki vecheyi de aynı anda müşahede edebilen, yani tenzih ile teşbih kanatlarını Muhammedî mîzanda dengeleyebilen kişidir.

Şeyh-i Ekber’in gözüyle Ebced’e baktığımızda şunu anlarız: Bu ilim, kâinat kitabının harflerini ve sayılarını kullanarak, olayların zâhirî kabuğunu kırıp bâtınî özüne ulaşma sanatıdır. Terzibaba Hazretleri’nin sohbetinde yaptığı gibi, "beş" sayısından Hazarât-ı Hamse’ye, oradan Vahdet hakikatine; Kerbelâ hadisesinin zâhirî acısından, şehadetin bâtınî irtifasına bir seyr ü sülûktur. Bu, harflerin cesedinden ruhuna, sayıların kemmiyetinden (niceliğinden) keyfiyetine (niteliğine) yapılan bir yolculuktur. Füsûs’un bize öğrettiği hikmet, bu yolculuğun ta kendisidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin nazarında harfler ve sayılar, vücûd mertebelerinin, ilâhî isimlerin ve hakikatlerin birer elbisesi, birer suretidir. Âlemi bir kitap, varlıkları da o kitabın kelimeleri olarak okuyan bu irfanî bakış, Ebced'i bir anahtar mesabesine yükseltir. Bu anahtar sadece kilitli kapıları açmaz, aynı zamanda o kapının ardındaki odanın mimarisini de bize fısıldar. Şeyh-i Ekber'in bize öğrettiği en temel usûllerden biri, zâhir ile bâtını, evvel ile âhiri, tenzih ile teşbihi aynı anda görebilme sanatıdır. Ebced hesabının asıl derinliği, bu zıt gibi görünen hakikatleri sâlikin kalbinde nasıl birleştirdiğinde ortaya çıkar. Bu, aklın sınırlarında dolaşmak değil, aklın ötesindeki Cem makamı ufkuna nazar etmektir.

Tasavvuf yolunun yolcusu, iki kanatla uçmak mecburiyetindedir. Bu kanatlardan biri tenzih, diğeri teşbih kanadıdır.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk'ı her türlü yaratılmışlık sıfatından, şekilden, suretten, zamandan ve mekândan münezzeh bilmektir. "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) âyetinin sırrıdır. Bu kanat olmadan sâlik, Hakk'ı yaratılmışlara benzetme (teşbih) hatasına düşer, O'na bir suret biçer, aklının dar kalıplarına hapsetmeye kalkar.

Teşbih ise, "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) ve "Biz ona şah damarından daha yakınız" (Kāf, 16) âyetlerinin tecellîsidir. Bütün âlemin, Hakk'ın isim ve sıfatlarının bir tecelligâhı olduğunu, her zerrede O'nun sanatını, kudretini ve varlığını müşahede etmektir. Bu kanat olmadan da sâlik, Hakk'ı âlemden o kadar uzaklaştırır ki, âdeta O'nunla hiçbir bağı olmayan, ilgisiz, soyut bir varlık tasavvur eder (tâtil).

Muhammedî mîzan, bu iki kanadı dengede tutmaktır. Hakk'ı hem her şeyden münezzeh (tenzih) hem de her şeyde tecellî hâlinde (teşbih) görmektir.

Ebced bu büyük dengenin neresindedir? Harf, teşbih âlemine aittir. Bir şekli, bir sesi, bir noktası, bir çıkış yeri vardır. "Bâ" harfi (ب) yazılır, görülür, telaffuz edilir. Kesret âleminin, yani çokluk dünyasının bir parçasıdır. Sayı ise, tenzih âlemine daha yakındır. "İki" sayısı, iki elmayı da, iki gezegeni de, iki fikri de ifade eden soyut bir hakikattir. Sayının kendisi bir suret taşımaz, bir ilkedir. Bütün sayılar, özünde "Bir"in tekrarından, açılımından ibarettir. Sayı, bizi formların ötesindeki birliğe, vahdet ilkesine götürür.

