Haşr

Haşr, sonu olmayan bir başlangıcın, dağılmış olanın toplanmasının sırrıdır. Zâhirde, sura üflendikten sonra mahşer meydanında toplanmaktır ki bu, imanımızın temelidir. Lâkin irfan ehli için Haşr, sadece yarın vuku bulacak bir hadise değil, an be an tecellî eden, kâinatın ve insanın kendi varlık serüveninin en derin sırlarından biridir. Haşr, kesretin, yani çokluğun Vahdet'e, yani Bir'e dönme arzusudur; cüz'ün, yani parçanın Küll'e, yani Bütün'e olan iştiyakıdır. Bu toplanma, hem âfâkta yani dış dünyada, hem de enfüste yani insanın iç âleminde her an cereyan etmektedir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Haşr (الحشر) kelimesi, Arapça'da "toplamak, bir araya getirmek, bir yerden bir yere sevk etmek" gibi mânâlara gelir. Istılahta ise, kıyâmet koptuktan sonra, Cenâb-ı Hakk'ın bütün mahlûkatı, insanlar ve cinler başta olmak üzere, hesap ve mîzan için belirli bir yerde, yani Mahşer'de bir araya toplamasıdır.

Arifler için bu toplanma, varlığın en temel işleyişine işaret eden bir sırdır. Onlar, Hakk'ın nuruyla baktıklarında, bu büyük toplanmanın küçük numunelerini her an ve her zerrede müşahede ederler. Bu müşahede, kişiyi bu sırrı ifşa etme noktasına getirebilir. Nitekim Terzibaba Hazretleri'nin şerhinde nakledilen bir menkıbede, keşf hâliyle dolup taşan bir zâtın, Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz'e olan niyazı bu hâli anlatır:

) Efendimiz’e hitâben: “Yâ Resûlallâh, ben kıyâmet gününde olduğu gibi, kadınlar ve erkekler ne halde ise onları aynen apaçık görüyorum; bunları açıktan açığa söyliyeyim mi, yoksa susa-yım mı?" dedi. Mustafâ (s.a.v.) Efendimiz ona: “Sus, bu kadar kâfidir!” demek olan dudaklarını ısırmakla işâret buyurdular. 3570. Yâ Resülallâh haşrın sırrını söyliyeyim; bugün âlemde neşri izhâr edeyim.

Bu zâtın gördüğü, geleceğe dair bir kehanet değildir. O, gönül gözü açıldığı için, insanların dışarıya yansıyan amellerinin ve suretlerinin ardındaki hakikatleri, yani hangi ilâhî ismin tecellisi altında olduklarını ve mahşerde hangi surette toplanacaklarını şimdiden görmektedir. Zira her insan, bu dünyada hangi sıfatı kendine huy edinirse, öte âlemde o sıfatın suretinde haşrolunacaktır. Arif, bu ilâhî "toplanma" kanununu bu dünyada seyreder. Lâkin bu sırların avam tarafından anlaşılması zordur, fitneye sebep olabilir. Bu yüzden Efendimiz (s.a.v.), hikmetin bir gereği olarak ona "Sus!" işaretiyle, her hakikatin her yerde söylenmeyeceğini öğretmiştir.

Haşr meselesi, tarih boyunca hikmet ehli ve kelâm alimleri arasında çeşitli yorumlara konu olmuştur. Kimi, toplanmanın sadece ruhlara mahsus olduğunu iddia etmiş, kimi de bu yorumlardan yola çıkarak tenasüh (reenkarnasyon) gibi bâtıl inançlara sapmıştır. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu sapmalara karşı irfan yolunun net tavrını ortaya koyar:

Bu haşir mes’elesi hakkında hükemâ ve ulemâ arasında muhtelif fikirler dermeyân olunmuştur. Kimi haşr-ı ecsâd vâki’dir der ve kimi haşr-ı ecsâdı inkâr edip kelâm-ı enbiyâda zikr olunan haşir, haşr-i rûhî ve aklîdir; tefhîm-i avâm için haşr-i ecsâma delâlet eden azâb ve sevâb-ı cismânî ibâreleriyle beyân olunmuştur. Binâenaleyh ba’zılan âlem-i berzahda gayr-i mahsüs ve hayâlî olan haşr-ı ervâha hami etmişlerdir; ve ba’zılan da tenasühe düşmüşlerdir.

Tasavvuf, şeriatın zâhirini inkâr ederek bâtına ulaşan bir yol değildir. Aksine, zâhiri en kâmil şekilde yaşayarak onun sırrına erenlerin yoludur. Bu sebeple, bedenin haşrını inkâr edip bunu sadece "avamı teskin etmek için söylenmiş bir sembol" olarak gören hikemî görüşler de, ruh göçü gibi şeriata aykırı inançlar da Ehl-i Sünnet irfanının dışında kalır. İnsanın ölümü, onun şahsî kıyameti ve bir nevi haşridir; lâkin bu küçük haşir, büyük ve umûmî haşri iptal etmez. Terzibaba Hazretleri bu noktayı şöyle vurgular:

Vâkıâ insanın ölümüne kıyâmet ve haşir denmesi doğrudur; fakat onlann haşri, haşr-i rûhânîye hasr etmeleri bâtıldır ve hilâf-ı nefsü’l-emirdir. Ve ehl-i tenâsühün zu’mu ise bâtıl-ı muhakkakdır.

Hakikat, tenzih ile teşbihin, yani Hakk'ın yaratılmışlardan münezzeh olduğu gerçeği ile O'nun her şeyde tecellî ettiği gerçeğinin bir arada idrak edilmesidir. Haşr meselesinde de bu denge esastır. Hem ruhların hem de bedenlerin toplanacağı hakikati, Cem makamı'nda birleşir. İman ve irfan ehli, bu ikisini birbirinden ayırmaz ve ilâhî kelâmı kendi akıllarına göre te'vil etme cüretini göstermezler. Bilirler ki, Cenâb-ı Hakk ilk tecellî ile bu âlemi nasıl var ettiyse, aynı şekilde dağılmış parçaları bir araya getirmeye de kâdirdir.

Ehl-i îmân ve irfân her iki haşra da kaildirler ve kelâm-ı şâri’i te’vıl etmezler.

Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğini ve kudretini görmek için isimleri ve sıfatlarıyla tecellî etmiş, bu tecellîler âlemler ve varlıklar suretinde zuhûr etmiştir. Bu, bir "neşr"dir, yani yayılmadır. Haşr ise, bu yayılmış olanın, bütün bu tecellîlerin, asılları olan ilâhî isimlere ve nihayetinde o isimlerin de menşei olan Hüvviyet'e, yani Zât-ı Ahadiyyet'e rücû etmesi, O'nun huzurunda toplanmasıdır. Kıyâmet günü yaşanacak olan büyük Haşr, bu ezelî ve ebedî kanunun en büyük ve en son tecellîsidir. Sâlikin seyr-i sülûktaki hedefi de bir nevi haşirdir: Dağınık düşüncelerini, arzularını, melekelerini "Lâ ilâhe illallah" zikriyle toplayıp kalbinde cem etmek ve o kalbi, Hakk'ın tecellî ettiği bir mahşer meydanına çevirmektir. Bu mânâda Haşr, her an "ölmeden evvel ölen" ve benliğinden sıyrılıp Hakk'ın varlığında toplanan İnsan-ı Kâmil'in yaşadığı bir hâldir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Haşr: Aslı ve Mertebesi

Haşr, "toplamak" demektir. Dağılanı, aslına toplamaktır. Bu dağılma ve toplanma, varlık mertebelerinde sürekli vuku bulur. Hüvviyet'in mutlak gaybından Ahadiyyet'in isimsiz birliğine, oradan Vâhidiyyet'te beliren ilâhî isimlerin ve bu isimlerin ilimdeki suretleri olan A'yân-ı Sâbite'nin sonsuz imkânlarına ve nihayet Nefes-i Rahmânî ile âlemler olarak açığa çıkışına kadar yaşanan bir "yayılma"dır. Haşr, bu ilâhî nefesin tekrar içeri çekilmesi, bu yayılmış olanın tekrar "cem" edilmesidir. Arifler, Haşr'e baktıklarında sadece bir kıyâmet tablosu değil, varoluşun en temel usûlünü, yani Hakk'a dönüşün sırrını seyrederler.

Haşr'in İki Kanadı: Cismânî ve Rûhânî Toplanma

Tasavvuf yolu, şeriatın zâhirine sımsıkı bağlı kalarak onun bâtınına nüfuz etme sanatıdır. Bu sebeple Haşr meselesinde ne şeriatın hükmünü hafife alır ne de aklın dar kalıplarına sıkışır. Bazı kimseler, bedenin yeniden diriltilmesini akıllarına sığdıramadıkları için Haşr'i sadece ruhların bir araya gelmesi olarak düşünmüşlerdir. Onlara göre bu toplanma, âlem-i berzah denilen geçiş âleminde vuku bulan, gözle görülmeyen, hayalî bir hadisedir. Terzibaba Hazretleri bu eksik görüşü şöyle dile getirir:

Binâenaleyh ba’zılan âlem-i berzahda gayr-i mahsüs ve hayâlî olan haşr-ı ervâha hami etmişlerdir...

Ruhlar için berzah âleminde bir araya geliş vardır, lakin bu, Kur'ân-ı Kerîm'in haber verdiği "Büyük Haşr" değildir. O, sadece bir merhaledir. İnsan, ruh ve bedenin birleşimiyle "insan" olmuştur. Dünyadaki imtihanını bu bedenle vermiş, sevaplarını da günahlarını da bu bedenin azalarıyla işlemiştir. Dolayısıyla, adaletin tam tecellîsi için, bu birlikteliğin hesabının yine birlikte verilmesi gerekir.

Bu sebeple ehl-i irfan, Haşr'in hem cismânî hem de rûhânî olduğuna kaildir. Ruh, aslî cevherdir; beden ise onun bu âlemdeki bineğidir. Büyük Haşr gününde, herkesin ameline ve mertebesine uygun yeni bir beden halk edilecek ve ruh o bedene taalluk ederek Mahşer meydanında yerini alacaktır. Bu, tenzih ile teşbihin bir başka birleşme noktasıdır. Ruhun bedenden münezzeh oluşu tenzih ise, hesap için tekrar bir bedenle birleşmesi teşbihtir. İrfan yolu, bu iki kanatla uçmayı öğretir.

Bâtıl Yorumların Reddi: Tenâsüh ve Eksik Te'viller

Cismânî dirilişi aklına sığdıramayan veya nefsine ağır gelen bazı zümreler, İslâm'ın ruhuna aykırı bir yola sapmışlardır: tenâsüh, yani ruh göçü (reenkarnasyon). Bu inanca göre ruh, ölümden sonra başka bir bedene geçerek dünyada tekrar tekrar var olur. Bu, hem ilâhî adalet ilkesini hem de Haşr ve Hesap Günü'nü temelden inkâr eden bir görüştür. Terzibaba Hazretleri bu sapkınlığı net bir dille reddeder:

...ve ba’zılan da tenasühe düşmüşlerdir... Ve ehl-i tenâsühün zu’mu ise bâtıl-ı muhakkakdır. Ehl-i îmân ve irfân her iki haşra da kaildirler ve kelâm-ı şâri’i te’vıl etmezler.

Tenâsüh, "bâtıl-ı muhakkak", yani kesin bir bâtıldır. Çünkü her bir insan, A'yân-ı Sâbite denilen ilm-i ilâhîdeki hakikatiyle eşsiz ve biriciktir. O, bu dünyaya tek bir imtihan için gönderilmiştir. Ruhun başka bedenlerde dolaşarak kendini "temizlemesi" fikri, ilâhî rahmet ve adaletin tecellî yeri olan Hesap Günü'nü, tövbeyi ve ilâhî affı hiçe saymaktır.

Hazret'in "Ehl-i îmân ve irfân her iki haşra da kaildirler ve kelâm-ı şâri’i te’vîl etmezler" ifadesi, tasavvufun omurgasıdır. İrfan ehli, Kur'ân ve Sünnet'in açık naslarını, aklî zorluklar yüzünden eğip bükmezler. Onlar, "Allah diriltecektir" buyruğunu, "Bu aslında ruhun dirilişidir" diyerek tahrif etmezler. Bilakis, kalbî keşifleriyle, Şâri'in haber verdiği bu hakikatin doğruluğunu bizzat tadarlar. Onların irfanı, şeriatın haberini tasdik eder ve daha derin bir seviyede anlamlandırır.

"Küçük Kıyâmet" Olarak Ölüm: Bir Sırrın Eşiği

"Ölmeden evvel ölünüz" nebevî sırrı, büyük kıyâmetten evvel kişinin kendi küçük kıyâmetini yaşamasının yolunu gösterir. Her birimizin ölümü, kendimize ait bir kıyâmet, kendimize has bir haşirdir. Terzibaba Hazretleri de bu hakikati teslim eder, fakat önemli bir kayıt düşerek:

Vâkıâ insanın ölümüne kıyâmet ve haşir denmesi doğrudur; fakat onlann haşri, haşr-i rûhânîye hasr etmeleri bâtıldır ve hilâf-ı nefsü’l-emirdir.

