Hac
Hac, İslâm’ın temel şartlarından biri olarak zâhirde Mekke’deki Kâbe’yi ve mukaddes makamları muayyen vakitte ziyaret etmek şeklinde tarif edilen bir ibadettir. Ancak irfan mektebinde bu ibadet, yalnızca bedenin belirli bir coğrafyaya taşınmasından ibaret kalmayıp sâlikin kendi öz hakikatine, zâtından Zât’ına yöneldiği derûnî bir seyr-ü seferdir. Kâbe taş ve duvardan ibaret bir yapı olmanın ötesinde, Hakikat-i Muhammediyye’yi ve İnsan-ı Kâmil’in hakikatini cem eden ilâhî bir tecelligâhtır. Sâlik için asıl gaye, sûrî bir merasimi tamamlamanın ötesinde gönül Kâbe’sini imar etmek, nefsaniyet perdelerini aralayarak Hakk’ın zâtî birlik ve cemâlini müşahede etmektir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Zâhirî mânâda hac, Allah’ın beytini ve Resûlü’nün haremini ziyaret maksadıyla şeriatın tayin ettiği menâsikin topluca yerine getirilmesidir. Terzibaba, kavrama getirdiği işârî açılımda kelimenin harf yapısına dikkat çeker. Hac kelimesi Arapça “Ha” ve şeddeli “Cim” harflerinden meydana gelir; şedde sebebiyle iki “Cim” okunur.
Bu işârî tarifte “Ha” harfi Hakikat-i İlâhiyye’ye, birinci “Cim” genel mânâda ilâhî cemâle, ikinci “Cim” ise kulun kendi zatında tecelli eden cemâl-i ilâhiyeye işaret etmektedir. Şayet insan bu hakikati kendi nefsi cihetine çeker, yani nefsin hâkimiyetine devrederse kesret ve benlik girdabına düşer. Fakat bu birimsel varlığı birinci Cim’in, yani Hakk’ın mutlak cemâlinin içinde muhafaza ederse, zâtî tecellinin bir mazharı olduğunu anlar. Bu idrak ile eda edilen hac, Hakk’ın kula üfürdüğü rûhun yine Hakk tarafından müşahede edilmesidir.
Hac ile Umre arasındaki fark da bu kök anlam üzerinden temellenir. Terzibaba’nın ifadelerinde hac, Hakikat-i İlâhiyye’de Cemâlullah’ı seyir iken; umre, Hakikat-i İlâhiyye mertebesinde Hakikat-i Muhammediyye’yi ve Habîbullah’ı seyirdir. Biri Zât’a, diğeri Zât mertebesindeki Resûlullah hakikatine dönük müşahededir.
Haccın ifa edildiği beldelerin isimleri de kaynaklarda benzer bir işârî harf çözümlemesiyle ele alınır. Mekke-i Mükerreme lafzında üç adet “Mim”, üç adet “Kef” ve iki adet “Rı” harfi mevcuttur. Üç “Mim”, Hakikat-i Muhammediyye’nin üç idrak makamı olan ilme’l-yakîn, ayne’l-yakîn ve hakka’l-yakîne delâlet eder. Üç “Kef”ten birincisi âlemlerin zuhura çıkışındaki umûmî “Kün” (Ol) emrini, ikincisi birimsel varlıkların meydana gelişindeki “Kün” emrini, üçüncüsü ise ilâhî ikramı gösterir. İki “Rı” harfi ise Rahman ve Rahîm tecellileridir. Böylece Mekke-i Mükerreme, âlemlerin ve tek tek varlıkların Hakikat-i Muhammediyye bünyesinde halk edilip Rahmâniyet ve Rahîmiyet tecellileriyle ilâhî ikrama mazhar kılındığı makamın remzidir. Medine-i Münevvere ise Makam-ı Muhammedi’nin tecelli mahalli olup Nurlu Selâmet Yurdu’dur; feyiz ve rahmetin Hakikat-i Muhammediyye kanalıyla vârislere ulaştığı bir merkezdir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Sûrî Hac ve Gönül Haccı: Bedenin Tatbikatı ile Gönlün Müşâhedesi
Terzibaba, hac ibadetini ele alırken daima zâhir ile bâtın arasındaki dengeyi gözetir. Haccın zâhirî hükümlerinin fıkıh âlimleri tarafından etraflıca anlatıldığını belirterek, irfan ehlinin asıl vazifesinin şekillerin altında yatan mânevî hakikati kavramak olduğunu vurgular. Hac, sâlikin dünya gailesinden ve nefsin bağlarından soyunarak Hakk’a doğru hicret etmesidir. Ancak bu hicret salt bedenin yola çıkmasıyla kemâle ermez:
Aslında genel anlamda “borç ve hak” olarak ifâde edilen husus, Zâtından, Zâtına olan yolculuğudur. — Hac Sûresi
Zâhirde Kâbe’ye giden kimseye hürmet edilir; fakat insan yalnızca bedeniyle gidip gelmişse, hakikî mânâda hacı sayılmaz. Terzibaba sohbetlerinde, sûreten yapılan ibadetin bir şekil ve alışkanlıktan ibaret kalabileceğine işaret eder. İbadetlerin ve bilhassa haccın nihâî gayesi, insanın kendi hakikatini ve bu yoldan Rabbinin varlığını müşahede etmesidir:
İslam ümmeti yani Muhammed ümmetinin dünyaya geliş gayesi Cenab-ı allah’ı bu dünyada müşahede etmek içindir. Tabi bu dünyada müşahede edildiğinde ahirettede zaten müşahede edilmiş olunacak, zaten Allah’ın gayesi kendi varlığının hakikatinin bu alemde idrak edilmesi anlaşılmasıdır yoksa sadece suri olarak ibadetler etmek değildir. Sadece aç kalıp oruç tutmak değildir. sadece bedenimizi hacca götürmek değildir. bütün bunların içerisinde yapılması lazım gelen şey kendi hakikatimizi idrak edip oradan da rabbın varlığını idrak etmek müşahede etmektir. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 2 (2000)
Mevlânâ’nın, Mekke’deki Kâbe halk edildiğinden beri Allah’ın fiilen onun içine girmediğini, fakat gönül Kâbe’si yapıldığından beri oradan hiç çıkmadığını belirten sözünü nakleden Terzibaba, bundan hacca gidilmeyeceği mânâsının çıkarılamayacağını ifade eder. Hac ibadetinde Mekke bir tatbikat sahasıdır. Bir kimse gönül terbiyesini ve mânevî eğitimini kendi nefsinde almalı, orada ise bunun fiilî tatbikatını yaşamalıdır. Gönül terbiyesi olmaksızın sırf sûretle gidildiğinde ortaya çıkan manzarayı bir derviş kıssasıyla açıklar.
