Kâbe
Kâbe, yeryüzünde taş ve harçtan bina edilmiş zâhirî bir mâbed olmanın ötesinde, Cenâb-ı Hakk'ın zâtî tecellîlerinin zuhûr mahalli, ilâhî hakikatlerin billûrlaştığı merkez ve insân-ı kâmilin remzidir. İrfân ehli indinde Kâbe, âlemlerin zuhûrundan seyr-i sülûkun nihayetine kadar uzanan ilâhî programın hem âfâkî hem de enfüsî pusulasıdır. İslâm tarihindeki kıblenin Kudüs'ten Mekke'ye döndürülmesi hâdisesi de bu anlayış doğrultusunda sâdece coğrafî bir yön değişimi değil, bâtın âlemindeki bütün mânevî dengelerin ve tecellî nizamının kemâle ermesidir. Bu makale, Kâbe'nin kadîm inşasından dört köşeli kübik yapısına, rükünlerinin temsil ettiği ilâhî mertebelerden gönül Kâbe'sine, namazdaki istikamet sırrından karşılıklı secde hakikatine uzanan irfânî ölçüleri kaynaklardaki veriler ışığında incelemektedir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kâbe kelimesi, lügatte dört köşeli, küp şeklinde olan bina mânâsına gelir. Nitekim ilk dönemlerde "el-Beytü'l-Atîk" (eski ve hür ev) yahut "Beytullah" olarak anılan mukaddes yapı, Kureyş kabilesinin Hz. Peygamber'in nübüvvetinden önceki tamiratı esnasında malzemesi yetmediği gerekçesiyle boyunun kısaltılıp dört köşe haline getirilmesinden sonra bu ismi almıştır. Kur'ân-ı Kerîm'de Âl-i İmrân Sûresi'nde insanlar için yeryüzünde kurulan ilk evin Mekke'deki mübarek beyt olduğu beyan buyrulur.
Tasavvuf ıstılahında ise Kâbe, Hakk'ın zâtî tecellîsine mazhar olan ve kelime-i tevhidin zuhûr mahalli kılınan merkezî tecelligâhtır. Sûfîler Kâbe ile insanın kalbi arasında doğrudan bir ayniyyet kurmuşlardır. Nitekim rivayetlerde iki Kâbe'den söz edilir: Mekke'deki bina Kâbe-i Halîl, insanın gönlü ise Kâbe-i Celîl'dir. Taş ve topraktan yapılan Kâbe ibadet mahalli iken, kalb-i mü'min temaşa ve müşahede mahallidir. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde aktarıldığı üzere, Muhammed b. Fadl zâhirdeki Kâbe'yi ziyaret etmeye iştiyak duyup da Allah'ı kalpte müşahede etmek istemeyen kimsenin gafletine hayret etmiştir. Dolayısıyla Kâbe'nin zâhirdeki binası zâtın remzü ve sûreti iken, onun bâtınî sırrı müminin gönlünde gizlidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Beyt-i Atîk'ten Kâbe'ye: Tarihî ve Mânevî Dönüşüm
Kâbe'nin yeryüzündeki varlığı, insanlığın mânevî seyrinin başlangıcıyla doğrudan irtibatlıdır. Kelime-i Tevhîd ve Tûr Sûresi şerhlerinde açıklandığı üzere, Hz. Âdem yeryüzüne indirildiğinde cennetten bir teselli olmak üzere kırmızı yakuttan bir çadır beytullah mahiyyetinde indirilmiş; Hz. Âdem'in vefatından sonra evlatları bu temeller üzerine taş ve çamurdan bir bina inşa etmişlerdir. Nuh tufanı vuku bulduğunda Cenâb-ı Hakk bu beyti semâya çekmiş ve meleklerin tavaf ettiği Beytü'l-Ma'mûr kılmıştır. Tufan sellerinin örtbas ettiği temeller, yaklaşık beş bin yıl evvel Hz. İbrâhim ve oğlu Hz. İsmâil tarafından Cenâb-ı Hakk'ın emriyle yeniden bulunup yükseltilmiştir.
Hz. İbrâhim'in inşa ettiği Beytü'l-Atîk, ön tarafı iki köşeli, arkası ise yarım daire şeklinde oval bir yapıydı. O devirde öndeki iki köşe "Mertebe-i Âdemiyyet" (Rükn-i Yemânî) ve "Mertebe-i İbrâhimiyyet" (Rükn-i Hacerü'l-Esved) mertebelerini temsil ediyordu. Henüz âlemde Mûsevîlik, Îsevîlik ve Muhammedîlik mertebeleri zâhire çıkmadığından, bu binanın arkasında köşe bulunmamaktaydı. Ancak Hz. Peygamber'in zuhûrundan yaklaşık beş yıl evvel Kureyş kabilesi beyti tamir ederken, zahirde malzeme yetersizliği perdesi altında, binanın boyunu 15 metreden 11 metreye indirerek onu dört köşeli kübik bir Kâbe haline getirmiştir. Kelime-i Tevhîd eserinde bu hâdisenin bâtınî sebebi şöyle açıklanır:
Bu halin gerçek ifadesi, Küreyş “Beytullah”ı eski haliyle yapamadı değil, yaptırılmadı’dır. Şöyleki, eğer “Beytullah” eski hali üzere inşası gerçekleştirilmiş olsa idi, o yine eskisi gibi “iki (2) köşeli” yani “iki (2)mertebeli” (Adem (a.s.) ve İbrahim (a.s.)) mertebelerinin beyti/evi olacaktı, dolayısı ile “Muhammed SAV” nin mertebeleri orada temsil edilmeyecekti, ki öyle birşey düşünülemezdi. — Kelime-i Tevhîd
Kureyş'in zahirde eksik bıraktığı kısım Hatîm duvarıyla çevrilmiş ve Beytullah böylece Muhammedî hakikatin tecelli edebileceği dört mertebeli ve dört köşeli Kâbe hüviyetine kavuşturulmuştur.