Kişinin kendi ölümüyle yaşadığı hadise bir "haşir"dir; o anda dünya perdesi kapanır, kişi bu âlemdeki bağlarından "toplanıp" berzah âlemine "sevk edilir." Lakin buradaki tehlike, bu kişisel ve ruhanî tecrübeyi, bütün mahlûkatın toplanacağı Büyük Haşr'in yerine koymaktır. Bu, "hilâf-ı nefsü'l-emir"dir, yani işin aslına aykırıdır.

Küçük kıyâmet, büyük kıyâmetin bir numunesidir. "Ölmeden evvel ölmek" sırrına eren kişi, iradî ölümü tadarak nefsini hesaba çeker. Böylece Büyük Haşr Günü geldiğinde, hazırlıksız yakalananlardan olmaz. Onun için Haşr, bir korku günü değil, Rabbine kavuştuğu bir "cem" günü olur. Kişisel ölüm bir haşirdir, ama ruhanî mertebede ve berzah âleminde gerçekleşen bir ön toplanmadır. Asıl Haşr ise, İsrâfil'in (a.s.) Sûr'a ikinci üflemesiyle tüm ruhların yeni bedenleriyle birleşip Mahşer'de toplanmasıdır. Biri cüz'î ve ferdî, diğeri küllî ve umumîdir.

Haşr Meydanı: Hakikatlerin Zuhûr Ettiği Yer

Haşr, aynı zamanda bir "neşr"dir; yani yayma, açığa çıkarma. Dünyada iken perdeler altında gizlenmiş olan bütün hakikatlerin, niyetlerin, amellerin iç yüzünün ortaya serildiği gündür. Terzibaba Hazretleri'nin Mesnevî şerhinden aktardığı beyitler, bu sırrı fısıldar:

Bırak beni, tâ ki perdeleri yırtayım; tâ ki gevherim bir güneş gibi parlasın. Tâ ki benden güneşe küsûf gelsin, tâ ki hurma ağacı ile söğüt ağacını göstereyim. Ya’nî, yâ Resûlallâh, bana müsâade buyur ki, esrâr perdelerini yırtayım; benim güneş gibi olan hakikatim ve hüviyyetim zâhir olsun... Meyveli hurma ağacı gibi olan sâlih kullarını ve söğüt ağacı gibi meyvesiz olan fâsid kullarını, birer birer izhâr edeyim. Kıyametin sırrını, nakd-i hâlisi ve kalp karışık olan nakdi göstereyim.

Haşr meydanının asıl manzarası budur. O gün, herkesin içindeki "gevher" ne ise, o dışına yansıyacaktır. "Perdelerin yırtılması" budur. Sosyal statülerin, makamların, sahte imajların meydana getirdiği bütün örtüler kalkacak, geriye sadece kişinin imanıyla ve ameliyle şekillenmiş hakikati kalacaktır.

"Hurma ağacı ile söğüt ağacı" temsili manidardır. Hurma, hem gölgesi olan hem de meyve veren bir ağaçtır. Sâlih kul da böyledir. Söğüt ağacı ise heybetli görünür ama meyvesi yoktur. Fâsid, yani bozuk kimseler de böyledir. Haşr, bu iki ağacı birbirinden ayıran ilâhî bir bahçıvanın işidir.

"Nakd-i hâlis" (saf para) ile "kalp karışık olan nakdi" (sahte para) ayırmak da niyetlerin ve ihlâsın tartılmasıdır. Haşr, amellerin niceliğinin değil, niteliğinin ölçüldüğü ilâhî bir mihenk taşıdır. Terzibaba Hazretleri'nin, Farsça "âl" kelimesine "serâb" manası vermesi de bu sırrı açar. Kâfirin amelleri, uzaktan suya benzeyen bir serap gibidir; tam ulaştığını sandığı an (ölüm ve haşir), aslında hiçbir şeyin olmadığını anlar.

Netice olarak Haşr, sadece bir toplanma değil, bir ayrışma, bir saflaşma ve bir "zuhûr"dur. Herkesin iç dünyasının zâhir olduğu, suretlerin sîretlere (içyapı) tâbi kılındığı gündür. İnsân-ı Kâmil'in bu dünyada "perdeleri yırtarak" yaşadığı o arınmışlık hâli, o gün bütün mahlûkat için zorunlu bir gerçeklik olacaktır.

Terzibaba Geleneğinde Haşr'in Yaşanması

Kur’ân’ın ve Sünnet’in her haberi, yarın yaşanacak bir hakikat olduğu kadar, bugün tadılacak bir hâldir. Ârifler için Haşr, sadece âhirette vuku bulacak bir hadise değil, aynı zamanda bu dünyada, bu bedende, bu an içinde tecrübe edilen bir seyr-i sülûk durağıdır. Terzibaba irfan mektebinde öğretilen, ilmin tatbik edilerek bir hâle dönüştürülmesidir. Zira büyük kıyâmet kopmadan evvel, her nefis kendi küçük kıyâmetini yaşar ve her küçük kıyâmetin ardından, o nefse mahsus bir haşir, bir toplanma vuku bulur.

Nefs Mertebelerinde Haşre Doğru Yolculuk

İnsanın bu dünyaya gelişi bir dağılma, bir kesret âlemine iniştir. Ahadiyet mertebesindeki sır, sıfatlar ve isimler âlemine, oradan da şehâdet âlemine tecellî ederek yayılmıştır. İnsan, bu kesretin içinde kendisini dağılmış bulur. Nefs, bin bir arzuya, hevese ve korkuya bölünmüştür. Bu hâl, tasavvuf dilinde tefrika, yani dağınıklık hâlidir.

Seyr-i sülûk, bu dağınıklığı toparlama, bu tefrikayı cem etme sanatıdır. Bu yolculuk, nefs-i emmâre’nin karanlık zindanından başlayıp, nefs-i kâmile’nin nurlu ufkuna doğru yapılan bir hicrettir. Her bir nefs mertebesi, sâlikin kendi içindeki haşir tecrübesinin bir basamağıdır.

• Nefs-i Emmâre’deki insan, tam bir dağınıklık içindedir. Arzuları onu bir oraya bir buraya çeker.

• Yolcu, bir mürşidin himmetiyle tövbe edip Nefs-i Levvâme’ye adım attığında, ilk defa bu dağınıklığı fark eder. İçindeki çelişkileri görür, kendini kınamaya başlar. Bu, bir nevi "vicdanî haşir"dir.