Kıssada, hacdan dönen ve bir Rufâî dergâhına misafir olan kişi, akşam sohbetinde hacda hangi paşalarla ve zenginlerle görüştüğünü, kaç defa hacca gittiğini anlatıp durur. Sabah içtimasında ise dergâhın kıdemli dervişlerinin arasına karışır. Dergâhın mürşidi onu oradan alıp develerin arkasına yerleştirir. Misafir buna şaşırıp itiraz ettiğinde şeyh efendi şu cevabı verir:
O misafir hacda gördüğü beyleri paşaları anlatıyor, halbuki rabbı ile olan ünsiyetinden bahsetmesi lazımdır, beyi paşayı her yerde görürsün ne olacak ki? — Sohbet Arası Sohbetler CD 16
Aynı hâdise Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) ve İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) sohbetlerinde de işlenir. Şeyh efendi, oradaki develerin yirmi defa hacca gittiğini ve sırf sayı ile iftihar edilecekse develerin o kimseden daha kıdemli olduğunu hatırlatır. Hacda aranması gereken şey paşalar veya dünyevî mevkiler değil, Hakk ile kurulan ünsiyettir. Suret olarak yapılan ameller, insanın iç dünyasında bir tahakkuk meydana getirmiyorsa kuru bir zahmetten ibaret kalır.
Kâbe Mimarisi ve Hazerât-ı Hamse Mertebeleri
Terzibaba’nın hac bahislerindeki en mühim açılımlarından biri, Mekke’deki Kâbe yapısının ve müştemilâtının bütün kâinat mertebelerini câmi bir nizam üzere kurulduğunu izah etmesidir. Hac Sûresi şerhinde ve Hacc Divanı eserinde Kâbe külliyesinin mimarî unsurları ile Hazerât-ı Hamse (beş ilâhî mertebe) arasındaki irtibat tafsilatla anlatılır.
Kâbe’de insanların ayaklarıyla basıp tavaf ettikleri zemin, Ef’âl âlemidir; yani cisimler ve faaliyetler âlemidir. Merdivenlerle çıkılan birinci kat, Melekût âlemidir. Bu katta yer alan tarihî direkler Esmâü’l-Hüsnâ’nın tecellilerini temsil eder. İnsanlar zâhiren bu direklerin tavanı alttan taşıdığını zanneder; oysa Terzibaba bunun Tûbâ ağacı misali olduğunu, köklerinin semâda, dallarının ve tecellilerinin aşağıya doğru uzandığını belirtir. İlâhî isimler ve sıfatlar mânâ âleminden madde âlemine bu direkler vasıtasıyla tecelli etmektedir. Birinci katın üstü, yani ikinci kat Ceberut âlemi ve Sıfat âlemidir. En üstteki açık teras ise Lâhut ve Ulûhiyet âlemidir; ucu bucağı olmayan gökyüzüne açıldığı için Zât âleminin sonsuzluğunu gösterir.
Bütün bu âlemler manzumesinin tam merkezinde duran Kâbe-i Şerif ise İnsan-ı Kâmil’dir, yani Hakikat-i Muhammediyye’dir. Etraftaki müştemilât şu remizlerle açıklanır:
- Kâbe’nin yedi minaresi, Zât’ın yedi sübûtî sıfatıdır (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semî, Basar).
- Safa ile Merve arasındaki sa’y mahalli zaman tünelidir; âlemin evvelinden âhirine kadar ne varsa bu tünelin içindedir. Aynı zamanda Safa safiyete ermeyi, Merve mürüvvet ve sekineti gösterir; Hacer validemizin hâlinde olduğu gibi havf ve recâ (korku ve ümit) dengesini ifade eder.
- Zemindeki direkler Esmâ-i İlâhiyye’nin yeryüzüne nüzulünü temsil eder.
Terzibaba Kâbe ile insanın bâtını arasındaki ayniyete dikkat çekerek şöyle der: Cenâb-ı Hakk kâinattaki bütün zuhurları insanın bünyesinde ferdî olarak da halk etmiştir. Âlemde ilk kurulan beyt Kâbe olduğu gibi, insanın vücudunda ilk kurulan beyt de onun gönlüdür. Mekke insanın varlığı, Kâbe ise gönül âlemidir. İnsana düşen vazife, gönül Kâbe’sinin kapısını açmak, oradaki yabancı sevgileri ve putları dışarı atmaktır; zira mânâ âleminde Hakk’tan gayrısına yer yoktur. Gönül Kâbe’sine giren kimse, nefsin vesveselerinden ve fitnelerinden emin olur.