Ebced hesabı, bu iki âlemi birbirine bağlayan köprüdür. O, teşbihin sureti olan harfe, tenzihin ilkesi olan sayıyı giydirir. Harfin zâhirî (görünen) elbisesinin altına, sayının bâtınî (içsel) hakikatini yerleştirir. "Bâ" harfinin "iki" sayısına denk gelmesi, sadece bir şifreleme usûlü değildir. Bu, "Bâ" harfinin temsil ettiği "ikilik" hakikatine bir işarettir. Besmele'nin ilk harfi olan "Bâ"nın altındaki nokta, "Ben altımdaki noktayım" buyuran Hz. Ali'nin işaret ettiği gibi, bütün varlığın kendisinden zuhûr ettiği o tek hakikattir. "Bâ" ise o noktanın açılımı, yani kesret âleminin başlangıcıdır. Bu, "bir" olan noktanın "iki" olan harf suretinde görünmesi, vahdet ve kesretin, tenzih ve teşbihin aynı harfte buluşmasıdır.

Bu bakış, sâlikin nazarını eğitir. Sâlik artık âleme baktığında sadece dağınık, birbirinden kopuk şekiller ve olaylar görmez. Her bir şeklin, her bir harfin ardındaki adedî kıymeti, yani onun Hüvviyet âlemindeki kökünü, ilâhî ilimdeki yerini tefekkür etmeye başlar. Bu, eşyanın hakikatine nüfuz etme çabasıdır.

Şeyh-i Ekber'in Füsûs'ta anlattığı hikmetin özü şudur: Vücûd birdir, o da Hakk'ın Vücûdudur. Gördüğümüz bütün bu çokluk (kesret), o tek Vücûd'un farklı mertebelerde, farklı isimler altında ve farklı suretlerdeki tecellîsinden başka bir şey değildir. A'yân-ı sâbite, yani varlıkların ilâhî ilimdeki hakikatleri, asla dış âlemde varlık kokusu koklamamışlardır. Dış âlemde gördüğümüz her şey, bu ilimdeki suretlerin birer gölgesidir.

Ebced, bu gölge ile asıl arasındaki bağı kuran bir ipucudur. Mesela "Ahmed" ism-i şerîfi... Harfleri A-H-M-D. Ebced değerleri 1-8-40-4. Toplamı 53. Bu sayı bir tesadüf değildir. İrfan ehli için bu sayı, "Ahmed" isminin bâtınî kimliğidir. Bu ismin kevnî dokudaki, yani âlemlerin işleyişindeki yerini ve tesirini gösteren bir şifredir. Bu sayı üzerinden yapılan tefekkür, sâliki "Ahmed" isminin lafzından, onun hakikatine, yani Hakîkat-i Muhammediyye'ye doğru bir seyre çıkarır.

Bu seyir, zıtları birleştirme seyrinden başka bir şey değildir:

• Zâhir ve Bâtın: Harfin zâhiri (şekli) ile sayının bâtını (değeri) birleşir.
• Evvel ve Âhir: "Elif" (ا), hem harflerin evvelidir hem de ebced değeri "Bir" olmasıyla sayıların evvelidir. Diğer bütün harfler ve sayılar ondan doğar. O hem başlangıçtır hem de her şeyin döndüğü teklik ilkesidir.
• Kesret ve Vahdet: Her harf ayrı bir suret, ayrı bir değer taşıyarak çokluğu (kesret) temsil eder. Fakat bütün bu değerlerin kaynağı ve esası olan "Bir"e (vahdet) işaret etmeleriyle, hepsi aynı denize akan ırmaklar gibidir.

Bu birliği kavramak, aklın tek başına yapabileceği bir iş değildir. Bu, kalbin işidir. Kalp, İbn Arabî'ye göre "takallüb eden" yani sürekli dönen, hâlden hâle giren bir latîfedir. Çünkü o, Hakk'ın tecellîgâhıdır. Cenâb-ı Hakk ise "her an yeni bir şe'ndedir" (Rahmân, 29). Dolayısıyla kalp de bu sonsuz ve her an yenilenen tecellîlere ayna olmak için sürekli bir dönüşüm içindedir.

Bu kalp, Cem makamına erdiğinde, zıt gibi görünen tecellîleri aynı anda idrak edebilir. Hem Celâl'i (kahır ve haşmet tecellîsi) hem de Cemâl'i (lütuf ve güzellik tecellîsi) aynı Hakk'tan bilir. Hem tenzihin yüceliğini hem de teşbihin yakınlığını aynı anda yaşar. Bu kalbin sahibi olan İnsân-ı Kâmil, Hakk'ı halkta, halkı da Hakk ile kâim görür. O, yürüyen bir mîzandır.