• Nefs-i Mülhime’de ise sâlik, artık ilâhî ilhamlardan pay almaya başlar. Kalbine doğan vâridât, dağınık düşüncelerini bir kenara iterek kalbi bir noktaya odaklamaya başlar. Bu, kalbin kuvvetlerinin şeytanî fısıltıların mezarlarından çıkarılıp, Rahmanî ilhamların meydanında toplanmasıdır.

Her mertebede sâlik, benliğinin farklı bir parçasını aslına döndürür, dağınıklığını biraz daha toparlar. Nefs-i Mutmainne’de sükûn bulur, Râziyye ve Mardiyye’de Rabbinden, Rabbi de ondan razı olarak tam bir teslimiyet içinde toplanır. Bu seyr, enfüsî (içsel) bir haşirdir. Sâlik, kendi mânevî cüzlerini gaflet ve cehalet kabirlerinden çıkarıp, kalp meydanında, mârifet nuru altında toplar.

Zikir Meclisi: Dağınıklığı Cem Eden Halka

Bu dağınıklığı toplayan, bu tefrikayı ceme dönüştüren en tesirli amel, hiç şüphesiz zikirdir. Özellikle bir mürşid-i kâmil’in rehberliğinde yapılan halka zikri, haşir sırrının bu dünyadaki en canlı tecellîlerinden biridir.

Zihin, havâtır denilen bin bir düşünceyle doludur. Bu havâtır, kalbi bir oraya bir buraya çekiştirir, insanı Rabbinden gafil kılar. Zikir halkası, bu harabeyi yeniden imar eden, bu dağınık orduyu tek bir komutanın emrinde toplayan mânevî bir kaledir. Dervişler bir halka halinde oturduklarında, zâhirde bedenleri bir araya gelir, ama asıl toplanma kalplerde yaşanır. Mürşidin verdiği dersi, mesela "Lâ ilâhe illallah" zikrini hep bir ağızdan çekmeye başladıklarında, o dağınık havâtır yavaş yavaş susar. Binlerce düşünce, tek bir düşüncede, Allah’ı anma fikrinde erir.

Bu, haşrin ta kendisidir. Zikir, bir nevi Sûr’a üfleniştir. Nasıl ki Sûr sesi ölüleri diriltecekse, zikir sesi de gafletle ölmüş kalpleri diriltir. Zikir, sâlikin bütün dağınık melekelerini, latifelerini, duygularını tek bir merkez olan kalpte toplar.

Bu toplanmada mürşidin rolü hayatîdir. O, halkanın mânevî kutbudur. Müridlerin kalpleri, onun kalbine birer mıknatıs gibi çekilir. Mürşidin himmeti, müridlerin dağınıklığını toplayan ilâhî bir cazibe gibidir. O, sâliklerin kalplerini kendi potasında eritir, saflaştırır ve tek bir yöne, Hakk’a yöneltir. Zikir meclisi, küçük bir mahşer meydanıdır; aşkın, muhabbetin ve vuslatın mahşeri. Herkesin tek bir sevgiyle, tek bir nidayla, tek bir Zât’a yöneldiği bir cem makamıdır.

“Ölmeden Evvel Ölünüz” Sırrı ve İradî Haşir

Efendimiz (s.a.v.)’in "Mûtû kable en temûtû" yani, "Ölmeden evvel ölünüz" buyruğu, haşir hakikatinin sâlik tarafından bizzat yaşanmasının anahtarıdır.

Buradaki ölüm, iradî ölümdür; sâlikin kendi iradesiyle nefsânî arzu ve sıfatlarından vazgeçmesi, benliğini Hakk’ın iradesinde yok etmesidir. İnsan, "ben" dediği sürece dağınıktır. İradî ölüm, bu "ben" zindanından kurtulmaktır. Sâlik, mürşidinin terbiyesi altında nefsini tezkiye ettikçe, kendi arzu ve isteklerinden ölür. Kibrinden ölür, yerine tevazu dirilir. Hırsından ölür, yerine kanaat dirilir. Bu, sâlikin kendi küçük kıyâmetidir.

Bu iradî ölümün hemen ardından, sâlikin şahsında bir haşir, bir toplanma ve diriliş başlar. O, nefsânî sıfatlarından öldüğünde, ilâhî sıfatlarla bezenmiş olarak yeniden dirilir. Artık onun görmesi, işitmesi, konuşması, Hakk ile olur. Bu, fenâ (yokluk) makamında yaşanan bir haşirdir. Sâlikin cüz’î ve dağınık varlığı, Küllî Varlık’ta yok olmuş ve O’nunla yeniden, toparlanmış bir şekilde varlık bulmuştur. Buna bekâ (Hakk ile var olmak) denir.

Bu tecrübe, mahşerdeki toplanmanın bir ön tadımıdır. İradî ölümü tadarak nefsini arındıran sâlik, daha bu dünyadayken o karanlık sıfatlardan arınmış, nurlu bir mânevî surete bürünmüştür. O, kendi hesabını daha ölmeden görmüştür. Onun için yarınki büyük haşir, bir korku günü değil, Rabbine kavuşacağı bir vuslat bayramı olacaktır.

Mürşid İradesinde Toplanmak: Fenâfi’ş-Şeyh Makamı

Haşir sırrının mürid-mürşid ilişkisindeki en ince tecellîlerinden biri Fenâfi’ş-Şeyh’tir, yani müridin iradesini mürşidinin iradesinde yok etmesi. Bu makam, sâlikin dağınıklıktan kurtulup toplanma yolculuğunda mühim bir duraktır.

Yeni yola giren müridin iradesi dağınık ve hamdır. Bu iradenin terbiye edilmesi gerekir. Mürşid-i kâmil, bu noktada bir ilâhî terbiye edici olarak devreye girer. Onun iradesi, nefsini Hakk’ta fânî kıldığı için, Hakk’ın iradesinin bir yansımasıdır. O, Hakikat-i Muhammediyye’nin bu asırdaki bir mazharıdır.

Müridin yapması gereken ise tam bir teslimiyet ile kendi dağınık ve kararsız iradesini, mürşidinin o toparlanmış ve kâmil iradesine teslim etmektir. Bu, "benim dediğim" demekten vazgeçip, "efendimin dediği" demektir. Bu teslimiyet, bir kölelik değil, bir özgürleşmedir. Çünkü mürid, böyle yapmakla, kendisini bin bir yöne çeken nefsânî arzularının esaretinden kurtulup, Küllî İrade’nin selametine sığınmış olur.