Tavafın Sırrı: Akl-ı Kül’ün Nefs-i Kül’ü İhatası ve Helezonî Yükseliş
Haccın en bâriz rüknü olan tavaf, Terzibaba’nın sohbetlerinde derin bir tevhîdî tahlile tâbi tutulur. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000), İzmir İrfan Sohbetleri CD 2 (2000), Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 16 metinlerinde tavafın yönü ve mahiyeti üzerinde ısrarla durulur.
Tavaf Kâbe’nin etrafında sağdan sola, yani saatin aksi istikametinde döner. Terzibaba bunun hikmetini insandaki ve âlemdeki iki temel kutbun irtibatıyla açıklar:
Bakın sağ taraf Akl-ı Kül’dür, insanın sağı Akl-ı Kül, sol nefs-i Kül’dür. Akl-ı Kül’ün nefs-i Kül’ü ihata etmesi lazımdır, sarması lazımdır. Eğer biz sağa doğru tavaf etsek nefs- Kül bizi sarmış olur. O zaman iş yanlış olur tersine olur, Akl-ı Kül dışarıdan ihata eder, nekadar halka genişlerse genişlesin Akl-ı Kül içine alır bütün varlığı tavaf öyle olunca. Yani alemi Akl-ı Kül’ün sarması lazımdır. Yani Akl-ı kül’ün dışarıda olması lazımdır. Çünkü bütün alem Akl-ı Kül’den oluşuyor. Akl-ı Kül’ün içinde nefs-i Kül olması lazımdır. Aksi halde tam tersi olur, Akl-ı Kül içeride nefs-i Kül dışarıda olmuş olur ki bu olacak iş değildir. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
İnsanın sağı Akl-ı Kül’ü, solu Nefs-i Kül’ü temsil eder. Tavaf sola doğru yapıldığında sağ taraf dışarıda kalır; böylece akıl nefsi kuşatır, ona hâkim olur. Eğer tavaf sağa doğru dönülseydi, sol taraf dışarıda kalacak ve nefs aklı sarmış olacaktı ki bu bâtıl bir hâldir. Âlemdeki nizam da bu helezonî akış üzeredir; matkap helezonunun sola doğru yükselmesi gibi tavaf da sâliki aşağı mertebelerden yücelere doğru yükselten bir miraç hareketidir.
Terzibaba bu hususta gördüğü bir mânâ müşâhedesini aktarır. Rüyasında Harem-i Şerif’in içine girdiğinde Kâbe’nin avlusunun bomboş olduğunu, kimsenin bulunmadığını görür. Milyonlarca hacı ise Kâbe’nin dış duvarlarının arkasında, çarşı ile duvar arasında tavaf etmektedir; üstelik sağdan sola değil, soldan sağa dönmektedirler. Terzibaba bu hâlin sebebini şöyle açıklar: İnsanlar Hakk ile değil, çarşı pazar işiyle ve kendi benlikleriyle meşguldür. Benlik ve dünya hırsıyla dönüldüğü için dönüşleri tersinedir ve feyizden mahrum kalmaktadırlar.
Aynı rüyada Terzibaba kendisinin Şam köşesi (Rükn-i Şâmî) hizasında, Umre kapısı ile Bâbü’l-Feth arasındaki revakların altında durduğunu ve orada demir işlemeli, çiçek motifleri birbirine geçen gizli bir kapı bulunduğunu görür. Uyanıp daha sonra hacca gittiğinde bu mahalli arar ve 53 numaralı Bâb-ı Şâmî kapısını tespit eder. 53 sayısının remzî açılımını verir: 5 ile 3 toplandığında 8 eder; 8 ikiye bölündüğünde 4 çıkar. Bu 4 şeriat, tarikat, hakikat ve mârifettir; diğer cihetten ise Hakikat-i İslâmiyye ve Hakikat-i Muhammediyye kanatlarıdır.
Ayrıca Kâbe’nin kapı sayısı meselesinde Terzibaba, o dönemde sayılan 94 kapıya ek olarak üst kata çıkan Bâbü’s-Star (Yıldız Kapısı) ile sayının 95 olduğunu nakleder. 94 kapının rakamları toplamı (9+4) 13 eder ki bu da Resûlullah’ın zâtî şifresidir. Kâbe’ye ancak o kapıdan, yani Hakikat-i Muhammediyye idrakiyle girilebilir.
Tavaftaki yedi şavtın her biri ise bir sıfatın ve bir nefs mertebesinin tahakkukudur. Birinci dönüşte Hayat, ikincide İlim, üçüncüde İrade, dördüncüde Kudret, beşincide Kelâm, altıncıda Sem', yedincide Basar sıfatı kazanılır. Hac Sûresi ve Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) metinlerindeki niyazlarda tavafın Zât’a giden yol olduğu ve dönenlerin Hakk’ın zuhur sûretleri olduğu bildirilir:
Haccın nedir dediler, Hakikatimle Cemalimi seyirdir dedim Umren nedir dediler, Hakikat-i Muhammedi’de habibimi seyirdir dedim Vedan nedir dediler, izafidir dedim, birlikte olanın vedası olmaz Bunları soran kim dediler soran da söyleyen de benim dedim. — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Arafat Tecellisi ve Karşılıksız İlâhî Lütuf
Haccın en mühim rüknü sayılan Arafat vakfesi, Terzibaba’nın Hacc Divanı eserinde hususî bir irfânî tahlille ele alınır. “Hac Arafat’tır” hadis-i şerifini açıklarken Arafat’ın zâhirde bir dağ adı olduğunu, mânâda ise kulun idrakinin en yüksek kemâle erişmesini ve mârifetinin ziyadeleşmesini ifade ettiğini belirtir.