Sıradan bir sâlik için Ebced, bu büyük mîzanı anlamak ve kendi kalbinde kurmak için bir alıştırmadır, bir nevi mânevî riyâzettir. Bir kelimeye veya bir isme baktığında, onun harflerinin suretinde takılıp kalmaz. O suretin ardındaki adedî ruha, o ruhun da işaret ettiği ilâhî hakikate yol bulmaya çalışır. Böylece nazarını kesretten vahdete, suretten mânâya çevirmeyi öğrenir.

Füsûs'un bize öğrettiği derinlikle diyebiliriz ki: Ebced, sadece harflerin sayısal karşılıklarını bulan bir hesaplama usûlü değildir. O, varlığın zâhir ve bâtın yüzlerini, tenzih ve teşbih kanatlarını, kesret ve vahdet hakikatlerini birleştiren hikemî bir anahtardır. Sâlikin elinde bu anahtar, kâinat kitabının sayfalarını çevirmek ve her harfin altında parlayan ilâhî Sırr'a bir pencere açmak için bir vesile olur. Bu, zıtlıkların çatıştığı değil, birleşerek Tevhid nağmesini söylediği bir idrak seviyesidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Ebced Hesabı

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin derya misali Mesnevî-i Şerîf'inde, her bir hikâyenin, her bir beytin katman katman manalarla dolu olduğunu görürüz. O, hakikati bazen bir padişahın dilinden, bazen bir kölenin hâlinden, bazen de bir harfin sırrından anlatır. Ebced hesabı da Hazret-i Pîr'in elinde, basit bir hesaplama usûlü olmaktan çıkar; ilmin zâhiri ile bâtını, bilmek ile olmak arasındaki o ince ve derin farkı anlatan bir ayna hâline gelir.

Mesnevî, Ebced'i doğrudan uzun uzadıya şerh etmez; bu onun üslûbu değildir. O, Ebced'i bir temsil, bir misal olarak kullanır ve bu misal üzerinden sâlikin yolculuğundaki en temel meselelerden birine işaret eder: zevk edilmemiş, sadece lafzı ezberlenmiş bilginin kısırlığı.

Zâhirin Lafzı, Bâtının Manası: Ebced Temsili

Mevlânâ Hazretleri, hakikat ilminin kendine has dilini, ıstılahlarını (terimlerini) zâhir ehlinin, yani işin sadece dış kabuğuyla ilgilenenlerin nasıl anladığını izah etmek için manidar bir örnek verir. Tıpkı bir çocuğun, elifbâyı öğrenirken "Ebced, Hevvez" diye tekerleme gibi tekrar etmesi, ama bu harf gruplarının ne ifade ettiğini hiç bilmemesi gibi...

Ebced ve hevvez gerçi çocuklara zahir ve aşikardır; ma'na ise çok uzaktır. Yani ebced ve hevvezin lafızlarını çocuklar pek iyi bilirler ve daima okurlar; fakat anlamlarından asla haberleri yoktur ve anlamı, onların zevkinden pek uzaktır.

Bu beyit, meselenin kalbidir. Bir çocuk "Ebced" der, geçer. Kelime ağzından çıkar, ama ruhuna dokunmaz. Hazret-i Pîr, tasavvuf yolunun "sekr" (mânevî sarhoşluk), "inbisât" (kalp genişliği), "gaybet" (kendinden geçme) gibi hâllerini kitaplardan okuyup ezberleyen kimsenin durumunun da bu çocuğun durumundan farksız olduğunu buyurur. O da bu kelimeleri bilir, nakleder, belki üzerine saatlerce konuşur. Ama o hâli yaşamamış, o tecellînin zevkine ermemiştir. Bilgisi, babadan dededen kalma bir miras gibidir; kendi malı değil, emanettir.

Ve eğer bilir isen, senin naklin babadan ve ceddendir; senin indinde bu isimler ebced gibidir. Ey zahirî ilim sahibi; sen hakikat ehlinin bu terimlerini bilsen bile, şundan bundan işitmek veya bir kitapta okumak suretiyle bilir ve aktarırsın.

Mesnevî'nin nazarında Ebced, kuru bilginin sembolüdür. Harfleri sayabilirsin, sayıların karşılığını bulabilirsin. Bu, ilmin iskeletidir. Ama o iskelete can veren, o harflerin arkasındaki ruhu, o sayıların işaret ettiği tecellî sırrını ancak "zevk" yoluyla, yani bizzat yaşayarak idrak edebilirsin. Aksi halde, elinde sadece manası uzak, ruhsuz bir "Ebced, Hevvez" kalır.

