Tenzih
Tenzih, tasavvuf düşüncesinde Cenâb-ı Hakk’ı halk edilmiş varlıkların niteliklerinden, noksanlıklarından ve her türlü sınırlılıktan uzak ve yüce tutma anlayışını ifade eder. En yaygın şekliyle Allah’ı zaman ve mekân gibi kayıtlardan, sonradan olmuşların özelliklerinden ayrı düşünmektir. Tenzih, sadece Hakk’ı ötelerde düşünmek midir, yoksa sâlikin kendi idrakini temizlemesi midir? Bu anlayış, mânevî yolculukta bir hedef mi, yoksa aşılması gereken bir mertebe midir? Bu sorular, tenzihin seyr-i sülûk içindeki yerini ve Tevhid hakikatine ulaşmadaki rolünü anlamak için bir anahtar niteliğindedir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sunulan kaynaklarda tenzihin kelime kökenine dair bir analizden ziyade, kavramın tasavvufî ıstılahtaki anlamı ve mertebeleri üzerinde durulur. Abdülkerim Cîlî, İnsân-ı Kâmil adlı eserinde tenzihi, Hakk’ın kadîm (ezelî) oluşunun, isimleri ve sıfatlarıyla birlikte eşsiz ve benzersiz bir vasıfta olması şeklinde tanımlar. Bu, O’nun sonradan halk edilmiş varlıklara benzemediği, onlardan tamamen ayrı olduğu anlamına gelir.
Cîlî’nin metni ve Terzibaba’nın bu metne yaptığı şerhler, tenzihin tek bir anlamı olmadığını, en az iki temel türü olduğunu ortaya koyar: “yapma tenzih” ve “kadîm tenzih”. Bu ayrım, kavramı anlamanın temelini oluşturur.
Yapma bir tenzihin tarifini yapalım… Bu, şu demektir: — Karşısında, kendi cinsinden bir şeye karşı yapılan tenzihtir… Kadim tenzihi ise, şu şekilde anlatabiliriz: — Tek başına, münferid kalan, kendisine denk olabilecek bir benzerinin karşısında bulunmaması… — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)
Yapma tenzih, insanın kendi aklı ve ölçüleriyle, bir şeyi diğerinden ayırarak yaptığı bir soyutlamadır. Kadîm tenzih ise, Hakk’ın Zâtı itibarıyla hiçbir benzerinin, denginin veya zıddının olmamasından kaynaklanan mutlak ve kendinden menkul münezzehliğidir. Terzibaba’nın açıklamaları, bizim gündelik dilde kullandığımız tenzihin çoğunlukla “yapma tenzih” olduğunu, hakiki tenzihe ulaşmanın ise bir idrak ve mârifet yolculuğu gerektirdiğini gösterir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın tenzih kavramına yaklaşımı, onu sadece kelâmî bir tanım olmaktan çıkarıp seyr-i sülûkun merkezine yerleştiren, yaşayan ve tecrübe edilen bir hakikat olarak ele almasıdır. Bu yaklaşımda tenzih, sâlikin Allah tasavvurunu, nefs mertebesini ve âlemle olan ilişkisini doğrudan şekillendiren hareketli bir süreçtir. Tenzih, bir yandan Hakk’a giden yolda gerekli bir basamakken, diğer yandan yanlış anlaşıldığında en büyük perdelerden birine dönüşebilir.
Tenzihin Mertebeleri: Beşerî Tenzihten Hakiki Tenzihe
Terzibaba, tenzihin farklı mertebeleri olduğunu ve her mertebenin kendi idrak seviyesine göre bir tenzih anlayışı bulunduğunu vurgular. En yaygın ve en alt seviyedeki tenzih, “beşerî”, “taklidî” veya “vehmi” tenzihtir. Bu, kişinin kendi aklını ve değer yargılarını ölçü alarak Allah hakkında “şunu yapar, bunu yapmaz” gibi hükümler vermesidir.
Terzibaba’ya göre bu anlayış, farkında olmadan Hakk’ı sınırlamaktır. Bir sohbetinde bu durumu şöyle izah eder: Kişi, kendi hoşuna gitmeyen bir kokuyu, bir olayı veya bir varlığı gördüğünde, iyi niyetiyle “Allah’ı bu noksanlıktan tenzih ederim” der. Ancak bu tavır, o noksan görülen şeyin varlığını başka bir kaynağa atfetmeyi gerektirir ki bu da gizli bir şirke kapı aralar. Ayrıca bu, sanki programlayıcı bizmişiz de Cenâb-ı Hakk bizim ölçülerimize göre hareket ediyormuş gibi bir vehme dayanır.
Hakk’ı noksan anlamamız da biz Hakk’a noksanlık izafe etmekteyiz. Bakın hem de mesuliyet altına düşmekteyiz. İşte efendim, Hakk bunu yapmaz, onu etmez. Nerden bildin kardeşim? İşte Allah haşa her türlü noksanlıktan münezzehtir, onu tenzih ederiz. Şunu etmez, bunu etmez. Nereden biliyoruz? Peki, bu âlemde olan hadiseleri kim ediyor o zaman? Noksan diye vasıflandırdığımız hadiseleri kim ediyor? O zaman ikinci bir Allah lazım ki noksanlıklar o Allah’ın, yücelikler de bizim Allah’ımızın mı olsun? — Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)
Bu beşerî tenzihin karşısında “hakiki tenzih” veya “kadîm tenzih” bulunur. Bu, Hakk’ın Zâtı itibarıyla bütün âlemlerden, isimlerden, sıfatlardan ve tecellilerden münezzeh olduğu idrakidir. Bu tenzih, Ahadiyet mertebesine aittir. O mertebede ne bir zuhur ne de bir kayıt bulunduğundan, Hakk’ın bu âlemlere ihtiyacı yoktur. Âyette geçen “Allah âlemlerden ganîdir” (Ankebût, 29/6) ifadesi, Terzibaba’ya göre bu mutlak tenzihe işaret eder. Bu, lafzi bir soyutlama değil, Vahdet-i Vücud idrakine ulaşmış ârifin ulaştığı bir makamdır.