Arafat tecellisi, senenin sadece bir gününde tecelli eden ve oradakilerin bütün varlıklarına sirayet eden ilâhî bir nûrdur. Bu tecelli insanları vehmî benliklerinden boşaltır ve onlara ilâhî bir kimlik bahşeder. Arafat’ta insanların halsiz, takatsiz kalmaları, derin zihnî hesaplar ve fikir muhakemeleri yapamamaları bu tecellinin ağırlığındandır. İnsanlar bunu havanın sıcağına bağlasa da asıl sebep mânevî nüfuzdur.
Terzibaba Arafat vakfesinin diğer bütün ibadetlerden ayrılan en mühim sırrını şöyle açıklar: Namaz, oruç ve zikir gibi ameller, kulun kendi gayretiyle ürettiği ve kazanç sağladığı fiillerdir. Hâlbuki Arafat tecellisi kulun kendi amelinin eseri olmayıp, tamamen dışarıdan gelen karşılıksız bir ilâhî lütuftur. Kul orada bir şey üretmekle mükellef kılınmamış, ilâhî ikrama mazhar kılınmıştır. Hatta bir kimse Arafat’ta çok ibadet yapmaya kalkışsa, gelen tecelliye perde çekme ihtimali dahi doğabilir; zira orası alma yeri değil, Hakk’ın kuluna doğrudan lütfetme yeridir. Bu sebeple namazlar kısaltılarak cem edilir. Başka hiçbir ibadette baygın olan kimsenin ameli geçerli sayılmazken, Arafat’a baygın olarak çıkarılan bir kimsenin dahi hacı sayılması bu ilâhî lütfun en açık delilidir; çünkü ameli işleyen kulun zâhirî şuuru değil, Hakk’ın rahmet ve vaadidir.
İlâhî Hesaplar: On Üç Sırrı, Kurbân ve Veda Haccı
Terzibaba 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye kitabında, İslâm’ın menâsik ve ahkâmında tecelli eden sayısal tevâfukları hac ibadeti üzerinden sergiler. Hac menâsiki ile Hakikat-i İlâhiyye arasındaki bağlar şu hesaplarla ortaya konur:
158: “Safa ve Merve Allah’ın –şeairi-işaretlerindendir” Hac’ta ve Umre’de Kâ’be’nin etrafında (7) def’a dönülür her dönüş bir şaft (7) şaft bir tavaf olur. Ayrıca (sa’y) de de (4) def’a gidiş ve (3) def’a geliş vardır ki, (7) def’a safa ile merve arasında yürümektir, buna da (sa’y) etmek denir. Tavaf ve sa’y in toplamı ise (7+7=14) tür ki Nûr’u Muhammed-î dir. Dikkat edilirse Âyet sayısı da toplam (14) tür. — 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye
Kâbe etrafındaki 7 şavtlık tavaf ile Safa-Merve arasındaki 7 turluk sa’y ameliyesinin toplamı 14 eder ve Nûr-u Muhammedî’ye tekabül eder. Haccın ve Kurban bayramının nihayete erdiği teşrik günlerinin sonu 13 Zilhicce’dir. Resûlullah’ın Mekke’deki tebliğ süresi 13 yıl olduğu gibi, hac menâsikinin tamamlanışı da 13 sayısıyla mühürlenmiştir.
Ayrıca Peygamber Efendimiz’in Vedâ Haccı’nda yanında bulunan ashâbın sayısının rivayetlerde 114 bin veya 124 bin olarak zikredilmesi derin bir mânâ taşır. Terzibaba’ya göre bu hadise, Kur’ân-ı Kerîm’in 114 sûresinin tenzîlî ve lafzî kayıttan çıkıp, yeryüzünde canlı ve fiilî bir Kur’ân olarak zuhur etmesidir. Her bin sahâbî bir sûrenin fiilî tecellisini temsil etmekte, Hazret-i Peygamber ise nâtık (konuşan) Kur’ân olarak bu topluluğun merkezinde bulunmaktadır. Böylece Vedâ Haccı, insanlık tarihinde Kur’ân’ın bütün mertebeleriyle fiilen yaşandığı muazzam bir sahne olmuştur. Bu hakikat Hz. İbrahim (a.s.) ve İsmail (a.s.)’ın temellerini yükselttiği beytin İslâm ile kemâle ermesidir.