Harflerin Ruhu: Hz. Âdem Kıssası ve Ebced'in Sırrı

O çocukların bilmediği, zâhir ehlinin tadamadığı mana nedir? Mesnevî şârihleri, Hazret-i Mevlânâ'nın işaret ettiği bu derinliğe bir pencere açarlar. Ebced harf gruplarının her birinin, aslında bir cümlenin kısaltması olduğunu ve bu cümlelerin topyekûn Hz. Âdem'in (a.s.) cennetten yeryüzüne iniş ve tekrar Hakk'a dönüş serüvenini anlattığını söylerler. Bu, Ebced'in sadece bir alfabe sıralaması değil, aynı zamanda insanın kevnî yolculuğunun bir özeti olduğunu gösterir.

O basit harf grupları şu hikmete bürünür:

"Ebced" ابى آدم عن الطاعة جد "Adem itaatten kaçınıp ağaca yaklaşmaya çalıştı." "Hevvez" تحرك الى التوبة "Tövbe etmeye yöneldi." "Hutti" حط و سقط عنه الذنب "Ondan günahı düştü." "Kelemen" تلقى الكلام من ربه "Rabbinden kelam aldı." "Safas" سعى فصار مقبولا "Çalıştı, makbul oldu." "Karaşet" کسبت نفس آدم درجة عالية و فضائل سامية "Adem'in nefsi yüksek derece ve yüce faziletler kazandı." "Sehaz" انعم الله عليه "Yüce Allah ona nimet verdi." "Daziglen" خلص من الغل والغش "Kin ve hileden kurtuldu."

Ebced, Hz. Âdem'in zellesiyle başlayan ayrılık (firkat) hikâyesidir. Hevvez, pişmanlık ve dönüş arzusudur. Hutti, ilâhî rahmetin tecellîsiyle günah yükünün kalkmasıdır. Kelemen, "Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı" (Bakara, 37) âyetinin sırrıyla, yeniden ilâhî kelâma muhatap olmasıdır. Ve devamında gelenler, bu tövbenin ardından sülûk ederek, çalışıp çabalayarak tekrar arınma, yücelme ve Hakk'ın in'amına mazhar olma sürecidir. En sonda "Daziglen" ile kin ve hileden, yani nefsânî tortulardan tamamen kurtuluş vardır.

Bu, sadece Hz. Âdem'in kıssası değil, yola giren her bir sâlikin, her bir canın hikâyesidir. Hepimiz kendi cennetimizden dünyaya düşer, ayrılığın ne olduğunu tadarız. Sonra bir "Hevvez" ile pişmanlık ateşiyle yanar, tövbeye yöneliriz. Mürşidimizin telkiniyle "Kelemen" sırrına erer, zikirle, hizmetle "Safas" makamında çalışırız. Nihayetinde gaye, "Daziglen" makamına ulaşıp kalbi masivadan, yani Allah'tan gayrı her şeyden temizlemektir.

Mevlânâ'nın "mana ise çok uzaktır" dediği sır budur. Ebced, sadece harf değildir; insanın varoluş macerasının şifrelenmiş hâlidir. Onu sadece hesaplayan, zâhirde kalır. Onu kendi hayat yolculuğunda yaşayan ise arif olur.

Vahyin Gölgesindeki İlim: Cifir ve Peygamberlerin Hattı

Mesnevî, Ebced hesabının da içinde bulunduğu ilm-i cifir gibi bâtınî ilimlerin kökenine dair de önemli bir ipucu verir. Bu ilimler, insanların kendi akıllarıyla, deneme yanılmayla buldukları şeyler değildir. Onların menşei, kaynağı ilâhîdir.

Binâenaleyh ulûmun ibtidâsı vahiy ve irşâd-ı enbiyâdır, aklın ve hissin tarafsız olan ulûm-ı bâtıneye yolu yoktur; zîrâ ulûm-ı bâtıne, tarafsız ve cihetsiz olan rûhun ilmidir ve ulûm-ı zâhire ise, cihât içinde mahsûr olan havâss-i cisim vâsıtasıyla tahsil olunan ilimdir.