Bu, mânevî bir haşirdir. Müridin bütün dağınık niyetleri, kararsız adımları, mürşidin iradesi potasında toplanır, erir ve tek bir istikamete yönelir. Mürid, kendi benliğinin mezarından çıkar ve mürşidinin mânevî şahsiyetinde yeniden dirilir. Bu toplanma olmadan, bir sonraki aşama olan Fenâfi’r-Resûl ve nihayet Fenâfillah makamlarına ulaşmak mümkün değildir. Mürşid, dağınıklıktan toplanmaya giden yolda bir "Berzah"tır, bir köprüdür. Mürid, o köprüden geçerek Vahdet okyanusuna ulaşır.

Füsûsu'l-Hikem'de Haşr

Haşr meselesinin kapısını, Şeyh-i Ekber İbn Arabî hazretlerinin Füsûsu'l-Hikem'i penceresinden aralayalım. Ariflerin nazarında "toplanma" hadisesi, vücûd'un, yani varlığın kendisinin en temel sırlarından biridir. Şeyh-i Ekber, hakikatin perdesini bugüne, "ân"a çeker ve bize gösterir ki haşr, sadece yarın olacak bir şey değil, her an olmakta olan ilâhî bir fiildir.

Füsûs'ta "Haşr Bahsi" diye müstakil bir bölüm yoktur. Zira İbn Arabî'ye göre haşr, varlığın dokusuna işlenmiş bir ipliktir; onu Vücûd'un, tecellînin, Halk-ı Cedîd'in ve ilâhî isimlerin bahsinin geçtiği her yerde bulursun. O, bu meseleyi özellikle Uzeyr (a.s.) kelimesine yüklenen hikmette, yani Hikmet-i Kaderiyye fî Kelimet-i Uzeyriyye'de derinlemesine işler. Kur'ân-ı Kerîm'de anlatılan, Uzeyr aleyhisselâmın yüz sene ölü kalıp sonra diriltilmesi kıssası, Şeyh-i Ekber için sadece tarihî bir mûcize değil, zamanın, dirilişin ve toplanmanın hakikatine açılan bir kapıdır. Bu kıssa bize gösterir ki haşr, bizim dünyevî zaman ve mekân ölçülerimizle anlaşılamayacak, vücûdî bir hâldir. Toplanma, bir yerden bir yere gitmek değil, bir hâlden başka bir hâle geçmektir.

Haşr ve İlâhî Mertebeler (Hazarât)

Varlık, ilâhî mertebelerin, yani Hazarât'ın bir tecellîsidir. Haşrı bu mertebeler silsilesini bilmeden anlamaya çalışmak, temel atmadan bina kurmaya benzer.

En tepede, her türlü kayıttan münezzeh olan Zât'ın Ahadiyyet mertebesi vardır. Bu mertebeden ilk tenezzül, Zât'ın kendi Zât'ını bilmesiyle Vâhidiyyet mertebesidir. Bütün ilâhî isimler ve onların gerektirdiği bütün varlık hakikatleri, bu mertebede potansiyel olarak mevcuttur.

Varlıklar, bu ilâhî ilimdeki hakikatlerinden, yani A'yân-ı Sâbite'lerinden dış âleme zuhûr ederler. Bu zuhûr, bir nevi "dağılma"dır. Tek olan Hakikat, isim ve sıfatları kanalıyla sayısız tecellî suretinde âlemlere yayılır. Haşr ise, bu dağılmanın zıddı olan "toplanma" fiilidir. Âleme yayılan bütün bu tecellîler, en sonunda yine kendi kaynaklarına, kendi isimlerine ve nihayetinde o isimlerin de kendisinde toplandığı Vâhidiyyet mertebesine, oradan da Zât-ı Mutlak'a dönecektir.

Haşr, varlıkların bir meydanda fiziksel olarak toplanmasından evvel, bütün tecellîlerin kendi ilâhî kökenlerine rücu etmesi demektir. Kıyâmet ve haşr, bu âlemdeki gölgelerin asıllarına çekilmesi, isimlerin de kendi Müsemmâ'sında fâni olmasıdır. Âfâkî (dış dünyadaki) haşr budur.

Varlıkların Kendi Hakikatlerine (A'yân-ı Sâbite) Dönüşü Olarak Haşr

Şeyh-i Ekber'in haşr anlayışının kilit taşı, varlıkların kendi A'yân-ı Sâbitelerine, yani ilm-i ilâhîdeki ezeli hakikatlerine döneceğidir.

A'yân-ı Sâbite, Cenâb-ı Hakk'ın ilminde ezelden beri var olan, ama dış dünyada henüz vücut bulmamış hakikatlerdir. Senin, benim, her bir zerrenin Cenâb-ı Hakk'ın ilminde bir "sabit hakikati" vardır. Bizler, bu sabit hakikatlerin Nefes-i Rahmânî ile dışa vurmuş suretleriyiz.

Haşr, bu suretin, bu gölgenin, ait olduğu o ezeli hakikate geri dönmesidir. Hesabın görüleceği, amellerinin tartılacağı yer, yine senin kendi hakikatindir. Çünkü senin "ayn-ı sâbite"n, varlığının bütün potansiyelini, yapıp edeceklerinin hepsini içinde barındırır. Sen dünyada sadece, o ezeli programı açığa çıkardın.

Öyleyse haşr, bir yabancının huzuruna çıkmak değil, kendi aslınla yüzleşmektir. Amellerin, düşüncelerin, niyetlerin, hepsi o sabit hakikatin birer tezahürüydü. Şimdi o tezahürler toplanıp aslına dönüyor. Eğer senin aslın, "er-Rahmân" isminin mazharı olmaya kabiliyetli ise, haşrin rahmet üzere olur. Eğer "el-Kahhâr" isminin tecellîsine meyyal ise, haşrin kahır ve celâl üzere olur. Kişi, kendi hakikatinin mahkemesinde yargılanır. Cennet de, cehennem de, o hakikatin içindeki potansiyellerin açığa çıkmasından başka bir şey değildir. Haşr meydanı, senin kendi vücûdî hakikatindir.

Haşr ve Sürekli Yenilenen Zuhûr (Halk-ı Cedîd)

Zâhir ehli, kıyameti ve haşrı, zamanın sonunda bir kere olacak büyük bir hadise olarak bekler. Şeyh-i Ekber ise Kur'ân-ı Kerîm'in "Onlar yeni bir halktan şüphe içindedirler" (Kâf, 50/15) âyetine dayanarak, arifin gözünde haşrın her an gerçekleştiğini söyler. Bu sırrın adı "Halk-ı Cedîd"dir, yani her an yenilenen zuhûr.