Seyr-i Sülûk Boyutu: Hira, Nefs Mertebeleri ve Mürşid Akdi
Hac ibadeti aynı zamanda dervişin seyr-i sülûk merhalelerinin müşahhas bir tablosudur. Terzibaba Vahiy ve Cebrâîl eserinde, tavaf ve sa’y esnasındaki remizleri sâlikin nefs mücadelesine bağlar. Hacıların tavafta ve sa’y yaparken ilk üç turu hızlı adımlarla (hervele ile), sonraki dört turu ise daha sakin ve vakur adımlarla yapmalarının hikmeti şudur:
Hacılar Ka’be de “tavaf”, safa ve merve arasında “sa’y’ı” ederken, ilk üç tavaf ve sa’y’ı hızlı hızlı adımlarla, diğerlerini daha ağır, ağır yaparlar. Bunun hikmeti, en kısa sürede üç nefs mertebesinden kaçıp kurtulmak, diğerlerinin de hakkını vererek oluşumlarını meydana çıkarmak içindir. — Vahiy ve Cebrâîl
İlk üç nefs mertebesi olan emmâre, levvâme ve mülhime, sâlikin bir an evvel kurtulması gereken süflî ve perdeli merhalelerdir. Bu sebeple adımlar hızlı tutulur. Dördüncü mertebe olan mutmainneye ulaşıldığında ise seyr sükûnete kavuşur; râdiye, merdiyye ve sâfiye mertebelerinin hakkı teker teker verilerek kemâlâta doğru ilerlenir. Hacda saçların kazıtılması veya kısaltılması da, beşeriyet cihetinden gelen sıfatların kökünden kesilip Zâtî mertebedeki ilâhî esmânın tahakkuk ettirilmesi mânâsına gelir.
Mânâ âleminde hacca çağrılmak ise Zât’a davettir. Terzibaba Kevkeb — Yıldız eserinde bir dervişin rüyasını tabir ederken haccın seyr-i sülûktaki yerini açıkça belirtir:
Hacca gitmek için Süleyman beyin sizi çağırması, (Süleyman ve Süleymandan içeri) ifadesiyle içerideki Süleymanın akl-ı küll’e doğru davetidir. Hacca davet zata davettir. Tabii ki her yolda bazı zorluklar olacaktır. Şehrin ortasındaki dağın karla kaplı olması ve zirvede güneş parlaması, kahhariyyetin kemâlâtı ve fettahhiyyetin açılmaya başlamasıdır. Buradaki Hacc zata gitme, Fettah esmâsının aslına, yani zâtına ulaşmak demektir. Bu oluşumla diğer esmâlarda da (fütühat) açılımlar olur. Yanınızda hiçbir şeyin olmaması, herşeyden soyunmuş olmanın gereğidir. Tabii ki herkes kendi gönül haccını, kendisi yalnız başına yapacaktır. — Kevkeb — Yıldız
Rüya sahibinin hac yolunda yanında hiçbir eşya bulunmaması, mânevî yolculukta her türlü benlik ve dünya alâkasından soyunmanın zaruretidir. Her sâlik kendi gönül haccını tek başına, tecrid içinde ifa etmek mecburiyetindedir.
Yine Kevkeb — Yıldız eserinde Hacerü’l-Esved ile mürşid rabıtası arasında doğrudan bir rabıta kurulur. Bir dervişin mürşidinin avuç içini öpmesi, Kâbe’de Hacerü’l-Esved’i selâmlamak, biatı yenilemek ve tavafa başlamakla aynı mânâyı taşır. Tavafa başlarken Hacerü’l-Esved hizasını geçmemek esastır; hizayı geçerek başlamak akdi ve biatı bozmak demektir. İnsân-ı Kâmil gönül Kâbe’sidir; sâlik mürşidine verdiği ikrarı ve akdi muhafaza ettiği müddetçe tavafı ve seyr-i sülûku muteber olur. Aksi takdirde yapılan seyrler hükümsüz kalır ve akdin yenilenmesi gerekir.
Kâbe Sahnesindeki Canlı Tarih ve Çocuk Seslerinin Sırrı
Terzibaba Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000) kaydında, Harem-i Şerif’te namaz kılarken işitilen ve bazı kimselerin yadırgadığı çocuk seslerine dikkat çeker. Kâbe’de namaza durulduğunda muazzam bir sükûnet ve feyiz hasıl olurken, birden yükselen çocuk ağlamaları insanı hemen dünya sahnesine çeker. Hatta bir dönem yetkililerin çocukları içeri almamayı düşündüklerini, fakat çocukların alınmadığı vakit Kâbe kapılarının açılmadığını ve bu karardan vazgeçildiğini nakleder.
Terzibaba bu hâdiseyi peygamberlerin canlı hâtırasıyla izah eder. Kâbe, Hz. Âdem’den Resûlullah Efendimiz’e kadar gelmiş geçmiş bütün peygamberlerin hayat sahnelerinin anbean yaşandığı bir mekândır:
Eğer orada çocuk sesleri olmasa İbrahim (as) ın hakikati orada yok olmuş olurdu, İsmail (as) ın çocuk iken o sesleri yok olmuş olurdu. İsmail (as) ın o günden gelen yankılanması oradaki çocuk sesleri. Hadi bakalım bunu çıkarmak mümkün mü oradan dışarıya, değil onu kimse çıkaramaz, zaten kimsenin de gücü yetmez, çünkü o Allah’ın kanunudur. — Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)
Anneler farz namazına durup ellerini bağladıklarında Hakk’a teslim olmakta, çocuğu yere bırakmaktadırlar. Çocuk ise terk edildiği hissine kapılarak ağlamaktadır. Anne Hacer validemizin kucağındaki İsmail’i ıssız vâdide bırakış hâlini yaşamakta, cemaat ise Hz. İsmail’in ağlayış ve çırpınışlarının asırlardır dinmeyen yankısını işitmektedir. Bu sesler olmadan hac ve umre sahnesi eksik kalır; zira o sesler ilâhî teslimiyetin ve Hacer meşrebinin canlı şahididir.
Aynı sohbette Terzibaba, Cüneyd-i Bağdâdî veya Bâyezîd-i Bistâmî hazretlerine atfedilen meşhur hac kıssasını hatırlatır. Hacdan dönen bir müridine büyük velî, hacca giderken bütün dünyevî bağlarını terk edip Hakk ile akit yapıp yapmadığını, hervele yaparken nefsin kibrinden arınıp arınmadığını, tavaf neticesinde ilâhî zâta erip ermediğini sorar.