Terzibaba, Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde belirtildiği gibi, günümüzde İslam dünyasında hâkim olan Allah anlayışının, büyük ölçüde bu tenzihî, yani Hakk’ı “ötelerin ötesinde” gören bir tasavvura dayandığını ifade eder. Bu anlayış, kulun, kendisine şah damarından daha yakın olan Allah ile sıcak ve samimi bir ilişki kurmasına engel olur. Benzer şekilde, A'yân-ı Sâbite sohbetlerinde, kâinatta “yaratma” diye bir şey olmayıp sadece “zuhur ve tecelli” olduğu hakikatinin anlaşılamamasının temelinde de bu “tenzih ağırlıklı, yani ötelerde olan bir Allah anlayışı” yattığını belirtir. Bu anlayış, âlemi sonradan var edilmiş (hâdis) ve Hakk’tan ayrı bir varlık olarak görür ki bu, zâtî hakikatlerin anlaşılmasını imkânsız kılar.
Tenzih Etmek mi, Tenzih Olunmak mı? Asıl Tenzih Kula Aittir
İnsân-ı Kâmil şerhinde bu fikir net bir şekilde ortaya konur:
Bazı zatlar, şöyle demişlerdir:
- TENZİH, senin kendi mahallini temizlemendir... Hakka aitbir şey değildir… — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)
Terzibaba bu ifadeyi şöyle açıklar: Âlemde hakikati itibarıyla noksan bir sıfat veya fiil yoktur. Her şey kendi mertebesinde bir kemal üzeredir. Bizim “noksan” veya “çirkin” olarak gördüğümüz şeyler, kendi sınırlı ve şartlanmış bakış açımızın bir sonucudur. Dolayısıyla, bir yılanın zehrini veya bir kokunun keskinliğini “noksanlık” olarak görüp Hakk’ı bundan tenzih etmeye kalktığımızda, aslında kendi yanlış anlayışımızı ortaya koymuş oluruz. Yapılması gereken, Hakk’ı değil, “kendi düşüncemizi, bu yanlış idrakimizi” tenzih etmek, yani temizlemektir. Kişi, İnsân-ı Kâmil şerhinde ifade edildiği gibi, “Ya Rabbi ben seni şimdiye kadar yanlış anlamışım, bu düşüncemi, bu idrakimi değiştiriyorum, tenzih ediyorum” diyerek kendi idrakini düzeltmelidir.
Bu bakış açısıyla tenzih, Hakk’ı yüceltmekten ziyade, kulun kendi nefsindeki, düşüncesindeki ve bakışındaki noksanlıkları, perdeleri temizlemesi ve Hakk’ın sıfatlarıyla sıfatlanmasıdır. Kul, kendi beşerî vasıflarından temizlenip Hakk’ın vasıflarıyla donandığında, yani basarı Hakk’ın basiretiyle, kelâmı Hakk’ın kelâmıyla yer değiştirdiğinde, gerçek anlamda “münezzeh” yani temizlenmiş olur.
Bu temizlenme, ibadet hayatına da yansır. Ramazan ve Oruç kitabında, günlük namazlarda yüzlerce defa tekrar edilen “sübhanallah” gibi tenzih ifadelerinin bu arınmaya işaret ettiği anlatılır. Kişi, her mertebede kendi idrakine göre bir tenzih yapar, ancak gerçek tenzihe ulaşan irfan ehli, âdeta Hakk’ın lisanıyla, “Sen kendini nasıl tenzih ediyorsan, biz de öyle tenzih ediyoruz” der. Terzibaba, Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür’de tesbih ve Zikir kavramları arasında da bu münasebetle bir ayrım yapar. Ona göre tesbih, “melekî ve tenzihidir”; mânâ âlemine dalarak kendi varlığından soyunmayı, Hakk’ta fâni olmayı ifade eden latif bir tefekkür halidir. Zikir ise “mülkî, insanî ve irfânîdir”; tenzih ve teşbihi birleştirerek Hak ile bâkî olma halini, yani tevhidi kapsar.
Mûseviyyet ve Tenzih Mertebesi
Terzibaba, peygamberlerin hayatlarını ve mertebelerini, seyr-i sülûktaki mânevî basamaklarla ilişkilendirir. Bu münasebetle, Hz. Musa (a.s.) ve onun temsil ettiği Mûseviyyet mertebesi, doğrudan doğruya tenzih mertebesiyle özdeşleştirilir. Mûseviyyet, Hakk’ı ötelerde arayan, O’nu bu âlemden soyutlayarak yücelten bir anlayışa dayanır. Bu mertebede kul ve Hakk arasında bir ikilik (isneyniyyet) vardır; kul aşağıda, Allah ise yücelerdedir.
Bu mertebenin en belirgin örneği, Hz. Musa’nın Tûr dağında Cenâb-ı Hakk’ı görmek istemesi ve “Sen beni göremezsin (Len terânî)” (A’râf, 7/143) cevabını almasıdır. Terzibaba’ya göre bu cevap, Hakk’ın mutlak olarak görülemeyeceği anlamına gelmez. Bu, Mûseviyyet ve tenzih mertebesinin sınırlarını bildiren bir ifadedir. Yani, bu ikilik haliyle, kul kendi benliğiyle var olduğu sürece Hakk’ı görmenin mümkün olmadığını anlatır. Çünkü Hakk’ı görmek ancak Hakk’ın gözüyle mümkündür; bu da kulun kendi benliğinin ortadan kalkmasını gerektirir.
Neden öyle cevap geldi, çünkü daha orası tenzih mertebesi yani ikilik mertebesi olduğundan yani ikilik mertebesinde Hakk’ı görmek mümkün değildir. Hakk’ı görmek ancak Hakk’a mahsustur. O zaman iki varlıktan birinin ortadan kalkması lazımdır, bu iki varlığın birisi kul birisi de Hakk’tır, Hakk ortadan kalkamayacağına göre Kul ortadan kalkar, o zaman kul ortadan kalkacak derken bu bedeni vurup ortadan kaldıracaksın değildir, kulluk anlayışı ortadan kalkacaktır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 13 (2003)
Bakara Dosyası’nda anlatılan ve İsrailoğullarına bir inek kesmelerinin emredildiği kıssa da tenzih mertebesinin özelliklerini gösterir. Kavmin sürekli olarak “Nasıl bir inek? Rengi ne? Yaşı kaç?” gibi sorular sorması, tenzih ehlinin meseleleri akıl ve ayrıştırma yoluyla çözmeye çalışmasını, işi yokuşa sürmesini ve teslimiyette zorlanmasını simgeler. Onlar, emredilen ineği diğerlerinden “tenzih ederek” yani özellikleriyle ayırarak bulmaya çalışmışlar ve işlerini zorlaştırmışlardır. Bu, tenzih mertebesinin getirdiği fark ve kesret bakışının bir yansımasıdır.