Bu hikmete göre, kâinat bir an bile aynı hâl üzere kalmaz. Cenâb-ı Hakk, her an yeni bir şe'nde, yeni bir tecellîdedir. O'nun tecellîsinde tekrar yoktur. Şu an gördüğün âlem, bir sonraki an yok olmakta ve yerine bir benzeri getirilmektedir. Bu yok oluş ve yeniden var oluş o kadar süratlidir ki, biz aradaki boşluğu fark etmez ve âlemi sabit bir şey zannederiz.

Her bir "yok oluş", bir kıyamet ve bir haşirdir. Her an, bütün varlıklar ilâhî ilme geri çekilmekte (haşrolunmakta) ve bir sonraki an yeni bir tecellî ile tekrar zuhûr etmektedir. Bu, kâinatın kalbinin atışıdır.

Büyük Kıyâmet ve Büyük Haşr, bu sürekli yenilenme sürecinin artık gizli kalmayıp bütün çıplaklığıyla ortaya çıkacağı, herkesin bu ilâhî sırra şahit olacağı gündür. O gün, arifin her an müşahede ettiği hakikat, avâm için de ayan beyan olacaktır.

Füsûs'un bize öğrettiği haşr, korkulacak bir sondan ziyade, idrak edilecek bir başlangıçtır. O, varlığın kendi aslına olan ebedî yolculuğunun adıdır. O, dağınıklığın [Cem makamı](/wiki/cem-makami)nda son bulması, kesretin Vahdet'te kaybolmasıdır. Sâlik, seyr-i sülûkunda bu hakikati kendi nefsinde yaşayarak, ölmeden evvel ölerek, dağınık melekelerini Tevhid'de toplayarak kendi küçük haşrını yaşar.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretlerinin Füsûsu'l-Hikem deryasında Haşr, zıtların bir araya geldiği mübarek bir menzildir. Zira Haşr, en nihayetinde bir Cem makamı tecellisidir.

Cem makamı, kesretin perdelerinin aralanıp her şeyin ardındaki Vahdet’in görüldüğü idrak ufkudur. Bu makamda gece ile gündüz, lütuf ile kahır gibi birbirine zıt görünen her şey, aslında aynı Hakikat’in farklı yüzleri olarak temaşa edilir. Haşr meydanı, bu zıtlıkların en görkemli şekilde cem olduğu ilâhî bir sahnedir. Zâhirde, inananlarla inanmayanlar “ayrıştırılır”. Bu, işin fark yönüdür. Lakin hakikat nazarında, bütün bu zıtlıklar, Cenâb-ı Hakk’ın Celâl ve Cemâl isimlerinin tecellilerinden başka bir şey değildir. Kahır da O’ndandır, lütuf da O’ndandır. Haşr, bütün bu isimlerin tecellilerinin eksiksiz bir şekilde toplandığı, her ismin kendi hükmünü icra ettiği yerdir.

Bu sebeple arif, Haşr meydanına baktığında sadece bir ayrışma değil, aynı zamanda müthiş bir birleşme görür. O, ateşin içinde yanan Ebu Cehil’de Hakk’ın el-Kahhâr ve el-Müntakim isminin tecellisini, cennet nimetleri içindeki sahabe efendimizde ise er-Rahmân ve el-Kerîm isminin tecellisini seyreder. Ve bilir ki, bu iki zıt tecelli, aynı Zât’ın iki farklı yüzüdür. Bu idrak, aklı aşan, ancak kalp gözüyle görülebilen bir Tevhid muktezasıdır.

Bu derinliği kavramak için tenzih-teşbih dengesi’ne, yani Muhammedî mîzan'a başvurmak gerekir.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü yaratılmışlık özelliğinden uzak tutmaktır. “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11) ayetinin sırrıdır. Bu açıdan Haşr, Zât-ı Mutlak olan Hakk’ın, bütün bu kevnî olaylardan münezzeh olduğu hakikatidir.

Teşbih ise, Cenâb-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla âlemde tecelli ettiğini, “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Bakara, 115) ayeti mucibince her şeyde O’nun bir nişanını görmektir. Bu açıdan baktığımızda ise bütün varlık, O’nun isimlerinin birer aynasıdır. Toplayan da O’dur, toplanan da O’nun tecellisidir. Teşbih gözüyle bakan arif, Haşr meydanında Hakk’tan başka bir şey görmez.

Kâmil bakış, bu iki kanadı birleştirir. Hem Hakk’ın yaratılmışlardan mutlak manada ayrı ve münezzeh olduğunu (tenzih) bilir, hem de bütün yaratılmışların O’nun tecellilerinden ibaret olduğunu (teşbih) idrak eder. Haşr, bu iki bakışın aynı anda geçerli olduğu en muazzam olaydır.

Bu âfâkî (dış dünyadaki) Haşr, enfüsî (iç dünyadaki) bir yansıma bulur. İnsân-ı Kâmil küçük âlemdir ve bütün âlemler onda dürülmüştür. Dolayısıyla sâlikin kalbi, potansiyel bir haşr meydanıdır.

Yola yeni çıkan bir sâlikin hali, dağınıklık, yani tefrika halidir. Düşünceleri bin bir yöne dağılmıştır. Seyr-i sülûk, bu dağılmış cüzleri mürşid-i kâmilin rehberliğinde, zikir potasında erite erite bir araya toplama, yani “cem etme” sanatıdır. Dağınık düşünceler, Allah zikriyle toplanır. Çelişkili arzular, tek bir arzuya, Hakk’ın rızasına yönelir. Bu süreç, sâlikin kendi nefsinde yaşadığı bir haşirdir. Kalp, artık binlerce putun tapınağı olmaktan çıkar, Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarını yansıtan cilalı bir ayna, bir Sevâd-ı Azam haline gelir.

Bu makama eren arifin kalbi, tam bir haşr meydanına döner. Orada Hakk’ın hem Celâl hem de Cemâl isimleri bir arada tecelli eder. Arif, bir an haşyetle titrerken, bir an muhabbetle coşar. Onun kalbi, zıtların savaş alanı değil, barıştığı, birleştiği ilâhî bir saray olur. İşte bu, sâlikin kendi kıyametini koparıp, kendi haşrini yaşadığı “ölmeden evvel ölme” sırrıdır.

Bu noktaya varan sâlikin son durağı, aklın ve idrakin tükendiği yer olan Hayret makamıdır. Haşr hakikatini Füsûs’un derinliğiyle tefekkür eden kimse, nihayetinde bir hayret denizine düşer.