Böylece Terzibaba’nın bütün eserlerinde hac; bedenin seyahatinden ibaret bir merasim değil, baştan sona nefsin tezkiye edildiği, Hazerât-ı Hamse tecellilerinin temaşa edildiği, Akl-ı Kül’ün nefse hâkim kılındığı ve kulun kendi zâtında Hakk’ın cemâline ayna olduğu küllî bir tevhîd mektebidir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İsevî Fassı
Fusûsu'l-Hikem şerhinde hac ibadeti, zâhirî bir amel olmanın ötesinde kulun esmâ terbiyesinden Zât müşâhedesine geçişi münasebetiyle ele alınır. Şerhte açıklandığı üzere peygamberlerin zuhûrundaki esas gaye, insan fertlerini erbab-ı müteferrikadan (farklı ilâhî isimlerin kayıtlarından) Rabbü'l-Erbâb olan Allah ism-i câmiinin terbiyesi altına dâhil etmektir. Bir kimse yalnızca zâhirî şeriat hükümlerine uyup beş vakit namazını kılar, orucunu tutar ve haccını ifa ederse mümin bir fert olur; ancak esmâ-i ilâhiyyenin bâtınî hakikatini idrak etmedikçe hakikî muvahhid olamaz:
Ama zahir ehli bu dili esma-i ilahiyenin farkında olmadığından şeri manada beş vakit namazını kılar hac, zekat oruç bunları yaparsa yani islamın beş şartını yerine getirirse mü’min bir insan olur. Yani islam olmuş olur ama muvahid olamaz. Tevhid ehli olamaz. Çünkü hangi ismin mazharı ise hangi ismin tesiri altında kalmış ise o halde fırka ehlidir. — TB. Kelime-i Îseviyye
Burada ameller iki mertebede değerlendirilir: Biri sadece fiillerle Hakk'a yaklaşmak ve ecir kazanmaktır; diğeri ise aklî ve kalbî tefekkür ile hareket etmektir. Kemâlât, madde ile mânâyı, fiil ile tefekkürü birleştirmektir. Şerhte bu ayrım cennet ehli ile cemâl ehli arasındaki fark olarak ortaya konur:
İşte bunun birincisi İslamın içinde olan birinci grubu derler ki efendim biz namazımızı kıldık, orucumuzu tuttuk, zekatımızı verdik haccımızı yaptık, bakın burada tefekkür yok sadece fiiller vardır. İşte bu fiilleri ile iyi niyetleri ile bunlar Cennete girerler, Cennet ehlidirler. Ama Cemal ehli değildirler. Cennet ehli olmak başka şey Cemal ehli olmak yani “Şehid” olmak başka şeydir. — TB. Kelime-i Îseviyye
Fass'ın hac kavramındaki en can alıcı noktası, dinin kemâle erdirildiğini bildiren âyetin (Mâide, 5/3) vahyediliş mahalliyle ilgilidir. Cenâb-ı Hakk: "Bugün sizin için dîninizi kemâle erdirdim" fermanını Hac esnasında inzal buyurmuştur. Şerhte bu hükmün hikmeti şu şekilde açıklanır: Cenâb-ı Hakk bu kelâmı daha evvel başka bir yerde de lütfedebilirdi; fakat haccın Hakikat-i İlâhiyye'de Cemâlullah'ı seyir makamı olması sebebiyle, dinin ikmâli ancak bu zâtî müşâhede mahallinde beyan buyrulmuştur.
Ayrıca Vedâ Haccı esnasında Hazret-i Peygamber'in bütün bir gece boyunca Hazret-i İsa'nın ümmeti hakkındaki niyazını ("Eğer onlara azap edersen, şüphe yok ki onlar senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, yine şüphe yok ki sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin." [Mâide, 5/118]) tekrar ederek sabahladığı nakledilir. Bu hâl hem İsevî hem Muhammedî tecellinin Vedâ Haccı'nda birleşmesidir. Aynı eserde Kâbe'nin çevresindeki 104 revak ile dört büyük kitap ve yüz suhuf arasında münasebet kurulur; 94 numaralı kapıdan sonra gelen ilk kapının 13 sırrına (9+4=13) işaret ettiği ve Hakikat-i Muhammediyye idraki olmaksızın Kâbe kapılarından hakikî mânâda girilemeyeceği belirtilir.
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
Kelime-i İshâkiyye şerhinde hac menâsikinin remzî temellerine dâir zâtî bir açılım yer alır. Eserde nefis mertebelerinden ve rubûbiyyet davasına kalkışan firavunî heveslerden bahsedilirken hadîs-i kudsîye müracaat edilir:
Nitekim hadîs-i kudsîde buyrulur ki: Ya'nî "Azamet benim ızar(bel altı örtüsü)ım ve Kibriya ise rida(bel üstü örtüsü)mdır.” İzar ve rida Hac da ihram elbisesi olarak kullanılır. Kim ki benden bu ikisini nez' ederse istemezse kabul etmezse nâra dahil ederim. — TB. Kelime-i İshâkiyye
Bu ifadede haccın temel şartı olan ihrama girerken bürünülen izâr ve ridâ örtülerinin, Cenâb-ı Hakk'ın Azamet ve Kibriyâ sıfatlarının tecellilerine işaret ettiği gösterilir. Sâlik ihram giymekle kendi benliğinden, kibir ve azamet iddialarından tamamen soyunur; büyüklüğün ve kudretin yalnız Hakk'a ait olduğunu fiilen ikrar eder. Bu iki örtünün ifade ettiği mânâyı benimsemeyen ve nefsanî kibre kapılan kimse helâk olur.