Altı Peygamber kitabında, bu mertebedeki bir sâlikin karşılaşacağı bir tehlikeye dikkat çekilir: Nefis, bu tenzih bilgisini kullanarak kişiyi Hakk’tan uzaklaştırabilir. Sâlik, hürmet ve yüceltme niyetiyle Cenâb-ı Hakk’ı beşerî bir tenzihle âlemlerin dışına çıkarırsa, O’na bir daha ulaşması mümkün olmaz. Bu durum, nefsin kazığını yemek olarak tarif edilir; kişi artık hep hayalindeki ötelerde olan bir Rabbe yönelir.
Tenzih Bir Perde midir? Teşbih ile Bütünlüğe Ulaşmak
Tenzih, mânevî yolculuğun başlangıcında gerekli ve önemli bir adımdır. Sâliki, Hakk’ı mahlûkatla karıştırmaktan korur. Ancak Terzibaba, tek başına tenzihin bir perde olduğunu ve hakikatin sadece yarısını oluşturduğunu ısrarla belirtir. İnsân-ı Kâmil şerhinde ve *TB.
Sadece tenzih anlayışında kalmak, Hakk’ı bu âlemden soyutlayarak O’nunla ilişkiyi zayıflatır. Bu, Türkiye’deki genel din anlayışının da “tenzih üzerine kurulu” olduğunu ve insanların Hakk’ı hep “ötelerde” aradığını belirten Terzibaba için en büyük perdelerden biridir.
Nereye bakarsak bak O’nun veçhi oradadır, 2/115 evveli o ahırı o zahir o batın o 57/3 bunları böyle söylediği halde biz O’nu tenzih ederek ya rabbi sen herşeyden münezzehsin zaman ve mekandan münezzehsin ötelerdesin dediğimiz zaman kendi kendimize en büyük perdeyi koymuş oluyoruz. Zaman ve mekan ötesinde olan yani bu alemlerin ötesinde olan bir Allah’a ulaşmak için mümkün değil... — Sohbet Arası Sohbetler CD 13 (2003)
Bu perdenin kalkması için tenzihin, Teşbih ile birleştirilmesi gerekir. Teşbih, Hakk’ın bu âlemdeki zuhurlarını, tecellilerini ve suretlerini görmektir. Tenzih Hakk’ın aşkınlığını (öteliğini), teşbih ise içkinliğini (bu âlemde bulunuşunu) ifade eder. Terzibaba’ya göre İslam’ın zâhiri Mûseviyyet hakikatine, yani tenzihe; bâtını ise İseviyyet hakikatine, yani teşbihe dayanır. Bu ikisini birleştirmek ise Muhammediyet ve Tevhid makamıdır.
İnsân-ı Kâmil şerhinde anlatılan bir hadis bu durumu aydınlatır: Cennet ehli, Cenâb-ı Hakk’ın bir surette tecelli ettiğini gördüklerinde, “Asla, sen bizim Rabb’imiz değilsin” diyerek O’nu inkâr ederler. Çünkü onların zihnindeki Rab, suretlerden ve şekillerden münezzeh, tenzih ettikleri bir Rab’dır. Onlar, Hakk’ın teşbihî zuhurunu kavrayamazlar. Ancak Hakk onlara kendi hayallerindeki tenzihî anlayışa uygun tecelli edince secde ederler. Bu, onların kendi Rablerine (Rabb-ı Has) secde etmeleri demektir, Rabb’ül-Erbâb’a değil. Gerçek ârifler ise her tecellinin Hakk’tan olduğunu bildikleri için ilk tecellide secde ederler.
Muhammed Sûresi şerhinde, bu ikiliğin kelâm âlimlerinin (mütekellimîn) düştüğü bir hataya nasıl sebep olduğu anlatılır. Onlar, “Biz sizi elbetteki imtihan ederiz ta ki sizden mücahit olanları bilelim” (Muhammed, 47/31) âyetindeki “bilelim” ifadesini, Hakk’ın önceden bilmediği gibi bir anlama geleceği endişesiyle tevil etmeye çalışırlar. Bu “tenzih-i vehmî” (vehme dayalı tenzih), onları Hakk ile halkın vücutlarını ayrı görmeye ve âyeti zorlama yorumlara tabi tutmaya sevk eder. Oysa tahkik ehli, Hakk’tan ayrı bir “gayr” olmadığını bildiği için böyle bir tevil ihtiyacı duymaz. Onlar için bu âyet, Hakk’ın Zâtî ilminin, fiiller âleminde açığa çıkmasının bir ifadesidir.
Furkân Sûresi şerhinde ise Hz. Nuh (a.s.)’un davetinin “Furkânî” (fark ve ayrılığa dayalı) olduğu, çünkü kesretten vahdete ve teşbihten tenzihe çağırdığı belirtilir. Buna karşılık, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in ve ümmetinin daveti “Kur’ânî”dir, yani cem (birlik) üzerinedir. Bu ümmet, tenzih ve teşbihi birleştirmekle görevlidir. Bu ayrım, tenzihin tek başına önceki ümmetlere ait bir şuhûd (görüş) olduğunu, Muhammedi yolun ise bu ikiliği aşıp tevhîde ulaştığını gösterir. Benzer şekilde, Muhtelif Sohbetler’de kıblenin Kudüs’ten (Musevî ve İsevî makamlar, yani tenzih ve teşbih) Kâbe’ye (Muhammedî makam, yani tevhid) çevrilmesi de bu mânevî tekâmülün bir remzi olarak okunur.
Tenzihin Ötesi: Tenzih'ten de Tenzih Etmek
Mânevî idrakin en ileri aşamasında, sâlik sadece Hakk’ı mahlûkattan değil, aynı zamanda kendi yaptığı tenzih fiilinden de Hakk’ı tenzih eder. Cîlî’nin metninde geçen “Onu, tenzih etmekten, yana da aynı şekilde tenzih etmek gerekir” ifadesi bu nihai idraki özetler.
Terzibaba bunu, “özüre özür gerekmesi”ne benzetir. Kulun yaptığı tenzih, ne kadar samimi olursa olsun, yine de kulun sınırlı idrakinin bir ürünüdür. Hakk ise kulun tenzihine veya teşbihine muhtaç değildir. O, Zâtı itibarıyla zaten münezzehtir. Bu idrake varan kişi, kendi tenzih etme fiilinin de izafi bir eylem olduğunu anlar ve susar. Bu, hayret makamıdır.