Kıblenin Tahvili ve Kudüs'ten Mekke'ye Zât Tecellisi İntikali
İslâm'ın ilk yıllarında Hz. Peygamber ve müminler Bakara Sûresi nâzil oluncaya kadar Mescid-i Aksâ'ya yönelerek namaz kılmışlardır. Bunun sebebi, Hz. İbrâhim'in inşa ettiği Beytullah putlarla doldurulup maksadı haricinde kullanılınca, ilâhî tecellînin Hz. Süleyman'ın inşa ettiği Beytü'l-Makdis'e alınmış olmasıdır. Kudüs'te Hz. Mûsâ ile tevhid-i esmâ, Hz. Îsâ ile tevhid-i sıfat mertebeleri zuhûr etmiş ve Kudüs uzun asırlar boyunca sıfat tecellîsinin merkezi olmuştur. Müslümanlarda bilkuvve zât tecellîsi bulunmasına rağmen, bir müddet sıfat tecellîsinin merkezi olan Kudüs'e yönelmek mecbûriyeti hâsıl olmuştur.
Nihayet Medine'de Benî Seleme Mescidi'nde öğle namazı edâ edilirken Bakara Sûresi'nin 144. âyeti ("Fevelli vecheke şatral-Mescidi'l-Harâm") nâzil olmuş, Resûlullah Efendimiz ve ashâbı namaz içinde yönlerini Kâbe'ye çevirmişlerdir. Bu hâdise sâdece fizikî bir istikamet değişimi değildir. Tûr Sûresi şerhinde bu inkılâb şöyle ifade edilir:
Bu yüzden sonradan ismine “kıbleteyn/iki kıbleli mescid” denen bu yerde oluşan hadise, sadece o anda orada bulunanların arka taraflarına dönerek, namaz kılmaları değil, batın alemindeki bütün dengelerin değişmesidir ki, bu da insanlık alemi sürecinde en büyük mana değişikliğidir. — Tûr Sûresi
Sohbet Arası Sohbetler (25) kitabında belirtildiği üzere, Kudüs'teki esmâ ve sıfat tecellîleri bu emirle birlikte oradan kaldırılmış, zât tecellîsiyle cem edilerek Kâbe'ye nakledilmiştir. Tecellîleri alınan Kudüs, rûhu kabzedilmiş bir ceset hükmüne girmiş, esmâ ve sıfat evliyasının kabir ziyareti makamına dönüşmüştür. Hz. Peygamber'in Miraç gecesinde Kudüs'ten semâya yükselmesi de esmâ ve sıfat mertebesini son kez ziyaret edip bu tecellîleri zât tecellîsi halinde Kâbe'ye indirmesinin kesin bir delilidir. Böylece Mekke, zâtî ikramla mükerrem kılınarak Mekke-i Mükerreme adını almıştır.
Kâbe'nin Dört Köşesi, Rükünlerin Temsil Ettiği Mertebeler ve Tevhid Sözleri
Kâbe'nin dört köşesi, İslâm'ın dört hakikati olan şeriat, tarikat, hakikat ve marifet basamaklarını; peygamberlik silsilesindeki İbrâhimiyyet, Mûseviyyet, Îseviyyet ve Muhammediyyet mertebelerini; tevhid ilmindeki ef'âl, esmâ, sıfat ve zât tecellîlerini temsil eder. Sohbet Arası Sohbetler (25) eserinde bu nizam şu sözlerle kaydedilir:
Böylece batın âleminde bütün dengeler yeniden düzenleniyordu. Bütün mertebeler yeni yerlerini buluyordu. Mevcut olan 2 mertebeden, köşeden arkası oval, önde 2 mertebe var iken, 2 köşeden 4 köşeye, 4 mertebeye döndürülen kâbenin hacerul esved köşesi, mertebe-i Muhammedi zat mertebesidir. Rükn-il ırakî köşesi kapı yüzünün kapıya karşı durduğumuz sol tarafı muhammedi, sağ tarafıda ibrahimiyet şeriat mertebesi. Rukn-i şami köşesi musaviyet/tarikat mertebesi, rükn-i yemani/güney köşesi iseviyet/hakikat mertebesi olarak tescil edilmiştir. — Sohbet Arası Sohbetler (25)
Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ve Kelime-i Tevhîd eserlerinde bu dört köşenin tevhid kelimeleri ve remzî ölçüleri etraflıca aktarılır:
- Doğu köşesi olan Rükn-i Hacerü'l-Esved, zât ve marifet köşesidir; kelime-i tevhidi "Lâ ilâhe illallâh Muhammedun resûlullâh"tır.
- Kuzey köşesi olan Rükn-i Irâkî, ef'âl ve şeriat köşesidir; kelime-i tevhidi "Lâ ilâhe illallâh İbrâhîm resûlullâh"tır.
- Batı köşesi olan Rükn-i Şâmî, esmâ ve tarikat köşesidir; kelime-i tevhidi "Lâ ilâhe illallâh Mûsâ resûlullâh"tır.
- Güney köşesi olan Rükn-i Yemânî, sıfat ve hakikat köşesidir; kelime-i tevhidi "Lâ ilâhe illallâh Îsâ resûlullâh"tır.