Bu, harflere sayısal değerler vererek onlardan mana çıkarma ilminin, ilk olarak peygamberlere vahiy yoluyla bildirilmiş bir sır olduğu anlamına gelir. İnsanın sınırlı aklı, yani akl-ı cüz'î, bu türden sırlı bilgileri kendi başına keşfedemez. Ancak daha sonra hikmet ehli olmayanlar veya filozoflar, bu ilâhî menşeli ilmi alıp kendi akıl yürütmeleriyle, zan ve tahminleriyle genişletmeye çalıştılar. İşte o zaman işin içine beşerî yorumlar karıştı ve bu ilimle yapılan bazı çıkarımlar hakikate uygun düşmemeye başladı.

Mesnevî şerhinde zikredilen şu hadîs-i şerîf, bu meseleyi özetler:

"Peygamberlerden bir peygamber bir çizgi çizdi ki, ondan gaybî ve gelecek olan hüküm malum olur. Şimdi yıldız ilmi, reml ve cifir ehli kimselerden birinin çektiği çizgi, eğer peygamberin çizgisine uygun düşerse, çıkardığı hükümde doğru olur ve eğer çektiği çizgi, peygamberin çizgisine uygun düşmezse, çıkardığı hükümde yalancı olur," buyurulmuştur.

"Peygamberin çizgisi", o ilmin saf, ilâhî kaynağıdır. O çizgiye uygunluk ("tevâfuk"), kişinin o ilmi kullanırken nefsini, zannını, hevesini aradan çıkarıp ilâhî iradeye ne kadar teslim olabildiğidir. Ebced ve cifir ile yapılan bir hesaplamanın doğruluğu, matematiksel bir kesinlikten ziyade, o hesabı yapan kişinin mânevî saflığına, kalbinin o peygamberî hatta ne kadar yakın olduğuna bağlıdır. Eğer kalp saf ise, çekilen çizgi peygamberin çizgisine denk düşer ve harfler sırrını açık eder. Eğer kalp bulanıksa, hesaplar da zan ve vehimden ibaret kalır.

Zikir ve Tecellî: Ebced'in Sâlikin Yolundaki Yeri

Bu ilim, sâlikin yolunda nasıl bir alete dönüşür? Mevlânâ Hazretleri'nin işaret ettiği zevk hâline ulaşmada bir vasıta olabilir mi? Mesnevî şerhlerinde bunun da bir misalini buluruz. Esma-i Hüsna'dan "el-Vedûd" ism-i şerîfi ele alınır. Bu ismin Ebced değeri 20'dir.

"Vedûd", esmâ-i ilâhiyyedendir. Ebced hesabıyla adedi (20) olup, sâat-i kamerde bu aded kadar zikrine devâm [eden] kimse nûrâniyet kesb eder ve kalbine vüs'at gelir ve kalbinde reng-i mâsivâdan eser koymaz.

Burada Ebced, artık bir tekerleme veya bir kıssa olmaktan çıkıp, bizzat seyr-i sülûkun, yani mânevî yolculuğun bir parçası, bir "amel"i hâline geliyor. "el-Vedûd" isminin manası "çok seven ve çok sevilen"dir. Bu ismin tecellîsine mazhar olmak isteyen sâlike bir usûl gösteriliyor: Bu ismin âlemdeki sayısal karşılığı olan 20 adedince, belirli bir vakitte (Ay saatinde) zikrine devam etmek.

Bu, rastgele bir sayı değildir. Kâinattaki her şey gibi, ilâhî isimlerin de bu âlemde bir ölçüsü, bir miktarı, bir zuhûr ediş biçimi vardır. Ebced değeri, o ismin bu şehâdet âlemindeki bir nevi matematiksel elbisesidir. Sâlik, o ismin zikrini o adede göre yaptığında, kendi varlığını o ismin kevnî ritmine, âlemdeki titreşimine uyumlamış olur. Bu uyum neticesinde kalp nurlanır, genişler ve en mühimi, masivanın, yani Hakk'tan gayrı her şeyin sevgisinin rengi kalpten silinir. Çünkü "el-Vedûd" isminin nuru kalbi doldurunca, başka sevgilere orada yer kalmaz.