Bu en üst düzey tenzih, Ahadiyet mertebesinin idrakiyle ilgilidir. Terzibaba’ya göre Ahadiyet mertebesinde ne isim, ne sıfat, ne de bir tecelli söz konusudur. Orada Hakk’tan başka hiçbir şey ve hiçbir nispet yoktur. Dolayısıyla, bir şeyi bir şeyden tenzih etmek de anlamsızlaşır.
Hakk ahadiyet mertebesinde çokluk ve koyuluktan yani görüntüden münezzehtir. İşte tenzih budur. Tenzih dediğimiz şeyin aslı budur. “Sübhanallah” dediğimiz de aslında budur. — TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet
Namaz tesbihatında geçen “Sübhanallah” kelimesi tenzihe, “Elhamdülillah” teşbihe, “Allahu Ekber” ise bu ikisini birleştiren tevhide işaret eder. Gerçek tenzih, sâlikin bu basamakları idrak ederek çıkması ve sonunda kendi fiillerinin dahi izafi olduğunu anlayarak Hakk’ın mutlaklığı karşısında hiçliğe ermesidir. Bu, tenzihin sadece bir akide değil, aynı zamanda bir seyr-i sülûk mertebesi ve nihayetinde aşılan bir makam olduğunu gösterir.
Muhtelif Sohbetler’de geçen bir soru, bu konudaki ince bir ayrımı ortaya koyar: Tûr Dağı’na yapılan tecelli dağı paramparça ederken, Kâbe’ye yapılan Zâtî tecelli neden onu parçalamamaktadır? Terzibaba’ya göre Tûr’daki tecelli, Hz. Musa’nın tenzih mertebesine uygun olarak fizikî ve Celâlî bir tecellidir. Kâbe’deki ise Muhammedî makama uygun olarak ilmî ve Cemâlî bir tecellidir. Biri fark ve ikilik makamında, diğeri ise cem ve birlik makamındadır. Bu da gösterir ki, tenzihin ötesine geçildiğinde tecellinin mahiyeti de değişmektedir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı’nda tenzih, Hakk’ı bilme yolunda gerekli fakat tek başına kaldığında en büyük perdelerden birine dönüşen bir anlayış olarak ele alınır. Bu Fass, sadece tenzihte kalan, yani Hakk’ı bu âlemden soyutlayarak O’nu sadece ötelerde arayan bir bakışın, hakikati nasıl sınırladığını ve hatta yalanladığını ortaya koyar. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu durum, son derece keskin bir dille ifade edilir:
İmdi tenzîh eden kimse ya câhildir, veyâhud sû'-i edeb sâhibidir. Velâkin câhil ve sû'-i edeb sâhibi tenzîhi itlâk edip onunla kāil oldukları vakit, mü'min olan ve şerâyi' ile kāil bulunan kimse, tenzîh edip tenzîh indinde tevakkuf etdikde ve bundan gayrı görmedikde, muhakkak edebe isâet eder; ve Hakk'ı ve resûlleri tekzîb eyler, hâlbuki onun şuûru yoktur; ve o, hâsılda olduğunu tahayyül eder, hâlbuki o kimse fâittedir; ve o ba'zısına îmân eden ve ba'zısına kâfir olan kimse gibidir. — Kelime-i Nûhiyye
Bu ifadeler, tenzihin neden bir problem hâline gelebildiğini gösterir. Sadece tenzih nazarıyla bakan kişi, Hakk’ın bu âlemdeki tecellilerini, yani isimlerinin ve sıfatlarının zuhurlarını görmezden gelir. Kur’an’da ve peygamberlerin dilinde Hakk’ın Kendisini “Semi” (işiten), “Basir” (gören) gibi sıfatlarla vasfettiğini kabul etse de, bu sıfatların âlemdeki yansımalarını, yani Teşbih yönünü inkâr eder. Bu tavır, ilahî kitapların bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeye benzetilir. Kişi, Hakk’ı yücelttiğini zannederken aslında O’nun bu âlemdeki zuhurlarını reddederek en büyük edepsizliği yapmış ve hakikatin sadece yarısını görerek en büyük perdenin ardında kalmış olur.
Bu Fass’taki açıklamalara göre tenzih, sâlikin zannından kaynaklanan “beşerî tenzih” ve Hakk’ın Zâtına ait olan “kadîm tenzih” olarak ikiye ayrılır. Bizim gündelik dilde kullandığımız tenzih, genellikle bir şeyi diğerinden ayırmaya dayanan, kendi aklımızın ürünü olan beşerî tenzihtir. Bu anlayış, Hakk’a “şunu yapar, bunu yapmaz” gibi sınırlar çizer. Terzibaba’nın şerhinde bu durum şöyle açıklanır:
Hakikatte ise bu şirkten başka bir şey değildir. Çünkü tenzih edilebilmesi için bir başka vücudun olması ve o vücuda varlık verilmesi lazım ki ondan tenzih edilmiş olsun. Dolayısıyla işte bu tenzih kulun düşüncesinden meydana gelen bir tenzih olduğundan şirk hükmündedir. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Bu yanılgıdan kurtulmanın yolu, tenzihi teşbihle birleştirmektir. Sohbetlerde bu birleşim, peygamberlerin mertebeleriyle remzedilir. Hz. Musa (a.s.)’nın temsil ettiği Mûseviyyet mertebesi, Hakk’ı ötelerde arayan tenzih yoludur. Hz. İsa (a.s.)’nın temsil ettiği İseviyyet mertebesi, Hakk’ı bu âlemdeki zuhurlarında gören teşbih yoludur. Bu ikisini birleştiren Tevhid yolu ise Hz. Muhammed (s.a.v.)’in temsil ettiği Muhammediyet mertebesidir. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de geçen “Senin Rabb'in olan Rabb-i izzet halâyıkın vasfettikleri şeyden münezzehtir” (Sâffât, 37/180) âyeti, insanların kendi hayallerinde kurguladıkları, sınırlı tenzih anlayışlarından Hakk’ı tenzih etmeye bir davettir.
Fusûsu'l-Hikem: İlyas Fassı
İlyas Fassı, tenzihi aklın doğal bir işleyişi ve mânevî yolculuğun kaçınılmaz bir durağı olarak inceler. Hz. İlyas, şehvanî arzulardan arınmış, “ruh-u mücerred” yani soyutlanmış bir ruh hâlinde olduğu için, onun Allah’ı idrak edişi de bu âlemin kayıtlarından soyutlanmış, yani tenzih ağırlıklıdır. Şerhte belirtildiği gibi, meleklerin, ruhların ve aklın Allah hakkındaki bilgisi doğal olarak tenzih üzerinedir. Bu yüzden bu Fass’ta tenzih, “mârifet-i ilâhiyyenin yarısıdır” şeklinde tanımlanır.