Kâbe'nin ölçüleri de bu bâtınî manaları taşır: Genişliği 11, boyu 12, yüksekliği 13, Hatîm duvarı ile boyu 15 metredir. 11 sayısı seyr-i sülûkta Muhammediyyet mertebesine, 4 sayısı İslâm'ın dört mertebesine, toplamları olan 15 ise Kâbe'nin cem edici hüviyetine tekabül eder. 12 rakamı insân-ı kâmil mertebesini, 13 rakamı ise Hz. Resûlullah'ın remzî sayısını gösterir. Kâbe'nin çevresinde İhlâs Sûresi sağdan sola yani zât mertebesinden ef'âl mertebesine doğru yazılıdır; zira Zât-ı Bârî bu sûrede kendini bu vechile tanıtmıştır. Fâtiha Sûresi ise kapı ön yüzeyinin ortasından başlayıp bütün köşeleri dolaşarak şeriat noktasında hitâma erer.
Hazarât-ı Hamse Mimarisi: Zemin, Katlar, Minareler ve Direkler
Kâbe ve çevresindeki Mescid-i Harâm külliyesi, tasavvuftaki Hazarât-ı Hamse yani beş ilâhî hazret mertebesinin tecessüm etmiş halidir. Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003) kaynağında Kâbe mimarisinin bu yönü şu ifadelerle beyan edilir:
Tavaf edilen yer cisimler âlemi, birinci kat Melekût âlemi, ikinci kat Ceberut âlemi üçüncü kat Lâhut âlemi, ortada duran Kâbe-i Şerifte İnsan-ı Kamil. Böylece Hazeratı Hamse, yani beş Hamse olarak tanımlanan ve 18 bin âlemi de kaplayan bu ifade, orada şeklini buluyor. — Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003)
Aynı kaynakta ve Hac Sûresi şerhinde mimarinin tafsilatı verilir:
- Tavaf edilen zemin, mülk ve ef'âl âlemidir; insanların beşerî abdiyyetleriyle Hakk'a ilticâ ettikleri yerdir.
- Merdivenlerle çıkılan birinci kat Melekût âlemidir. Buradaki sütunlar ve direkler aşağıdan tavanı tutan payandalar değil, Tûbâ ağacı misali kökleri gökte, dalları ve tecellîleri yerde olan Esmâ-i Hüsnâ zuhurlarıdır.
- İkinci kat Ceberût yani Sıfât-ı Zâtiyye ve Sıfât-ı Sübûtiyye'nin saltanat mahallidir.
- En üstteki teras ise Lâhût ve sonsuz Ulûhiyyet âleminin tecelligâhıdır.
- Ortada bütün haşmetiyle duran Kâbe-i Muazzama, bu mertebelerin tamamına ayna olan İnsân-ı Kâmil yani Hakîkat-i Muhammediyye'dir.
- Kâbe'nin kapısı önünde bulunan Makâm-ı İbrâhim, abdiyyet mertebesidir; Kâbe ulûhiyyeti, Makâm-ı İbrâhim ise kâmil kulluğu remzeder.
- Mescidin yedi minaresi, Cenâb-ı Hakk'ın Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semî ve Basar'dan ibaret olan Sıfât-ı Sübûtiyye'sine işaret eder.
- Safâ ile Merve arasındaki sa'y mahalli, âlemin evvelinden âhirine kadar cereyan eden hadiseleri barındıran bir zaman tünelidir.
- Hz. Hâcer'in zemzem suyunu bulduğunda suyun akıp gitmemesi için "zem zem" (dur, dur) demesi, bâtınen gönle doğan ilâhî hakikatlerin ve vâridâtın kıymeti bilinerek muhafaza altına alınması lüzûmunu ders verir.
Bâtınî Kâbe Olarak Gönül: Şirki Temizlemek ve Makam-ı İbrahim İdrâki
Tasavvuf terbiyesinde âfâktaki her bir yapının sâlikin kendi bünyesinde enfüsî bir karşılığı mevcuttur. Mekke insanın beden mülkü, Kâbe ise onun derûnundaki gönül evidir. Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003) eserinde, Bakara Sûresi'ndeki Hz. İbrâhim ve Hz. İsmâil kıssası tevil edilirken gönül Kâbe'sinin inşası şöyle izah edilir:
Buna dikkat et veled-i kalbin olan İsmail ile öz varlığın olan İbrahim’in yardımlaşarak gönül Kâbe’sinin ilim duvarlarını birlikte yükseltmeleridir. Bu oluşum, mana âlemi yolundaki çalışmaların çok mühim bir kısmını teşkil eder. Eğer bu yöndeki idrak ve açılım olmasa kişi suret, şekil ve madde âlemi bağımlılığından kurtulamaz, Kâbe’sini de yapamaz. — Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003)
Kur'ân-ı Kerîm'de Hz. İbrâhim'e hitaben buyrulan "evimi, tavaf edenler, namaz kılanlar, rüku ve secde edenler için temizle" emri, insanın kendi iç âleminde şirki yani kesret bağımlılığını yok etmesi mânâsına gelir. Gönül Kâbe'sinin yanına bir Makâm-ı İbrâhim idrâki yerleştirilmelidir. Sâlik nefsânî vehimlerini ve Hak'tan gayrı düşüncelerini gönlünden tahliye ettiğinde; merkezdeki Allah isminin etrafında kendindeki ilim, irade ve kudret gibi esmâyı hürmetle kıyama, rükûa ve secdeye sevk eder. Bu hal, esmânın zâta boyun büküşüdür.