Hazret-i Mevlânâ'nın nazarında Ebced, katman katman bir hikmettir. En dış katmanda çocuğun ezberi, bir altında zâhir âliminin kuru bilgisi, daha derinde Hz. Âdem'in ve dolayısıyla her insanın varoluş serüveni, onun da temelinde peygamberlere dayanan ilâhî bir sır ve en nihayetinde sâlikin elinde Rabbine vuslat için kullandığı bir zikir anahtarıdır. Mesnevî, bu basit görünen hesabın bile, eğer kalp gözüyle bakılırsa, insanı nasıl Zât-ı Mutlak'ın sırlarına götürebileceğini fısıldar.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Ebced Hesabı kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 2: "'Hevvez' = 'Geri dönmeye yöneldi.' 'Huttî' = 'Ondan günahı düştü.' 'Kelemen' = 'Rabbinden kelâm telakki etti.' 'Sa'fas' = 'Çalıştı, makbûl oldu.' 'Karaşet' = 'Âdem'in nefsi yüksek derece ve â…'"

Ahmed Avni Konuk — Mesnevî-i Şerîf Şerhi:

• Cilt 2 — Ebced-hevvez-huttî-kelemen-sa'fas-karaşet tâbirlerinin İbn Abbâs tefsîri; tertibin Âdem'in seyr-i sülûk haritası olarak okunuşu.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Ebced Hesabı

Her bir kavram, hakikat okyanusuna açılan bir başka kapıdır. Ebced hesabı da tek başına duran bir ada değildir; o, irfan geleneğimizin nice derinlikli bahçesiyle komşudur, onlardan su alır, onlara su verir.

Evvela, ebced dediğimizde aklımıza hemen Huruf-u Mukattaa gelmelidir. Kur’ân-ı Kerîm’in bazı surelerinin başında bulunan bu "kesik harfler", Zât âleminin sırlarını kelâm libasına büründüren şifrelerdir. Onlar, âlemlerin ve hakikatlerin tohumlarıdır. Ebced hesabı ise bu tohumların içindeki potansiyeli, onların âlemdeki açılımlarını anlamak için bize verilmiş bir anahtardır. Huruf-u Mukattaa, harfin bâtınî, yani içsel ve özsel mertebesini işaret ederken, ebced o harfin zâhirî, yani kevnî ve kemmî (niceliksel) karşılığını, onun âlemdeki matematiksel iz düşümünü gösterir. Biri hazine ise diğeri o hazinenin sandığını açan anahtarın üzerindeki oymaların ilmidir.

İkinci olarak, ebcedin en şerefli ve en derin ilişkisi Kelime-i Tevhid iledir. "Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah" cümlesi, varlığın özetidir. Bu büyük kelimenin harfleri, ariflerin nazarında tesadüfî bir araya geliş değildir. Her harfin bir sayısal değeri, bu değerlerin toplamının da işaret ettiği bir hakikat vardır. Ebced yoluyla Kelime-i Tevhid'in harflerini tefekkür etmek, tenzih ve teşbihin, nefiy (yoklama) ve ispatın (varlama) o ilâhî formül içindeki muazzam dengesini seyretmektir. Ebced, Kelime-i Tevhid'in sadece bir söz olmadığını, onun kâinatın matematiksel dokusuna işlenmiş, vücûdî bir gerçeklik olduğunu fısıldar.