Ancak bu, hakikatin sadece yarısıdır. Akıl, kendi başına bırakıldığında, Hakk’ı bu âlemdeki tecellilerinden soyutlayarak O’nu noksan sıfatlardan arındırmaya çalışır. Bu, şeriatın zâhirine bakan âlimlerin de tavrıdır; onlar, Hakk’ın bu âlemdeki zuhurlarına işaret eden Teşbih anlayışından “ürkerler” ve tenzihe sığınırlar. Bu tavır, “tenzih-i resmî” yani formel, akla dayalı, ezberlenmiş bir tenzihtir.
Bu yarım bilgiyi tamamlayan şey ise Tecelli ile gelen mârifettir. Kişinin aklına, Hakk kendi Zât’ından bir tecelli ile bilgi verdiği zaman, o kişi artık ne sadece tenzihte ne de sadece teşbihte kalır. Onun idraki mutlaklaşır; Hakk’ı ne bir şeyle kayıtlar ne de sınırlar. Böyle bir ârif, tenzih edilmesi gereken yerde “hakiki tenzih” ile, teşbih edilmesi gereken yerde ise “şuhûdî ve keşfî teşbih” ile Hakk’ı vasfeder. Yani, Hakk’ın bu âlemdeki bütün suretlerde nasıl aktığını ve her suretin hakikatinin Hakk’ın kendisi olduğunu müşahede eder. Bu idrake ulaşan kimse için, Hakk’ın varlığının dışında bir varlık kalmaz ki, O’nu ondan tenzih etsin.
Bu Fass’a göre, en büyük ve kapsayıcı tenzih âyeti olarak sunulan “O'nun misli bir şey yoktur” (Şûrâ, 42/11) ifadesi bile kendi içinde teşbihi barındırır. Hemen ardından gelen “Ve O Semî' ve Basîr'dir” ifadesi ise açık bir teşbihtir. Bu durum, tenzihin teşbihten, teşbihin de tenzihten ayrı olamayacağını gösterir. Nitekim Hak Teâlâ, Kur’an’da, insanların kendi akıllarıyla yaptıkları vasıflandırmalardan ve sınırlı tenzihlerden Kendisini tenzih eder: “Senin Rabb'in olan Rabb-i izzet halâyıkın vasfettikleri şeyden münezzehtir” (Sâffât, 37/180). Bu, Hakk’ın, bizim O’nu tenzih etme çabamızdan dahi münezzeh olduğunu gösteren nihai bir derstir. Konuk’un şerhinde bu durum şöyle özetlenir:
Çünkü akıl ile tenzîh edenler Hakk'ı tahdîd ettiler. Zîrâ akıllarıyla tenzîh edenler, “Hak cisim, cevher ve araz vesâire değildir” dediler. Halbuki âlemde bunlar vardır. Meselâ: Hak bir hadd ile mahdûd olan cisimden münezzehtir, denildiği vakit: Hak bundan hâriçtir, cismin hudûdu biter Hakk'ın hudûdu başlar, demek olur [...] Hâlbuki Hak hakkında tahdîd mümteni'dir. — Kelime-i İlyâsiyye
Fusûsu'l-Hikem: İbrahim Fassı
İbrahim Fassı, tenzih ve teşbih ikilemini, Vahdet-i Vücud anlayışının iki temel ifadesi üzerinden açıklar: “Heme ez ôst” (Her şey O’ndandır) ve “Heme ôst” (Her şey O’dur). Bu iki ifade, sırasıyla tenzih ve teşbih bakış açılarını temsil eder. “Her şey O’ndandır” demek, varlıkların kaynağını Hakk’a bağlamakla birlikte, O’nu bu varlıklardan ayrı ve münezzeh bir konumda tutmaktır. Bu, tenzihî bir yaklaşımdır. “Her şey O’dur” demek ise, bu âlemdeki bütün suretlerin ve tecellilerin hakikatinin Hakk’ın kendisi olduğunu kabul etmektir ki bu da teşbihî bir bakıştır.
Bu Fass’taki sohbetlerde, bu iki yaklaşımdan ilkinin, yani tenzihin, hakikati tam olarak idrak edemeyenler için daha güvenli bir yol olduğu belirtilir. Çünkü “Her şey O’dur” diyebilmek, mahlûkun Hâlık, Hâlık’ın da mahlûk olduğu mertebeleri idrak etmeyi gerektirir ki bu, zayıf akılları dalâlete düşürebilir.
Bu Fass, tenzihin hangi mertebeye ait olduğunu da netleştirir. Gerçek ve mutlak tenzih, Hakk’ın Ahadiyet mertebesine aittir. O mertebede ne bir isim, ne bir sıfat, ne de bir tecelli söz konusudur. Dolayısıyla Hakk, o mertebede bütün çokluktan, suretlerden ve kayıtlardan münezzehtir.
Hakk ahadiyet mertebesinde çokluk ve koyuluktan yani görüntüden münezzehtir. İşte tenzih budur. Tenzih dediğimiz şeyin aslı budur. “Sübhanallah” dediğimiz de aslında budur. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Bununla birlikte, zuhur âleminde, yani halkiyet mertebesinde de bir tenzih anlayışı vardır. Ancak bu, Hakk’ı fiillerinden tenzih etmek değil, O’nun fiillerinde bir noksanlık görmekten kendini tenzih etmektir. Mesela Allah’ın Kur’an’da Kendine nispet ettiği “mekir” (hile, düzen), “istihza” (alay etme) gibi fiilleri, zâhir ehli tarafından Hakk’a yakıştırılamaz ve O’nu bu fiillerden tenzih etmeye çalışırlar. Hakikat ehli ise bilir ki bunlar Hakk’ın halkiyet yönüyle, yani bu âlemdeki tecellileriyle ilgili sıfatlarıdır ve her biri kendi mertebesinde bir kemal ifade eder. Asıl yapılması gereken, bu fiilleri “noksanlık” olarak gören kendi sığ anlayışımızı tenzih etmek, yani temizlemektir.