Uşşâkî Kültürünün Günümüze Yansıması “Necdet Ardıç” Örneği Yüksek Lisans tezi eserinde namazın iftitah tekbiri incelenirken bu sırra dikkat çekilir:
Ellerin içinde doksan dokuz esmâ-i ilâhiyye, parmaklarda Allah ism-i celâli ile Hak'ın zatının sembolü olan Kâbe'ye karşı durmak, zatının zatına ef'âl mertebesinden başlayarak, her mertebede ayna olmasıdır. Beş parmağımız, hazarât-ı hamse mertebelerini ifade eder. — Uşşâkî Kültürünün Günümüze Yansıması “Necdet Ardıç” Örneği Yüksek Lisans tezi
Sağ elde Arap rakamıyla 18, sol elde 81 yazılı olup toplamı 99 esmâya tekabül eder; kişi ellerini kaldırıp Kâbe'ye yöneldiğinde kendi izâfî kimliğinden sıyrılıp zâtî tecellî aynasında Hakk'ı tasdik etmiş olur.
Vahdetin Merkezi Nizamı, Karşılıklı Secde Sırrı ve Râbıta
Cenâb-ı Hakk Kur'ân-ı Kerîm'de "Doğu da batı da Allah'ındır; nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır" buyurmasına rağmen, namazda muayyen bir cihete yani Kâbe'ye dönülmesini emretmiştir. Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde bu incelik tahlil edilirken, insanın cismânî hüviyeti itibariyle cihetler âleminde mahpus olduğu, vahdet ve tevhîd birliğinin temini için merkezî bir istikamete muhtaç bulunduğu belirtilir:
Zira insân, içinde bulunduğu taayyün sûretleri ve hayvânî ruhu bakımından istikametlerin zindanında mahpustur. Ama yine aynı insân, öz hakîkatiyle cihet ve istikametlerin dışındadır. Bu bakımdan cihet ve istikametin esiri, cihetsizliği yine cihette aramak zorunda kalıyor. Ve yine bu bakımdan mecaz yoluyla gönül denilen et parçası da ruh hakîkatinin nişânesi ve bir nevi cihet tayini noktası oluyor. Hakîkate yol için bu mecaz noktasına yönelmek ve Ledün ilminin anahtarını onda bulmak lâzımdır. — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Kâbe zât tecellîsinin merkezi olarak tâyin edilmemiş olsaydı, her fert ayrı bir cihete yönelir ve vahdet intizamı kaybolurdu. Bu merkezîlik râbıtanın da esasıdır: Dağınık vehimlerden ve zihnî sûretlerden kurtulup zihni tek bir Hakikat kıblesinde cem etmek, hacıların Kâbe'ye yönelmesi gibidir.
Bununla birlikte Esintiler (4) eserinde Kâbe'deki secdenin zâtî sırrı açıklanırken eşsiz bir hakikat serdedilir:
Şöyle ki; secde eden kendinde bulunan iki özelliğinden (ulûhiyyet, abdiyyet ve acziyyet) abdiyyeti ve acziyyeti itibariyle karşı tarafın ulûhiyyetine secde eder, aynı şekilde karşı tarafta, kendinin abdiyyet ve acziyyeti itibariyle, diğer tarafin ulûhiyyetine secde etmesi gerekmektedir ki; Kâ'bede oluşan halin sırrı da budur. Eğer mümkün olsa da bir an için Kâbe-i Şerifi bir miktar yukarıya kaldırabilsek, o anda göreceğimiz manzara insanların birbirlerine secde etmekte olduğudur. — Esintiler (4)
Kâbe taş ve toprağına tapınmak için değil, oradaki zât tecellîsini müşahede etmek içindir. Ortadaki bina kaldırıldığında müminlerin halka halinde birbirlerine secde ettiği görülür; bu secde her kulun kendi acziyyet ve abdiyyetiyle karşısındaki müminin zâtındaki ulûhiyyet nûruna tâzim etmesidir.
Âfâktan Enfüse İrfânî Seyir ve Hac/Umre Tatbikatı
Kâbe'yi ziyaret eden kimse sâdece bedenî bir seyahat yapmış olmaz; zâhirdeki rükünler bâtınî bir eğitime dayanmalıdır. Hac Sûresi şerhinde belirtildiği üzere, kişi evvela bulunduğu yerde gönül haccının irfânî eğitimini almalı, Mekke'de ise bunun fiilî tatbikatını icra etmelidir:
Kabe’de tatbikatı yapılıyor, orada hacı olunmuyor, orada hacı sureta oluyor, yani bu beden hacı oluyor orada beden hacı oluyor, ama gönül haccının burada eğitimini alması gerekiyor. eğitimini aldıktan sonra da orada tatbikat yani burada nazari orada tatbiki yapılıyor. — Hac Sûresi
2023 Umre Dosyası hatıratında, Medine ve Mekke tecellîleri arasındaki temel farka dikkat çekilir. Medine-i Münevvere'de rahmet ve merhamet gibi cemâlî esmâ hâkim iken, Mekke-i Mükerreme'de celâl ve cemâli bir arada tutan câmi' esmâ gâliptir:
Medinede camali isimlerin hakim olduğunu Rahmet merhamet gibi Mekkede cami esması,rahmet de var gadap da olduğunun bütün esmaların burda olduğunun. Nereye gidersen gidin Mekkenin feyzini bereketini hiç bir yerde bulamayız. — 2023 Umre Dosyası