Hakk, hem Zâhir hem Bâtın’dır. Hem Evvel hem Âhir’dir. Hem toplayandır hem toplanandır. Hem Hâkim’dir hem de hükmün kendisiyle zuhûr ettiği tecellidir. Haşr, hem gelecekte olacak büyük bir olaydır hem de “halk-ı cedîd” sırrınca her an olmaktadır. Hem bir ayrışmadır hem de mutlak bir birleşmedir.

Bu hakikatler akıl terazisiyle tartılamaz. Kalp ise bu muazzam senaryo karşısında sadece susar ve seyre dalar. Bu sessiz ve derin seyir halinin adı Hayret’tir. Bu, bir acziyet hali değil, marifetullah’ın getirdiği bir teslimiyettir. Arif, bu zıtların birliğini çözmeye çalışmaz; bu birliğin kendisi olur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Haşr

Aşk ve hikmet sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri için Haşr, sadece gelecekte vuku bulacak bir hadise değil, şu an, her an, her zerrede yaşanan bir tecellîdir. Mesnevî, bu hakikati bize kuru bir bilgi olarak sunmaz; hikâyelerle, sembollerle, tabiatın diliyle ruhumuza fısıldar.

Topraktan Göğe: Her Zerrede Bir Kıyamet, Her Tohumda Bir Haşir

Mevlânâ Hazretleri için kâinat, Hakk’ın ayetlerinin sergilendiği bir kitaptır. O, bu kitabın en açık delillerinden birini bahar mevsiminde bulur. Kışın ölmüş gibi görünen tabiatın, baharın gelişiyle yeniden dirilmesi, onun nazarında büyük kıyamet ve Haşr’in en canlı misalidir.

Toprak, kış boyunca adeta bir mezardır. İçine atılan tohumlar, görünüşte çürür, dağılır. Bu, tohumun kendi küçük kıyametidir. Fakat bahar gelip de Rahmet yağmurları toprağa indiğinde, İsrafil’in Sûr’u gibi bir nida ile o tohumlar yeniden canlanır. Toprağın karanlığından yemyeşil filizler olarak başlarını çıkarırlar. İşte bu, tohumun Haşr’idir. O dağınık cüzler, ilahi bir emirle yeni bir bedende toplanmıştır.

Hazret-i Mevlânâ, bu misali vererek der ki: “Ey insan! Her bahar gözünün önünde gerçekleşen bu büyük Haşr’i görüp de kendi haşrinden nasıl şüphe edersin?” Toprağı yeşerten kudret, senin çürümüş bedeninin zerrelerini bir araya getirmekten aciz midir?

Bu diriliş sadece bahara mahsus değildir. Mesnevî’nin gözüyle bakınca, her an bir [halk-ı cedîd](/wiki/halk-i-cedid), yani yeni bir halk yaşanmaktadır. Güneş ışığında raks eden toz zerrelerinden, kalbimizin her atışına kadar her şey, bir an yok olup bir an yeniden var olmak suretiyle sürekli bir kıyamet ve haşir halindedir. Her zerre, kendi hakikatinin [a'yân-ı sâbite](/wiki/ayan-i-sabite)’sine rücu eder ve oradan yeni bir [tecellî](/wiki/tecelli) ile tekrar zuhûr eder. Bu, an be an yaşanan bir Haşr’dir. Bu sırrı anlayan arif için gelecekten korkmak manasızlaşır, çünkü o, Haşr’in zaten hayatın ta kendisi olduğunu idrak etmiştir.

Aşkın Cem Edici Kudreti: Dağınık Cüzleri Toplayan Sır

Bu dağınık zerreleri bir araya getiren, tohumu ağaç kılan ve nihayetinde tüm mahlukatı mahşer meydanında toplayacak olan o kudret nedir? Mevlânâ Hazretleri bu soruya tek ve kesin bir cevap verir: [Aşk](/wiki/ask).

Mesnevî’de Aşk, varlığın temel yasasıdır; cüz’ün (parçanın) küll’e (bütüne) olan özlemidir. Bütün varlıklar, geldikleri o ilahi kaynağa karşı derin bir iştiyak duyarlar. İşte bu ilahi çekim kuvveti, Aşk’tır ve en büyük “Haşredici” odur.

Hazret-i Pîr’in meşhur ney metaforu, bu hakikatin en dokunaklı ifadesidir. Ney, kesildiği kamışlıktan, yani asıl vatanından ayrı düştüğü için feryat eder. Onun yanık sesi, bir ayrılık ve vuslat arzusunun sesidir. O ses, dinleyenlerin gönüllerindeki dağınık dertleri, kederleri bir noktada toplar ve hepsini aynı ilahi özleme yönlendirir. Aşk, insanın dağınık melekelerini, heveslerini, fikirlerini bir araya toplayan, cem eden bir güçtür.

Bu manada Aşk, sâlikin seyr-i sülûkundaki en büyük mürşididir. Sâlikin kalbi, dünya sevgisi, mal hırsı gibi binbir parçaya bölünmüştür. Aşk tecellî ettiğinde ise, bir mıknatısın demir tozlarını toplaması gibi, bütün bu dağınık cüzleri kendine çeker. Kalp, artık sadece Mâşuk’u, yani Hakk’ı arzular. Bütün irade ve düşünceler O’nun rızası istikametinde toplanır. İşte bu, sâlikin iradi ölümüyle yaşadığı kişisel Haşr’idir. Dağınık varlığı Aşk potasında eriyip [cem makamı](/wiki/cem-makami)’nda yeniden, ama bu kez Hakk ile var olur.

Kıyamet günündeki büyük Haşr de Aşk yasasının bir tecellîsidir. Bütün ruhlar ve bedenler, kendilerini var eden Hakk’a karşı duydukları o kökensel çekimle O’nun huzurunda toplanacaklardır.

Amelin Aynasında Suretler: Herkes Kendi Hakikatiyle Haşrolur

Mesnevî’nin Haşr anlayışındaki en sarsıcı yönlerden biri de “suretler” bahsidir. Mevlânâ, Haşr’in sadece bir “toplanma” olmadığını, aynı zamanda bir “oluş” ve “açığa çıkış” olduğunu vurgular. O gün, herkes bu dünyada iken iç âleminde beslediği sıfatın, niyetin ve amelin suretine bürünerek haşrolunacaktır.

Bu, bir [vücûdî](/wiki/vucudi) (varlık) kanunudur. İnsan, bu dünyada hangi sıfatı kendisine hâkim kılmışsa, öte âlemde o sıfat onun zâhirî sureti olacaktır.