Evvela kendimizi tenzih, diğeri mahlukat üzerinde, varlık üzerinde noksan bilmekten tenzih etmektir. Allah’ı noksan sıfatlardan tenzih etmek derken bu iki yön anlaşılıyor. Bir tanesi haşa Allah şunu etmez, bunu etmez, bundan tenzih ederiz diyor, işte bu yanlış anlamaktan Allah’ı tenzih ediyor. Öyle dediğimiz zaman biz Allah’ı tenzih etmiyoruz, Allah’ı sınırlamış oluyoruz. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı, tenzih kavramını en ileri noktasına taşıyarak, sadece Hakk’ı halktan değil, aynı zamanda bu ayrımı yapan “ben” ve “sen” ikiliğinden dahi Hakk’ı tenzih etme makamını işler. Bu makamın en çarpıcı ifadesi, Hallâc-ı Mansûr’a atfedilen ve şerhte zikredilen şu sözdür:
Ayni vücutta olan bu ayn sen misin yoksa ben miyim ikilik ispatından hem seni hem de beni tenzih ediyorum. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Bu ifade, sâlikin ulaştığı hayret makamını özetler. Bu makamda kul, kendi varlığı ile Hakk’ın varlığı arasındaki ayrımın dahi izafi olduğunu idrak eder. Hakk, kulun diliyle konuşur, kul da Hakk’ın bir zuhuru olur. Böyle bir idrak düzeyinde, “ben” diyerek Hakk’a bir ikincilik ispat etmek de, “sen” diyerek O’nu kendinden tamamen ayrı, ötelerde bir varlık kılmak da hakikate aykırı düşer. Hallâc, bu sözüyle hem kendini hem de Hakk’ı bu ikilikten tenzih ederek Tevhidin en derin sırrına işaret etmiştir.
Bu Fass’taki sohbetler, bu nihai tenzihin, yani ikilikten tenzihin, nasıl bir mânevî yolculuğun sonucu olduğunu gösterir. Genel anlayış, tenzih üzerine kuruludur ve Hakk’ı daima ötelerde arar. Bu, Mûseviyyet mertebesinin idrakidir. Bu anlayışta kul, kendi benliğiyle vardır ve Hakk’ı kendinden ayrı bir varlık olarak tanır.
Hakikat yolunda ilerleyen sâlik ise, kendi varlığının Hakk’ın bir tecellisi olduğunu anlar ve “sensin” demeye başlar. Yolun sonunda ise, bu “sen-ben” ayrımının kendisinin de bir perde olduğunu fark eder. Bu idrak, namaz tesbihatındaki sıralamayla da remzî bir ilişki içindedir. Terzibaba’nın şerhinde bu bağlantı şöyle kurulur:
İşte, birincisi “Sübhanallah” tenzih, “Elhamdülillah” teşbih, “Allahüekber” de tevhittir. Onun için bunları 33 er defa çektiriyorlar, netice 99 oluyor, esma-i ilahiyenin hepsini kapsamış oluyor. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
“Sübhanallah” demek, Hakk’ı bu âlemden ve noksanlıklardan tenzih etmektir. “Elhamdülillah” demek, bu âlemdeki bütün güzelliklerin ve kemallerin O’ndan olduğunu görerek teşbih etmektir. “Allahu Ekber” demek ise, Hakk’ın hem tenzihten hem de teşbihten daha büyük olduğunu, O’nun bu ikiliği birleştiren Tevhid hakikatiyle idrak edilebileceğini ilan etmektir. Şîs Fassı’nda işlenen bu en üst düzey tenzih anlayışı, sâlikin kendi benlik iddiasından ve hatta Hakk’ı tenzih etme fiilinden dahi arınarak mutlak vahdet idrakine ulaşmasını ifade eder.
Ana bölümde tenzihin, kulun kendi idrakini temizlemesi olarak yorumlanması, Fusûsu’l-Hikem şerhlerinde de güçlü bir karşılık bulur. Özellikle İbrahim Fassı’nda geçen “İlk tenzih o bize o lazımdır. Tenzihi kendimizde yapmamız lazım ki Hakkı en iyi şekilde anlayalım” ifadesi, bu yaklaşımın klasik tasavvuf metinlerindeki dayanağını gösterir. Bu, tenzihin sadece Allah’ı soyutlamakla ilgili kelâmî bir mesele olmadığını; aynı zamanda sâlikin, Hakk’ı noksan anlayan kendi vehmî ve aklî bakışını temizlemesi gereken irfânî bir fiil olduğuna işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, tenzih kavramını sadece bir inanç esası olarak değil, sâlikin mânevî yolculuğunda karşılaştığı bir mertebe, bir idrak biçimi ve bazen de bir imtihan olarak ele alır. Mevlânâ’nın beyitleri üzerinden yapılan bu şerhlerde tenzih, Teşbih ile olan hassas ilişkisi, Tevhid hakikatine ulaşmadaki yeri ve yanlış anlaşıldığında nasıl bir perdeye dönüşebileceği gibi yönleriyle incelenir.
Tenzihin Bir Perdeye Dönüşmesi: Vehimle Sınırlamak
Mesnevî şerhinde tenzihin en çok üzerinde durulan yönlerinden biri, kulun kendi aklıyla ve vehmiyle yaptığı tenzihin, Hakk’ı yüceltmek yerine O’nu sınırlayan bir perdeye (hicap) dönüşme tehlikesidir. Onuncu Cilt’te geçen bir beyit ve şerhi bu durumu açıklar. Konuk’a göre, hakikati göremeyen ve eşyanın varlığını müstakil zanneden “tenzîh-i vehmî sâhipleri”, yani yanılgılı bir tenzih anlayışına sahip olanlar, Hakk’ı bu âlemden soyutlamaya çalışırken farkında olmadan O’nun varlığına sınırlar çizerler.
Ahmed Avni Konuk, bu kimselerin Kur’an’daki “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) ve “Nerede olursanız O sizinle beraberdir” (Hadid, 57/4) gibi açık ifadelere rağmen, bu beraberliği zâtî değil, sadece “ilmî” bir beraberlik olarak yorumladıklarını belirtir. Onlara göre Allah, bu âlemi zâtıyla değil, sadece ilmiyle kuşatmıştır. Konuk, bu yorumun Hakk’ın şanına layık olmayan bir sınırlama (tahdid) olduğunu, çünkü Hakk’ın zâtını âlemin dışında düşünmenin, O’na bir sınır çizmek anlamına geleceğini ifade eder. Bu bakış açısı, ana bölümde “beşerî tenzih” olarak tarif edilen ve kişinin kendi aklını ölçü alarak Hakk hakkında hükümler vermesinin bir yansımasıdır.