Bu sebeple Kâbe civarında celâlî tecellîlerin diyeti hastalık, meşakkat veya nefsin zorlanması şeklinde tezâhür edebilir. Hac ve umre ibadetinde tavafın yedi şavtı, insanın hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, semî ve basar sıfatlarını zâtî tecellîde kemâle erdirmesini remzeder. İbadetin sonunda saçların tıraş edilmesi veya kısaltılması ise, beşeriyet istikametinde kullanılan nefsânî esmânın kökünden kesilip sâlikten zâtî mertebede ilâhî esmânın zuhûra çıkmasının alâmetidir. Neticede bâtınî Kâbe'yi yani gönül Kâbe'sini bulan bir ehl-i tevhid için ayrılık ve veda söz konusu değildir; zira asıl Kâbe insân-ı kâmilin gönlü ve zâtî vahdetin merkezidir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Hûd Fassı'nda namazdaki yöneliş, edep ve ilâhî vechin ihâtası meseleleri üzerinden Kâbe'nin hakikati tahlil edilir. Şârih ve müellifler, Cenâb-ı Hakk'ın vechinin her cihette mevcûd ve zâhir olduğunu beyan eden "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır" (Bakara, 2/115) âyeti ile namazda yüzü Kâbe'ye çevirme emrini cem eden irfânî bir nizam kurarlar. Ârif-i kâmil, Hakk'ın vechinin bütün cihetleri kuşattığını bilmekle beraber, namaz haliyle mukayyed kılındığında sûret-i zâhiresini Kâbe tarafına döndürmeyi edep ve emr-i ilâhî kabul eder. Bu yöneliş Hakk'ı tek bir mekâna hasretmek değil, sonsuz cihetler içinden Cenâb-ı Hakk'ın kulluk intizamı için tâyin buyurduğu husûsî bir veche imtisal etmektir. TB. Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu iki edebin dengesi şöyle kaydedilir:
Ya'nî Hakk’ın “vech”i Ka’be tarafındadır, deyip O’nu bir cihete hasr etme; işte bizim zahirde yaptığımız büyük tefekkür eksikliğinin sebeplerinden birisi de budur. [...] O’nu bir yönle sınırlama, ve idrâk ettiğin şey indinde, ya'nî namazla meşgul olduğun halde Ka’be tarafına dönerek edebi muhafaza et! Çünkü bu yöneliş emr-i ilâhîdir; bu Allah’ın emridir. Ve Resûlullah (s.a.v.)e tebaiyettir. — TB. Kelime-i Hûdiyye
Şerhte Kâbe'nin namazdaki bu toplayıcı vasfı, mertebeler arası içtimâ ile açıklanır. Ef'âl, esmâ ve sıfat mertebelerinde yaşayan bütün sâliklerin aynı yöne dönmesi, ilâhî tevhidin zâhirde de tahakkuk etmesi içindir. Bu yönelişin derûnî sırrı açılırken ortadaki taş yapının bir vinçle yukarı kaldırıldığı farz edildiğinde, halka halindeki insanların birbirine secde ettiği hakikati dile getirilir. Secde eden fert, kendi abdiyyetiyle karşısındakinin Hakîkat-i Muhammediyye'sine veya ulûhiyyet sırrına yönelir; karşı taraf da aynı misille kendi kulluğuyla diğerinin derûnundaki ilâhî nûra secde eder. Bu hâl, kâinattaki adalet ve edep mizanının Kâbe etrafındaki tecellîsidir.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı'nda insanın mazhariyeti ve ilk hilkatin secdesi münasebetiyle Kâbe'nin zâtî konumu ele alınır. Şerhte açıklandığı üzere, meleklerin Hz. Âdem'e secdesi onun kuru beden kalıbına değil, Allah isminin câmii olan Hakîkat-i Muhammediyye'ye yöneliktir. Cenâb-ı Hakk Hz. Peygamber devrinde bu hakikati Kâbe-i Şerîf'e secde şeklinde zâhire çıkarmıştır; şayet doğrudan peygamberin şahsına secde emredilseydi, beşer aklı hıristiyanların teslis anlayışında olduğu gibi tenzih ile teşbihi karıştırır ve şirke düşerdi. TB. Kelime-i Âdemiyye eserinde bu secde ve mazhariyet bağı şöyle aktarılır:
Kabe-i Muazzama mazharı İsm-i Zat olmak itibariyle nasıl ki bil cümle secdelerin kıblesi olmuş ise Mazhar-ı İsm-i Zat olan bizim hakikatimiz dahi öylece secdelerin kıblesidir. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Bu hakikate binaen, ortadaki taş yapı kaldırıldığında insanların secdesi zâhirde Âdem'e secde hakikatinin câmi' bir dairesi haline gelir. Çemberin dışında secde için başka bir istikamet yoktur; her fert hem kıble hem de secde eden durumundadır. Bununla birlikte Kâbe'nin maddî örtüsü, hakikat ilmini arayanlar için bir imtihan perdesidir. Resûlullah'ın nurdan ve zulmetten yetmiş bin perde olduğunu bildiren hadisi şerh edilirken, Kâbe'nin içinin ve hakikatinin farkına varmadan sâdece dış örtüsüne yapışanların hali, hakikati kaba maddede arayanların perdeli kalışına benzetilir. Ârif için Kâbe, örtüsünün ardındaki zâtî nûrun idrâk edilmesidir.