Nihayet, ebced hesabının en yaygın ve en pratik kullanıldığı alan Esma'ül Hüsna bahçesidir. Cenâb-ı Hakk'ın her bir Güzel İsmi, O'nun bir tecellîsinin, bir sıfatının âlemdeki unvanıdır. Her ismin bir mânâsı olduğu gibi, ilm-i hurûf ehline göre bir de sayısal kimliği vardır. Ebced, bu kimliği ortaya çıkaran yöntemdir. Mesela "el-Vedûd" (Seven, Sevilmeye en lâyık olan) isminin sayısal değeri 20'dir. Bu sayı, o ismin âlemdeki "işleyişinin", tecellîsinin kemmî (niceliksel) yönünü ifade eder. Sâlik, bir ismi zikrederken onun ebced değerince tekrar ettiğinde, o ismin ruhaniyetine ve tecellîsine daha tam bir uyumlanma niyet eder. Bu, bir tür ruhsal rezonanstır; sâlikin iç âlemini, o ismin kevnî ritmiyle aynı nisbete getirme çabasıdır. Bu asla bir sihir veya otomatizma değildir; bilakis, her şeyin bir ölçü ve hesap ile halk edildiği hakikatine imanın bir tezahürüdür.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin üç büyük pınarı, ebced testisini farklı sulardan doldurur. Her biri aynı hakikate işaret etse de, meşrepleri ve üslupları, sâlikin farklı idrak mertebelerine seslenir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve eserlerinde ebced, her şeyden önce bir edep ve had bilme meselesi olarak karşımıza çıkar. O, bu ilmi hiçbir zaman bir kehanet aracı veya dünyalık bir menfaat kapısı olarak görmemiş, bu yola sapanları daima uyarmıştır. Onun nazarında ebced, sâlikin tefekkürünü derinleştiren, onu harflerin ve sayıların zâhirî kabuğundan alıp bâtınî özüne ulaştıran bir köprüdür. Terzibaba için önemli olan, ebced hesabıyla "ne olacağını" bilmek değil, her harf ve sayıda "O'nun nasıl tecellî ettiğini" görmektir. Sohbetlerinde ebced, Allah'ın isimlerinin (Esma) ve kelâmının (Kur'an) ne kadar ince bir hesap ve mîzan üzere kurulu olduğunu göstermek için bir vesiledir. Hesapta boğulup, hesabı verenden gafil kalmanın en büyük tehlike olduğunu sık sık hatırlatır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde ise mesele, sâlikin hâlinden, Vücûd'un kendisine, yani varlığın bizatihi yapısına döner. Füsûs'ta ebced, bizatihi varlığın tezahür ediş usûlünün bir açıklamasıdır. Şeyh-i Ekber'e göre harfler, "sabit hakikatlerin" (A'yân-ı Sâbite) ilk taayyünleridir; onlar, Nefes-i Rahmânî'nin (Rahmanî Nefes) âlemler şeklinde açığa çıkarken büründüğü ilk kalıplardır. Sayılar ise bu harflerin ve dolayısıyla hakikatlerin birbirleriyle olan ilişkilerini, mertebelerini ve oranlarını belirler. Dolayısıyla ebced, İbn Arabî'nin hikmetinde, Cenâb-ı Hakk'ın kendi Zât'ını âlem aynasında müşahede edişinin "matematiksel" dilidir. Füsûs'taki bakış, "Ebced ile ne yapabilirim?" sorusundan ziyade, "Ebced, varlığın ne olduğunu nasıl anlatır?" sorusuna cevap arar.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'inde ise ebced, ne Terzibaba'daki gibi bir sülûk metodu, ne de İbn Arabî'deki gibi bir vücûdî tahlildir. O, Aşk'ın diline tercüme edilmiş, hikâyelerin ve sembollerin içine gizlenmiş bir sırdır. Mevlânâ, bu ilmin teknik detaylarına girmez. Fakat Mesnevî'nin tamamı, harflerin ve kelimelerin ardındaki mânâ denizine bir davettir. O, harfleri ve sayıları aklın oyuncağı olmaktan çıkarır, kalbin ve aşkın dili hâline getirir. Mevlânâ için asıl hesap, kâr-zarar hesabı değil, Sevgili uğrunda varını yoğunu verip vermediğinin hesabıdır. Asıl ebced, insanın kendi hiçliğini hesaplayıp, O'nun varlığında yok olmanın yolunu bulmasıdır. Dolayısıyla Mevlânâ, ebcedin ve diğer zâhirî ilimlerin, insanı Aşk'a ve ilâhî vuslata götürdüğü müddetçe bir anlamı olduğunu, aksi takdirde en büyük perde hâline gelebileceğini öğretir.

Değerlendirme

Ebced hesabı, irfan yolunda çok yüzlü bir elmas gibidir. Ona hangi pencereden baktığınız, ne gördüğünüzü belirler.

Ebced, özünde, kâinat kitabının ve Kur'an kitabının aynı Kalem'den çıktığını, dolayısıyla aralarında derin bir uygunluk ve ahenk bulunduğunu gösteren bir hikmet anahtarıdır. O, harflerin ses, sayıların ise o sesin âlemdeki geometrik izi olduğunu fısıldar. Bu ilim, sâlikin niyetine göre ya bir tefekkür kapısı olur ya da bir benlik tuzağı. Asıl marifet, sayıların içinde kaybolmak değil, her sayının ardında duran ve "her şeyi bir ölçüyle halk eden" Sâni'yi (Sanatkârı) müşahede etmektir. Terzibaba'nın uyarısı burada dikkate alınmalıdır: Hesap ilmi, Hesabı vereni unutturmamalıdır. Son tahlilde, en büyük ebced, insanın kendi varlığının harflerini doğru okuyup, bütün hesaplarını "bir" olan Hakk'ın önünde sıfırlayabilmesidir.