Hakiki Tenzih: Benliği Yok Ederek Hakk’ı İzhar Etmek
Konuk’un şerhleri, hatalı tenzih anlayışının karşısına, insân-ı kâmilin hâli olan hakiki tenzihi koyar. Bu tenzih, zihnî bir soyutlama değil, sâlikin kendi varlığını ortadan kaldırarak Hakk’ın sıfatlarıyla zuhur etmesi hâlidir. Üçüncü Cilt’te yer alan bir beyitte bu ileri mertebe şöyle anlatılır:
Ba'zan kendi nakşını vîrân eder; cânânın tenzihinden dolayı yapar. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Ahmed Avni Konuk bu beyti, insân-ı kâmilin, hakiki sevgili olan Hakk’ı bedensel bir surette görünmekten tenzih etmek için kendi bedenî varlığını ve benliğini yok etmesi olarak açıklar. Bu hâlde kul, kendi sıfatlarını bir kenara bırakır ve Hakk’ın sıfatlarıyla zâhir olur. Konuk, bu durumu ateşte kızdırılan demire benzetir: Demir ateşin içinde kendi demirlik özelliğini kaybedip ateş kesilir ve o an “Ben ateşim” dese doğrudur. Bu, kulun kendi benliğini yok ederek Hakk’ı ispat etmesi ve Hakk’ı kulluk elbisesiyle sınırlanmaktan tenzih etmesidir. Hallâc-ı Mansûr’un “Ene’l-Hak” (Ben Hakk’ım) sözü de bu hâlin bir ifadesidir. Konuk’a göre bu söz, aslında derin bir tevazudur, çünkü bu iddiada kul kendi varlığını yok saymış olur. “Ben kulum” demek ise daha büyük bir iddiadır, çünkü burada hem Hakk’ın hem de kulun varlığı ayrı ayrı iddia edilmiş olur.
Tenzihin Sınırı ve Secdenin Anlamı
Mesnevî şerhinde tenzihin, kulun kendi idrakinin bir ürünü olduğu ve bu yüzden sınırlı, hatta kusurlu bir eylem olduğu fikri de işlenir. Üçüncü Cilt’te, namazdaki secde hâli ve “Sübhâne Rabbiye’l-a‘lâ” (Yüce Rabbimi tenzih ederim) demenin hakiki anlamı üzerine yapılan bir tefekkür bu konuya ışık tutar.
Keşki sücudunda yüz çevire idin; "sübhane Rabbiye'nin ma'nâsını bile idin! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Ahmed Avni Konuk’a göre bu beyit, secdede kalbin yüzünü tam olarak Zât-ı Ahadiyyete çevirmenin ve söylediği tesbihin manasını bilmenin önemine işaret eder. Konuk, bizim yaptığımız tenzihin, sonsuz olan Zât’ı sınırlama (tahdîd) niteliğinde olduğunu söyler. Çünkü bir şeyi bir şeyden “münezzeh” yani ayrı ve uzak tuttuğumuzda, her ikisine de birer sınır çizmiş oluruz. Bu durumda bizim tesbihimiz övünülecek değil, utanılacak bir şeydir. Öyleyse yapılması gereken, bu tesbih ve tenzihimizden dahi Hakk’ı münezzeh kılmak, yani kendi eylemimizi ve kendimizi hiçe saymaktır. Bu, kulun kendi tenzih etme fiilinin bile izafi olduğunu fark ederek mutlak hakikat karşısında acziyetini ve hiçliğini idrak etmesidir.
Tenzih ve Teşbihin Birliği
Konuk’un şerhlerinde sıklıkla vurgulanan bir diğer husus, tenzihin tek başına hakikatin sadece yarısı olduğu ve Teşbih ile tamamlanması gerektiğidir. Üçüncü Cilt’teki bir başka şerh, bu dengeyi açıkça ortaya koyar. Konuk, Şeyh-i Ekber İbn Arabî’nin “Tenzîh-i sırf, Hak hakkında yarım ma'rifettir” sözüne atıfta bulunur. Açıklamasına göre Hak Teâlâ, Ahadiyyet mertebesinde bütün sıfat ve isimlerden münezzehtir (tenzih). Fakat Ulûhiyyet mertebesinde, yani isim ve sıfatlarıyla tecelli ettiği âlemlerde bu sıfatlardan münezzeh değildir (teşbih). Gerçek ma'rifet, bu ikisini bir arada görebilmektir.
"Ben onların tenzîhinden pâk olmam; inci saçıcı oldukları halde yine onlar pâk olurlar." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu beyit vesilesiyle Konuk, kulların tesbihi ve tenzihi ile Hakk’ın münezzeh ve kutsal olmayacağını, çünkü O’nun ezelden beri zaten münezzeh olduğunu belirtir. Bu tenzih, ancak kullar için faydalıdır; çünkü bu eylemle onlar temizlenir ve arınırlar. Konuk’a göre Hâtem-i Enbiyâ olan Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz’in ümmetinin zevki, “tenzîhte teşbîh ve teşbîhte tenzîh”tir. Bu, bir yandan Hakk’ı mahlûkâtın noksanlıklarından uzak tutarken, diğer yandan her tecellide O’nun varlığını ve zuhurunu görebilme kabiliyetidir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhlerinde tenzihin, Hakk’ı sınırlayan bir “tahdid”e dönüşme tehlikesi, ana bölümde “beşerî tenzih” olarak adlandırılan ve kulun kendi aklını ölçü alarak yaptığı soyutlamanın bir perdeden ibaret olduğu fikriyle örtüşür. Konuk’un, hakiki ma'rifetin “tenzîhte teşbîh ve teşbîhte tenzîh” olduğunu vurgulaması ve tek başına tenzihin “yarım ma'rifet” sayılacağını belirtmesi, ana bölümde işlenen Mûsevî (tenzih) ve Îsevî (teşbih) mertebelerinin Muhammedî hakikatte birleşmesi gerektiği düşüncesini doğrudan destekler.
Kavramlar Ağında Tenzih
Makalede tenzih kavramı, pek çok temel tasavvufî konuyla iç içe geçmiş bir şekilde ele alınır. Bu ilişkilerin en merkezî olanları şunlardır:
- Teşbih: Tenzihin tamamlayıcı zıddı olarak sunulur. Tenzih, Hakk’ı âlemden soyutlamak iken teşbih, O’nun âlemdeki tecellilerini görmektir. Makaleye göre, hakiki mârifet bu ikisini birleştirmeyi gerektirir; tek başına tenzih, hakikatin sadece yarısıdır.