Fusûsu'l-Hikem: Kelime-i Îseviyye
Kelime-i Îseviyye şerhinde Ahmed Avni Konuk'un izahları doğrultusunda Kâbe ile insân-ı kâmilin mazhariyet dereceleri karşılaştırılır. Konuk'un şerhinde, Hz. Âdem'in kesîf heykelinin hakikat nûrunu örten bir nikâp olduğu, asıl secdelerin kıblesinin ise zât mazharı olan insân-ı kâmil bulunduğu belirtilir. Taş yapı olan Kâbe de zâtın zuhûr mahalli olduğu için üzerine secde edilen mahal (mescûdün-ileyh) kılınmıştır; ancak secde edilen gerçek mâbûd (mescûdün-leh) sâdece Cenâb-ı Hakk'tır. Kelime-i Îseviyye metninde Ahmed Avni Konuk bu ayrımı şu sözlerle tahlil eder:
Tercüme ve îzâhı: Ademin bu heykel-i kesîfi ve taayyünü nikāb ve hicâbdır. Yoksa biz insân-ı kâmil olduğumuzdan bütün secdelerin kıblesiyiz. Zîrâ mazhar-ı Zâtʼız. Nitekim Kâbe dahi mazhar-ı Zât olduğu için mes- cûdün-ileyhdir. Velâkin gerek Kâbe'de ve gerek insân-ı kâmilde “mescû- dün-leh" ancak Haktır. — Kelime-i Îseviyye
TB. Kelime-i Îseviyye derslerinde bu mesele daha da açılarak, Kâbe'nin Mekke dağlarından getirilen granit taşlardan yapıldığı, taş olarak bizâtihi bir kudsiyeti bulunmadığı, kudsiyetin o mahalde devamlı akan zât tecellîsinden neş'et ettiği vurgulanır. Hz. Mûsâ tecellîsinde Tûr Dağı parçalanırken, Kâbe'nin bu zât tecellîsini çatlamadan taşıyabilmesi, yapısında insân-ı kâmilin cem edici kemâlâtının bulunması sebebiyledir. Kâbe'deki namaz halkasında her şahsın karşısındakine kıble olması, abdiyyet ile ulûhiyyet mertebelerinin karşılıklı birbirini tasdik etmesinden ibarettir.
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı'nda Hz. Nûh'un kavminin Vedd, Süvâ' ve Yeğûş gibi putlara tapınarak kesrette boğulmaları tahlil edilirken, put ile Kâbe arasındaki fark açık bir ölçüye bağlanır. Şerhte, geçmiş kavimlerin başlangıçta iyi niyetle mânevî hatıraları yaşatmak için diktikleri heykellerin zamanla katılaşıp taşa tapınmaya dönüştüğü hatırlatılır. Eğer bir insan Kâbe'nin sâdece taşına yönelir ve oradaki ilâhî manayı unutursa, yaptığı iş taşperestlikten farksız olur; asıl gâye taş yapıyı aşarak onda tecellî eden Zât'a ulaşmaktır. TB. Kelime-i Nûhiyye şerhinde bu incelik şöyle dile getirilir:
İlk nesiller ondan Hakk’a ulaşmaya çalışmışlar. Yani o putu vasıta yapıp nasıl Kabe-i Şerif’te bir taştır, ona taparsan o da put olur. Ama gaye Kabe-i Şerifteki hakikati idrak edip Hakk’a yönelmek Hakk’a ulaşmaktır, Zat’ına ulaşmaktır. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Metinde aktarılan "Gördüğün Kâbe senin; ben görürüm beyt-i Hüdâ" beyti, zâhir ehlinin hac emirliği ve bina hizmetiyle oyalanmasına mukabil, irfân ehlinin Kâbe'de Cenâb-ı Hakk'ın evini ve zâtî tecellîsini müşahede ettiğini anlatır. Ayrıca bütün bu şehâdet âleminin sıfat mertebesinin ifadesi olarak bir Mescid-i Aksâ (en uzak mescid) olduğu, bu âlemin özünde ve kalbinde ise zât tecellîsinin yoğunlaştığı Beytü'l-Harâm yani Kâbe'nin yer aldığı açıklanır. Hz. Peygamber'in Miraç gecesinde Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya götürülmesi de zât mertebesinden sıfat sahasına çıkıp oradan urûc etmenin nizamını gösterir.
Ana bölümde Kâbe'nin sâdece taş bir yapı olmayıp zâtî tecellîlerin zuhûr mahalli kılınması ve namaz kılanların karşılıklı olarak abdiyyetleriyle ulûhiyyete secde etmesi şeklinde anlatılan hakikatler, Fusûs şerhlerindeki Kâbe'nin mazhar-ı İsm-i Zât olması ve mescûdün-leh'in ancak Hakk olması tespitiyle aynı esasa dayanır.
Mesnevî-i Şerîf
İnsân-ı Kâmilin Kalbi ve İsm-i Zât Mazhariyeti Olarak Kâbe
Mesnevî-i Şerîf'in 11. cildinde Kâbe'nin mânevî genişliği ile insân-ı kâmilin kalbi arasındaki nisbet tahlil edilir. Mevlânâ, güzel ve yüce bir sûretin Beytullah'tan hiçbir zaman hâlî kalmayacağını şöyle ifade eder:
- Bir sûret ki, o fahir ve âlî ola, o Beytullah'tan ne vakit boş olur? — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beytin îzâhı yapılırken, Kâbe'nin ism-i zâtın mazharı olduğu, dolayısıyla mânâ âleminde nihayetsiz bir vüs'ate sahip bulunduğu belirtilir. İlâhî isimlerden her birinin mazharı olan fertler, ism-i zâtın çadırı altındadır. Beyitte geçen "fâhir ve âlî sûret" ise havâssın zübdesi olan insân-ı kâmildir. Konuk'a göre, "Ben yerime ve göğüme sığmadım velâkin takî ve nakî olan mü'min kulumun kalbine sığdım" hadîs-i kudsîsi mucibince insân-ı kâmilin kalbi dahi Kâbe gibi ism-i zâtın mazharıdır; bu sebeple hakikati arayan kimsenin her ne talebi varsa onu insân-ı kâmilin kalbinde araması iktizâ eder.