Mesnevî’de anlatılan hikâyelerde bu hakikat sıkça işlenir. Hayatı boyunca hile ile insanları aldatan kişi, tilki suretinde haşrolunur. Öfkesine ve kibrine mağlup olan, bir canavar suretinde; şehvet ve açgözlülük bataklığına saplanan, bir domuz suretinde tecellî eder. Tersine, hayatını ilim ve hizmetle geçirmiş, melekî sıfatları nefsinde yeşertmiş olanlar, nûrânî suretlerde haşrolunurlar. Bu suretler, kişinin kendi elleriyle hayatı boyunca yonttuğu heykelin ta kendisidir.

Bu sembolik anlatım, bize şu dersi verir: Haşr, gelecekte başlayacak bir olay değil, şu anda devam eden bir süreçtir. Her amelimiz, her niyetimiz, mahşer gününde bürüneceğimiz o ebedî suretin bir parçasıdır. Sen bu dünyada hangi sıfatları besliyorsan, Haşr gününde o sıfatların toplamı olarak toplanacaksın.

Bu yüzden Mevlânâ, insanı sürekli bir iç muhasebeye davet eder. “Bugün hangi sureti besliyorsun? Kalbinde kurt mu var, yoksa Yusuf mu?” diye sorar. Çünkü bilir ki, o büyük Toplanma Günü, bütün maskelerin düştüğü ve herkesin kendi hakikatinin aynasında kendi suretiyle yüzleştiği bir gündür. [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil) olma yolundaki sâlikin gayesi de bu dünyada iken, nefsanî ve hayvani suretlerden arınıp, ilahi ahlâk ile ahlaklanarak o en güzel surete (ahsen-i takvîm) layık hale gelmektir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Haşr

Bir hakikati anlamak, onu çevreleyen diğer hakikatlerin nuruyla bakmayı gerektirir. Haşr, tek başına bir ada değil, mana okyanusundaki birbiriyle bağlantılı incilerden biridir.

Haşr, Kıyamet ile başlar. Kıyamet, perdelerin kalkmasıdır; haşr ise o ayağa kalkanların tek bir meydana sevk edilmesidir. Bu toplanma, Ahiret denilen yeni ve ebedî yurda geçişin ilk durağıdır. Toplanmanın gayesi vardır: Mîzân, yani her şeyin tartılacağı İlâhî terazi. Haşr, varlıkları bu büyük muhasebe için Mîzân'ın önüne getirir. Mîzân'dan sonra ise Sırât köprüsü uzanır; haşr meydanında toplananların, amellerine göre geçeceği o ince yol.

Bütün bu kevnî hadiselerin merkezinde İnsan durur. Onun için haşr, sadece gelecekteki bir olay değil, dağınık olan kuvvelerini, fikirlerini, hislerini kalbinde toplamasıdır. Bu içsel toplanma yolculuğunun usûlünü öğreten ilme Tasavvuf denir. Tasavvuf, sâlike büyük haşr gelmeden, kendi iradesiyle nefsini nasıl "haşredeceğini", yani dağınıklığını nasıl "cem" edeceğini talim ettirir. Bu talimin ardındaki derin anlayış ise Hikmet'tir. Hikmet, haşr'in varlığın kendi aslına rücu etmesinin bir kanunu olduğunu idrak etmektir. Bu hikmetin en özlü şekilde dile geldiği kaynaklardan biri de Şeyhü'l-Ekber'in Fusûsu'l-Hikem adlı eseridir ki, orada haşr, Zât'ın tecellîlerinin yine Zât'ta toplanması olarak izah edilir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu sohbette, haşr hakikatinin farklı aynalardaki yansımalarını seyretmeye gayret ettik.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde haşr, şeriat ile hakikati birleştiren bir üslupla karşımıza çıktı. O, haşr'in hem ruh hem de beden ile olacağını, tenasüh gibi bâtıl inanışlara sapmadan Ehl-i Sünnet itikadına sarılmak gerektiğini hatırlattı. Onun dilinde haşr, sâlikin "ölmeden evvel ölmesiyle" bu dünyada tattığı bir "küçük kıyamet" ve "içsel toplanma" hâlidir.

Şeyhü'l-Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise bizi haşr'in vücûdî köklerine indirdi. Onun hikmetinden gördük ki haşr, varlıkların kendi sabit hakikatlerine, yani A'yân-ı Sâbite'lerine dönmesidir. Her şey, geldiği İlâhî İsmin hükmüne rücu eder. Bu, Hakk'ın tecellîsinin sonsuz bir yenilenme olan "halk-ı cedîd" sırrının bir parçasıdır. Füsûs'un nazarında haşr, âlemin her an Rabbine doğru sevk edilişi ve O'nda toplanışıdır.

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ise bu yüksek hakikatleri aşkın diliyle kalbimize işledi. Mesnevî-i Şerîf'te haşr, toprağa düşen bir tohumun baharda yeniden yeşermesi gibi müşahhas misallerle anlatıldı. Mevlânâ'ya göre dağınık cüzleri bir araya getiren en büyük "haşredici", Aşk'ın kendisidir. Amellerin ve niyetlerin, âhirette kişiye birer suret olarak görüneceği hakikati, onun sembolik dilinde en canlı ifadelerini buldu.

Her üç kaynak da, aynı hakikatin farklı mertebelerdeki idrakini temsil eder: Terzibaba ile şer'î temeli ve seyr-i sülûktaki tatbikatını öğrendik. İbn Arabî ile irfanî ve hikemî derinliğine daldık. Mevlânâ ile de bu hakikatin aşk ile nasıl yaşanacağını anladık.

Değerlendirme

Haşr, sadece korkulacak bir gelecek zaman haberi değildir. O, varlığın temel kanunlarından biridir; dağınıklıktan birliğe, kesretten vahdete, tecellîden Zât'a doğru bir sevk ediliştir. Bu sevk ediliş, hem âfâkta, yani dış âlemde, hem de enfüste, yani insanın iç dünyasında her an gerçekleşmektedir. Sâlikin vazifesi, büyük haşr gelip çatmadan, kendi iradesiyle kalbini ve aklını dağınıklıktan kurtarıp Hakk'ın zikrinde toplamaktır. Mürşid-i kâmilin himmeti altında "ölmeden evvel ölerek" kendi küçük kıyametini koparan ve nefsini haşreden derviş, mahşer gününün dehşetinden emin olur. Zira o, toplanacağı yere bu dünyadayken varmış, dağınıklığını Cem' isminin tecellîsinde yok etmiştir. Cenâb-ı Hakk, bizleri daha bu dünyadayken dağınıklıktan kurtarıp kendi Zât’ında toplanan, haşir sırrına eren kâmil kullarından eylesin.