Ana bölümde haccın Hakikat-i İlâhiyye'de Cemâlullah'ı seyir olduğu ve sırf sûrî amellerle yetinilmeyip tefekkür ve tevhîd idrakiyle edâ edilmesi gerektiği yönündeki açıklama, İsevî Fassı'nda dinin ikmâlinin hacdaki müşâhedeye bağlanması ve zâhir amelle yetinenlerin ancak cennet ehli olup cemâl ehli olamaması tespitiyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Beyt Sâhibini Ziyâret: Hâne ile Hâne Sâhibi Ayrımı
Mesnevî-i Şerîf’in 7. cildinde, Hüsâmeddin Çelebi’ye hitap edilen beyitlerin devamında hac ibadetinin zâhirî şekli ile derûnî gayesi arasındaki fark beyan olunur. Mevlânâ şöyle buyurur:
- Hac, hûneyi ziyaret etmek olur; beyt sahibinin haccı merdane olur: — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Ahmed Avni Konuk bu beytin şerhinde haccın lügatte kastetmek, şeriat ıstılahında ise usulü dairesinde Kâbe evini ziyaret etmek mânâsına geldiğini belirtir. Bedenî ve malî imkânı bulunan her mümin için bu farzı yerine getirmek mümkündür. Fakat asıl mesele taş ve harçtan yapılmış evi değil, o beytin sahibi olan Zât-ı Hakk’ı kast ve ziyaret etmektir; bu ise her kişinin değil, hakikî erlerin kârıdır. Konuk bu mânâyı teyit için şu beyti nakleder: "Hacı Kâbe yolunda ve ben ise dîdâr-ı Hakk’ın tâlibiyim; o evi arar ve ister, ben ise hânenin sâhibini arar ve isterim." Mesnevî’nin lâfız ve nakışları Kâbe’nin dış sûreti gibidir; irfan ehlinin maksadı ise bu sûretlerin altındaki zâtî vahdettir.
Bâyezîd-i Bistâmî Kıssası: İnsan-ı Kâmil ve Mazhar-ı Etemm Olan Kâbe
Mesnevî-i Şerîf’in 4. cildinde, Bâyezîd-i Bistâmî hazretlerinin hac ve umre niyetiyle Mekke yoluna çıktığında bir kâmil zât ile karşılaşması kıssa edilir. O zât Bâyezîd’e yanındaki meskûk paraları sorar ve şöyle hitap eder:
- Dedi: "Benim etrafımı yedi kere tavaf et ve bunu hacc tavafından daha iyi say!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Devamındaki beyitte ise bu hitabın zâtî sırrı açıklanır:
- Beni gördüğün vakit Huda'yı görmüşsün; Ka'be-i sıdkın etrafını dolaşmışsın. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Ahmed Avni Konuk bu kıssayı şerh ederken Kâbe ile İnsan-ı Kâmil arasındaki münasebeti tahlil eder. Kâbe’de Zât’ın zuhûru esmâ ve sıfât iledir. İnsan-ı kâmilde ise Zât’ın tecellisi esmâ ve sıfât ile beraber kevnî sıfatlarla birlikte zuhur eder. Bu sebeple insan, Kâbe’ye nisbetle mazhar-ı etemmdir (en kâmil zuhur mahallidir). Kâbe’nin tavaf edilmesi mahlûk olan taş ve toprağı için değil, onda tecelli eden Hak hakikati içindir. İnsan-ı kâmilin hakikati Hak olunca, onun beşerî sıfatlarından sarfınazar edilerek hakikati tavaf olunur. Zira kâmiller Melîk-i Muktedir katında mak’ad-ı sıdk (doğruluk makamı) ehlidir; onları tavaf eden kimse onların sûretini değil, onlarda tecelli eden Hakk’ı tavaf etmiş olur.
Bâdiyede Susuz Kalan Hacılar ve İrfânî Dereceler
Yine 4. ciltte, kızgın çöl sıcağında kaynayan kumlar üzerinde namaza duran ve münâcâtıyla semâdan yağmur inen zâhidin kıssası nakledilir. Hac kervanı bu susuz bâdiyede zâhidin kerâmetine şahit olduğunda üç kısma ayrılır:
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde beyan edildiği üzere, birinci kısım hacılar bu hârikulâde hâli görünce sebeplere bağlanıp kalmaktan ve gizli şirkten kurtularak ilme’l-yakîn mertebesine ererler. İkinci kısım hacılar zâten esbâbın bir örtüden ibaret olduğunu bilmekte iken, bu müşâhede ile ilme’l-yakînden ayne’l-yakîn derecesine yükselirler. Üçüncü fırka ise basiretsizlik edip hadiseyi sıradan bir tabiat hadisesi zannederek esbâb perdesinde mahsur kalır ve ebedî noksanlık içinde kalır.
Ana bölümde Kâbe’deki sûrî amellerin ötesinde İnsan-ı Kâmil’in hakikati ve evin sahibini müşahede etme gayesi olarak işlenen hususlar, Mesnevî şerhinde Bâyezîd-i Bistâmî kıssası ve hâne ile hâne sahibi arasındaki ayrım ile aynı hakikate işaret eder.