Kâbe'nin Tavafı ve İnsân-ı Kâmilin Mazhariyet Farkı
Mesnevî'nin 4. cildinde Bâyezîd-i Bistâmî kıssası meyanında Kâbe'nin zâhirî binası ile insân-ı kâmilin hakikati karşılaştırılır. Kıssada geçen arifin tavaf çağrısı şu beyitle aktarılır:
- Dedi: "Benim etrafımı yedi kere tavaf et ve bunu hacc tavafından daha iyi say!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Ahmed Avni Konuk şerhinde bu ifadenin bâtınî hikmetini şer'î ölçüleri muhafaza ederek açıklar: Sûret-i Kâbe'de Zât'ın zuhûru esmâ ve sıfat iledir. Sûret-i insâniyyede ise Zât'ın zuhûru esmâ ve sıfatla birlikte bir de sıfât-ı kevniyye iledir. Dolayısıyla insan Kâbe'ye nisbetle mazhar-ı etemmdir. Ancak Kâbe; fakirlik, zenginlik, hastalık, yeme, içme ve cismanî ölüm gibi sıfât-ı kevniyyeden münezzeh olduğu için şer'an ibadet kıblesi tâyin edilmiştir. İnsân-ı kâmil ise daha etemm bir mazhar olmasına rağmen bu beşerî ve kevnî sıfatlara mazhariyetinden dolayı şeriatta ibadet kıblesi kılınmamıştır. Konuk'un şerhinde Kâbe'nin tavafının taş ve çamurdan yapılan sûreti için değil, Hak olan hakikati için yapıldığı, dolayısıyla ehl-i dilin gönlünü kırmayıp Hakk'ın gerçek evi olan kalbe tâzim etmek gerektiği belirtilir.
Kâbe Taşının Kıble Oluşu ve Evliyânın Bastığı Toprak Olma Edebi
Mesnevî'nin 6. cildinde Kâbe'nin maddî kerpicinin peygamberler vasıtasıyla nasıl izzet ve şeref bulduğu nazara verilir. Mevlânâ bu hakikati şu mısralarla beyan eder:
- Ka'be'nin kerpicini nasıl kıble etti? Ey can mücâhedede merdlerin toprağı ol! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde kaydedildiği üzere, Kâbe aslı itibariyle birkaç parça taş ve kerpiçten ibarettir. Ne vakit ki Hz. İbrâhim Halîlullah o kerpiçleri üst üste koyarak Beytullah ismini verdi ve Cenâb-ı Hakk "Ona giren emîn olur" buyurarak Resûlullah Efendimiz'e onu kıble yapmayı emretti, işte o vakit bu taşlar âlemlerin hürmetgâhı oldu. Konuk'a göre, peygamberlerin teması kuru bir taşa böyle bir şeref bahşetmişse, peygamber vârisi olan evliyâullâhın bastığı toprak olmak ve onların huzûrunda nefsi zelîl tutarak edeple tâbi olmak sâlike hakikatin kapılarını açar.
Ana bölümde Kâbe'nin taş ve harçtan ibaret zâhirî bir yapı olmaktan öte zât tecellîsinin merkezi kılınması ve kalb-i mü'minin Kâbe-i Celîl olarak tavsif edilmesi, Mesnevî şerhindeki Kâbe'nin ism-i zât mazhariyeti ve insanın mazhar-ı etemm olması tahlilleriyle aynı hakikati dile getirir.
Kavramlar Ağında Kâbe
Kâbe kavramı, kütüphanedeki kaynaklarda sâdece zâhirî bir ibadet istikameti olarak değil, tevhid ilminin ve seyr-i sülûk mertebelerinin merkezî ekseni olarak işlenmiştir:
- Bakara Suresi: Kıblenin Kudüs'ten Kâbe'ye tahvilini bildiren 144. âyet ve Hz. İbrâhim ile Hz. İsmâil'in Beytullah'ın temellerini yükseltmesini anlatan 127. âyet vesilesiyle, zâtî tecellîlerin Mekke'de toplanmasının ve gönül Kâbe'sinin inşasının Kur'ânî dayanağını teşkil eder.
- Hac: Sâlikin beden haccını gönül haccıyla birleştirmesini, tavafın yedi şavtında sübûtî sıfatları tahakkuk ettirerek beşerî kayıtlardan soyunup zâtî esmâ ile donanmasını temin eden amelî ve irfânî bir ibadettir.
- Umre: Medine'deki cemâlî tecellîlerden Mekke'deki celâl ve cemâli cem eden câmi' esmâ dairesine geçişi ve Kâbe civarında yaşanan mânevî halleri ders veren bir yolculuktur.
- Fusûsu'l-Hikem: Hûd, Âdem, Îsâ ve Nûh fasılları üzerinden Kâbe'nin mazhar-ı İsm-i Zât kılınışını, yöneliş edebini, putperestlik ile tevhîd yönelişi arasındaki farkı ve insân-ı kâmil ile Kâbe arasındaki mazhariyet derecelerini açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler: Beyt-i Atîk'in iki köşeden dört köşeye çıkarılışının bâtınî mânâsını, Kudüs'ten zât tecellîsinin Mekke'ye aktarılışını ve Kâbe rükünlerinin peygamberlik mertebeleriyle alâkasını doğrudan vazedilen sohbetlerle işler.