- Tevhid: Tenzih ve teşbih ikiliğini aşan birlik makamıdır.
- Hz. Musa (a.s.): Mûseviyyet mertebesinin, yani Hakk’ı ötelerde arayan, O’nunla kul arasında bir mesafe ve ikilik gören anlayışın temsilcisidir. Bu mertebe, bütünüyle tenzih nazarına dayanır ve bu nazarın sınırlarını Tûr Dağı’ndaki “Beni göremezsin” hitabıyla tecrübe eder.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Muhammediyet makamı, tenzih (Mûseviyyet) ve teşbih (İseviyyet) mertebelerini birleştiren tevhid hakikatini temsil eder. Bu makamda Hakk, hem her şeyden münezzeh hem de her şeyde zâhir olarak idrak edilir.
- Zât: Hakiki ve mutlak tenzihin ait olduğu mertebedir. Hakk’ın Zât’ı, her türlü isimden, sıfattan, tecelliden ve kayıttan münezzehtir. Bu, kulun yaptığı bir fiil değil, Hakk’ın kendiliğinden olan Ahadiyet hâlidir.
- Hak ve Halk: Tenzih, en temel anlamıyla Hak ile halk arasına bir ayrım koymaktır. Ancak aşırıya kaçan bir tenzih anlayışı, bu ayrımı mutlaklaştırarak Hakk’ın halktaki zuhurunu perdeler ve O’nu ulaşılmaz bir öteliğe hapseder.
- Tecelli: Tenzih ağırlıklı bakış, Hakk’ın âlemdeki tecellilerini görmeyi engeller. Makalede, Cennet ehlinin Hakk’ı bir surette tecelli ettiğinde inkâr etmesi, onların zihnindeki suretsiz ve tenzih edilmiş Rab tasavvurunun, teşbihî tecelliyi kavramalarına nasıl engel olduğunun bir örneği olarak sunulur.
- Fusûsu'l-Hikem: Makalenin klasik dayanağını oluşturan bu eser, özellikle Nûh, İlyas, İbrahim ve Şîs Fassları üzerinden tenzihin bir perdeye dönüşme tehlikesini, akıl ve tecelliyle olan ilişkisini ve nihayetinde nasıl aşılması gerektiğini derinlemesine şerh eder.
- Mesnevi-i Şerif: Ahmed Avni Konuk’un şerhi aracılığıyla tenzihin, sâlikin kendi vehmiyle Hakk’ı sınırlaması anlamına gelebileceği vurgulanır. Aynı zamanda hakiki tenzihin, kulun kendi benliğini yok ederek Hakk’ı izhar etmesi olduğu fikri bu eser üzerinden işlenir.
- Salât: Namaz içindeki tesbihat, tenzih kavramının pratik bir yansıması olarak yorumlanır. “Sübhanallah” tenzihe, “Elhamdülillah” teşbihe, “Allahu Ekber” ise bu ikisini birleştiren tevhide işaret eder.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede tenzih kavramı, Terzibaba’nın sohbetleri ve eserleri merkezinde, klasik şerh geleneğiyle desteklenerek açıklanmıştır. Kullanılan kaynakların makaleye katkıları şu şekildedir:
Terzibaba’nın Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür, Bakara Dosyası ve Sohbet Arası Sohbetler gibi çeşitli eser ve sohbetleri, makalenin ana çerçevesini oluşturur. Bu kaynaklar, tenzihin sadece kelâmî bir tanım olmadığını, seyr-i sülûkta yaşanan bir mertebe olduğunu ortaya koyar. Özellikle “beşerî tenzih” eleştirisi, asıl tenzihin kulun kendi idrakini temizlemesi olduğu fikri ve Mûseviyyet mertebesinin tenzihle özdeşleştirilmesi gibi özgün yaklaşımlar bu kaynaklardan beslenir.
Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eseri, “yapma tenzih” ile “kadîm tenzih” arasındaki temel ayrımı sunarak kavrama giriş yapar. Terzibaba’nın bu metne yaptığı şerhler, tenzihin Hakk’a değil kula ait bir fiil olduğu yönündeki irfânî yorumu derinleştirir.
İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’i üzerine yapılan şerhler, özellikle de Kelime-i Nûhiyye, Kelime-i İlyâsiyye, Kelime-i İbrâhîmiyye ve Kelime-i Şîsiyye üzerine yapılan sohbetler, makalenin klasik dayanaklarını teşkil eder. Bu şerhler, tek başına tenzihte kalmanın nasıl bir edepsizlik ve hakikati yalanlama riski taşıdığını, tenzihin mârifetin sadece yarısı olduğunu ve nihayetinde “ben-sen” ikiliğinden dahi tenzih etme makamına nasıl ulaşılacağını açıklar.
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, tenzihin vehmî bir sınırlamaya dönüşme tehlikesini ve hakiki tenzihin benliği yok ederek Hakk’ın sıfatlarıyla zuhur etmek olduğunu Mevlânâ’nın beyitleri üzerinden gösterir. Bu kaynak, tenzihin bir övgü değil, acziyet itirafı olduğu ve Muhammedi yolun tenzihle teşbihi birleştirdiği fikrini pekiştirir.
Değerlendirme
Bu makale, tenzih kavramını, Allah’ı noksanlıklardan uzak tutmaya yönelik statik bir inanç ilkesi olmaktan çıkarıp, sâlikin seyr-i sülûk yolculuğunda tecrübe ettiği hareketli bir idrak süreci olarak sunmaktadır.
Makalenin ortaya koyduğu ikinci temel sonuç, tenzihin tek başına bir hedef değil, aşılması gereken bir mertebe ve hatta bir perde olabileceğidir. Hakk’ı sadece ötelerde ve bu âlemden soyutlanmış olarak görmek (tenzih), O’nun bu âlemdeki tecellilerini (teşbih) görmeyi engeller. Hakiki irfan, Mûsevî tenzih ile Îsevî teşbihi, Muhammedi bir tevhid potasında birleştirmeyi gerektirir.
Bu yaklaşım, Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasik metinlerin irfânî yorumlarıyla temellendirilerek, tenzihin sadece bir akide meselesi değil, bir zevk ve şuhûd meselesi olduğu gösterilmiştir. Bu bütüncül bakış açısı, okuyucuyu, kendi Allah tasavvurundaki tenzih ve teşbih dengesini gözden geçirmeye ve bu iki kanadı kullanarak Tevhid ufkuna nasıl yükselinebileceğini tefekkür etmeye davet eder.