Kavramlar Ağında Hac
- Kâbe: Makalede açıklandığı üzere Kâbe, zâhirde tavaf edilen taştan bir bina olmanın ötesinde, Hakikat-i Muhammediyye’yi ve İnsan-ı Kâmil’in hakikatini câmi ilâhî bir tecelligâhtır; irfan ehli için asıl gaye taş binanın ötesinde o beytin sahibi olan Zât-ı Hakk’ı müşahede etmektir.
- Umre: Hac, Hakikat-i İlâhiyye mertebesinde doğrudan Cemâlullah’ı seyir iken; umre, Hakikat-i İlâhiyye mertebesinde Hakikat-i Muhammediyye’yi ve Habîbullah’ı seyir olarak tarif edilmiştir.
- Hz. İbrahim (a.s.): Kâbe’nin temellerini oğlu İsmail (a.s.) ile birlikte yükselten tevhidin babasıdır; makam-ı İbrahim gönüldeki hakikî tevhidin başlangıcına ve beytin ihlâs ile inşasına delâlet eder.
- Kurban: Hac menâsikinin nihayete erdiği 13 Zilhicce günüyle mühürlenen, sâlikin nefsanî bağlarını ve beşeriyet sıfatlarını Hakk yolunda feda etmesini temsil eden ibadettir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Hac Sûresi: Kâbe mimarisinin Hazerât-ı Hamse mertebelerine tatbikini, tavafın yedi sıfat ve nefs basamağını ve sûrî hac ile bâtınî hac arasındaki farkları etraflıca açıklar.
- Hacc Divanı: Hac kelimesinin ve mukaddes beldelerin işârî harf tahlillerini, tavafın helezonî seyrini ve Arafat vakfesinin karşılıksız ilâhî lütuf vasfını sergiler.
- İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000): Tavafın sola dönüş hikmetini Akl-ı Kül’ün Nefs-i Kül’ü ihatasıyla temellendirir ve Rufâî dergâhındaki derviş kıssası üzerinden şeklî ibadetin yetersizliğini işler.
- İzmir İrfan Sohbetleri CD 2 (2000): İslâm ümmetinin dünyaya geliş gayesinin bu âlemde Hakk’ı müşahede etmek olduğunu, bedeni hacca götürmenin ancak gönül terbiyesiyle kemâl bulacağını anlatır.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001): Kâbe kapılarının sırlarını, tavafın Zât’a giden yol olduğunu ve hac ibadetinde Rabb ile ünsiyet kurmanın ehemmiyetini açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 16: Hacda makam ve dünyalıklarla iftihar eden kimselerin hâlini develerin kıdemi kıssasıyla tahlil ederek amelde ihlâsın şart olduğunu gösterir.
- 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye: Tavaf ve sa’y sayılarının toplamındaki 14 Nûr-u Muhammedî sırrını, 13 Zilhicce mührünü ve Vedâ Haccı’nda Kur’ân’ın 114 sûresinin ashapta fiilen tecelli edişini ortaya koyar.
- Vahiy ve Cebrâîl: Tavaf ve sa’y ameliyesinde ilk üç turun hızlı adımlarla yapılmasını ilk üç süflî nefs mertebesinden kurtulma hikmetine bağlar.
- Kevkeb — Yıldız: Rüyada hacca çağrılmanın Zât’a davet olduğunu, dünyalıktan soyunma zaruretini ve mürşidin avuç içini öpmenin Hacerü’l-Esved biatıyla ayniyetini izah eder.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000): Kâbe’deki çocuk seslerinin Hz. İsmail ve Hacer validemizin teslimiyetinin canlı yankısı olduğunu ve Cüneyd-i Bağdâdî’nin hakikî akit ölçüsünü açıklar.
- TB. Kelime-i Îseviyye: Dinin ikmâlinin hacdaki Cemâlullah müşâhedesinde vahyedilişini ve sırf zâhir amelle yetinen cennet ehli ile tefekkür ehli cemâl ehli arasındaki farkı ortaya koyar.
- TB. Kelime-i İshâkiyye: İhramın iki parçasını teşkil eden izâr ve ridânın hadîs-i kudsîdeki Azamet ve Kibriyâ sıfatlarına tekabül ettiğini izah eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7: Hâneye yapılan hac ile Beyt sahibini arayan merdâne hac arasındaki farkı şerheder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4: Bâyezîd-i Bistâmî’nin İnsan-ı Kâmil’i tavaf etmesi üzerinden Kâbe ile kâmil insan münasebetini ve çöldeki hacıların irfânî derecelerini sergiler.
Değerlendirme
Hac, bedenin Mekke’ye seyahatinden ibaret sûrî bir merasim olmayıp, sâlikin benlik perdelerinden sıyrılarak zâtından Zât’ına doğru gerçekleştirdiği küllî bir tevhîd yolculuğudur. Terzibaba’nın yaklaşımında Kâbe mimarisi, tavafın sola dönüş yönü ve menâsik sayıları, Hazerât-ı Hamse’den nefs tezkiyesine kadar bütün kâinat ve insan hakikatlerini câmi bir nizam olarak okunur. Klasik şerhlerde İbn Arabî’nin dinin ikmâlini hacdaki Cemâlullah müşâhedesine dayandırması ve Mevlânâ’nın beyt sahibini aramayı öne çıkaran tahlilleri, bu irfânî nazarın klasik dayanaklarını teşkil eder. Bu çerçevede hac ibadeti, kulun her türlü büyüklük iddiasından soyunup İnsan-ı Kâmil’in hakikatinde Hakk’ın cemâline ayna olmasını hedefler. Daha tafsilatlı bir okuma için Hac Sûresi şerhi ile Hacc Divanı metinlerine müracaat edilebilir.