- Sohbet: İrfân dervişinin Kâbe ve hac ibadetine dâir zâhirî merasimlerin ötesine geçerek gönül evindeki şirki temizleme şuuruna ulaşmasını sağlayan irşad zeminidir.
- Hikmet: Taş ve harçtan ibaret kuru bir yapının peygamberlerin teması ve ilâhî emirle âlemlerin kıblesi haline getirilmesindeki derin sırrı ve ilâhî nizamı ifade eder.
- İsmail Fassı: Kaynak seçkisinde müstakil olarak ele alınmamakla birlikte, Hz. İbrâhim ile veled-i kalb olan Hz. İsmâil'in Kâbe duvarlarını birlikte yükseltmesi bahsinde kavramla temas halindedir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Makalede Kâbe hakikati, Terzibaba'nın telif ve sohbetleri ile klasik şerhlerin tanıklığı üzerinden temellendirilmiştir:
- Kelime-i Tevhîd: Kâbe'nin iki köşeli Beyt-i Atîk halinden dört köşeli kübik yapıya dönüşmesini, her köşenin kelime-i tevhidini ve bâtın krokisini ana hatlarıyla ortaya koyar.
- Tûr Sûresi: Kıbleteyn hâdisesini, kıblenin tahviliyle bâtın âlemindeki bütün mânevî dengelerin nasıl tebeddül ettiğini ve Mescid-i Aksâ'dan Beytullah'a zât tecellîsi akışını açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler (25): Kudüs'ten esmâ ve sıfat tecellîlerinin kaldırılıp Kâbe'de cem edilişini, dört rüknün şeriat, tarikat, hakikat ve marifet karşılıklarını detaylandırır.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003): Mescid-i Harâm'ın tavaf zemininden terasına kadar Hazarât-ı Hamse mertebelerini nasıl tecessüm ettirdiğini ve enfüste gönül Kâbe'sinin nasıl temiz tutulacağını anlatır.
- Reşahât — Aynü'l-Hayât: Bütün cihetlerde Allah'ın vechi hazır iken Kâbe'nin merkezî nizam olarak tâyin edilmesindeki vahdet sırrını ve râbıtanın Kâbe idrâkiyle bağını tahlil eder.
- Hac Sûresi: Bedenî hac ile gönül haccı arasındaki farkı, Kâbe'de yapılan fiilî tatbikatın mahiyetini ve saç kesmenin remzî mânâsını izah eder.
- 2023 Umre Dosyası: Mekke'deki câmi' esmâ tecellîlerini, celâlî meşakkatleri ve Kâbe ile yaşanan doğrudan kalbî müşahedeleri canlı hatıralarla aktarır.
- Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ve Uşşâkî Kültürünün Günümüze Yansıması “Necdet Ardıç” Örneği Yüksek Lisans tezi: Kâbe'nin ölçülerinin şifrelerini, bâtın krokisini ve namazda ellerin Kâbe'ye açılışındaki doksan dokuz esmâ ayniyetini belgeler.
- Esintiler (4): Kâbe aradan kaldırıldığında müminlerin karşılıklı olarak kendi abdiyyetleriyle diğerinin derûnundaki ulûhiyyete secde ettiği hakikatini beyan eder.
- TB. Kelime-i Hûdiyye, TB. Kelime-i Âdemiyye, Kelime-i Îseviyye, TB. Kelime-i Îseviyye ve TB. Kelime-i Nûhiyye: Kâbe'nin mazhar-ı İsm-i Zât oluşunu, kıble edebini, put ile Kâbe farkını ve secdede mescûdün-leh'in sâdece Hakk olduğunu Fusûs zemininde gösterir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 4, Cilt 6 ve Cilt 11): Kâbe ile insân-ı kâmilin kalbi arasındaki mazhariyet farkını, insanın mazhar-ı etemm oluşunu ve Kâbe kerpicini kıble kılan peygamberlik sırrını sergiler.
Değerlendirme
Kâbe, irfân mektebinde sâdece coğrafî ve mimarî bir ibadet hedefi olarak değil, Cenâb-ı Hakk'ın zâtî tecellîlerinin yeryüzündeki toplanma ve billûrlaşma merkezi olarak okunur. Beyt-i Atîk'in iki köşesinden Kâbe'nin dört köşeli kübik yapısına geçişi, ilâhî kemâlâtın ve Hakîkat-i Muhammediyye mertebelerinin kâinatta tescil edilişinin ifadesidir. Kıblenin Mescid-i Aksâ'dan Kâbe'ye tahvili ise esmâ ve sıfat tecellîlerinin zât tecellîsiyle birleşerek Mekke'yi mükerrem kıldığı en büyük mânâ inkılâbıdır. Hem Fusûs hem de Mesnevî şerhlerinin ortaya koyduğu üzere, Kâbe taş ve harç sûretiyle değil, mazhar olduğu ism-i zât hakikatiyle kıble kılınmıştır; bu hakikatin kâmil karşılığı ise insân-ı kâmilin gönlüdür. Namazda Kâbe'ye yönelen kul, zâhirde vahdet intizamına uyarken, bâtında ortadaki binayı aşarak mümin kardeşinin zâtındaki ilâhî nûru selâmlamakta ve abdiyyetiyle ulûhiyyete secde etmektedir. Kâbe'nin bâtın krokisini ve mertebe şifrelerini daha yakından tetkik etmek isteyenler için Kelime-i Tevhîd ve Sohbet Arası Sohbetler (25) eserleri temel bir okuma zemini sunmaktadır.