Teşbih
Teşbih, en genel anlamıyla Cenâb-ı Hakk’ı varlık âleminde beliren sûretler ve özellikler üzerinden tanıma ve anlama çabasıdır. Tasavvuf düşüncesinde bu kavram, Hakk’ın âlemle olan ilişkisini açıklayan temel yaklaşımlardan birini oluşturur. Teşbih, Hakk’ı halk ettiklerinden tamamen ayrı ve soyut gören Tenzih anlayışının karşısında, O’nu âlemde tecelli eden, görünen ve bilinen yönleriyle idrak etmeyi ifade eder. Terzibaba’nın yaklaşımında teşbih, tek başına bir inanç esası değil, tenzih ile dengelenmesi ve Tevhid potasında birleştirilmesi gereken vazgeçilmez bir idrak mertebesidir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Teşbih kelimesi, lügatte bir şeyi başka bir şeye benzetmek anlamına gelir. Terim olarak ise Hakk’ı, O’nun isim ve sıfatlarının tecellisi olan mahlûkatın özellikleriyle anlatmayı ifade eder. Abdülkerim el-Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eserine yapılan şerhlerde bu kavram, “İlâhî TEŞBİH cemal suretinden ibarettir” şeklinde tanımlanır. Buna göre Cenâb-ı Hakk’ın güzelliğinin (cemalinin) manaları O’nun ilâhî isimleri ve sıfatlarıdır; bu manaların kâinattaki tecellileri ise O’nun cemalinin sûretleridir. Teşbih, bu sûretlere bakarak Hakk’ın güzelliğini ve varlığını müşahede etme çabasıdır.
Terzibaba’nın yaklaşımında, teşbih kelimesinin kökünü oluşturan “şibih” (شبه) harflerinin işârî anlamları üzerinde de durulur. İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) şerhinde yapılan bu yoruma göre kelimeyi oluşturan “şın”, “be” ve “he” harfleri, kavramın mânevî boyutlarına işaret eder. “Şın” harfi, üç noktasıyla irfan yolundaki ilmelyakîn, aynelyakîn ve hakkalyakîn mertebelerini ve bu mertebelerde Hakk’ı müşahede etmeyi işaret eder. “Be” harfi, birleştirici özelliğiyle bâtındaki ilâhî hakikatleri zâhire taşıyan bir vasıta gibidir. “He” harfi ise Hakk’ın mutlak hüviyetinin beş temel varlık mertebesinde (Hazarât-ı Hamse) zuhura çıkışını ifade eder. Bu işârî okuma, teşbihi sadece zihnî bir benzetme değil, aynı zamanda varlığın her mertebesinde Hakk’ın hüviyetini müşahede etmeyi içeren derin bir irfanî tecrübe olarak konumlandırır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın düşüncesinde teşbih, Tenzih ile birlikte anlaşılması gereken ve bu ikisinin Tevhid ile aşıldığı bir idrak basamağıdır. O, ne Hakk’ı tamamen mahlûkattan soyutlayarak ötelerin ötesine atan katı bir tenzihi, ne de Hakk’ı sadece halk edilmiş sûretlere indirgeyen bir teşbihi tek başına yeterli görür. Ona göre kâmil iman, bu iki bakışı birleştirmekle mümkündür.
Tenzih ve Teşbih İkileminin Aşılması: Tevhid
Terzibaba’nın öğretisinde, İslâm düşünce tarihinin ve peygamberler zincirinin seyr-i sülûktaki mânevî mertebelere karşılık geldiği vurgulanır. Bu münasebetle Hz. Musa (a.s.) ve ona indirilen şeriat, tenzih mertebesini temsil eder. Bu mertebede Hakk, zaman ve mekândan münezzeh, mahlûkâta benzemeyen, ötelerde bir varlık olarak idrak edilir. Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)’de açıklandığı üzere, bu anlayış İslâm’ın zâhirî yönünü oluşturur ve “Len terânî” (Beni asla göremezsin) (A'râf, 7/143) âyetiyle remzleşir.
Hz. İsa (a.s.) ise teşbih mertebesinin temsilcisidir. O, Hakk’ın bir insanda zâtî olarak tecelli edebileceğini, yeryüzünde ve insanın varlığında müşahede edilebileceğini gösteren ilk peygamberdir. Terzibaba’ya göre bu, insanlık düşüncesinde çok büyük bir adımdır. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde belirtildiği gibi, İslâm’ın bâtını bu teşbih hakikatini içerir.
Hz. Muhammed (s.a.v.) ise bu iki mertebeyi birleştiren ve aşan Tevhid hakikatinin zuhur mahallidir. Onun getirdiği öğreti, Hakk’ın hem her şeyden münezzeh (tenzih) hem de her şeyde tecelli eden (teşbih) olduğunu bildirir. Terzibaba, bir sohbetinde bu durumu şöyle özetler:
Museviyet mertebesinde tenzih var, Allah’ı ötelere atmak var, İseviyet mertebesinde teşbih var, ama bir kişide bir mahalde Hakk’ın zuhurunu bilmek var. [...] Hz Rasulullah ise “Bana bakan Hakk’ı görür, hükmü ile فَاَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَم وَجْهُ اللَّهِ 2/115 hükmüyle bu bilgiyi bütün aleme yayıyor, yani bütün alemdeki görüntü Hakk’ın veçhinden başka bir şey değildir diye gerçek tevhid akidesini ortaya koyuyor, tevhid dediğimiz zaman “La ilahe illallah” tevhid oldu zannediyoruz, o değil. — Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)
Dolayısıyla teşbih, tevhide giden yolda geçilmesi ve idrak edilmesi zorunlu bir menzildir. Onu atlayarak veya inkâr ederek yapılan bir tenzih, eksik ve tek kanatlı bir bakış açısı olacaktır.
Terzibaba, İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde bu iki kavramı, hakikati anlatma yolundaki iki farklı üslup olarak da tanımlar. Ona göre tenzih, hakikati saklamak, onun gizemini korumak iken; teşbih, onu açmak ve ortaya koymaktır. Gerçek ârif, bu iki yolu da yerli yerinde kullanarak hakikati hem korur hem de taliplisine ulaştırır. Tevhid ehli olmak ise lafızla değil, Hakk'ın Celâl ve Cemâl, Kahhâr ve Rahmân gibi zıt isimlerinin tecellilerini bilip tenzih ve teşbih mertebelerini birleştirmekle mümkün olur.
Hakk'ın Cemal Sureti Olarak Teşbih
Terzibaba, Abdülkerim el-Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil şerhinde teşbihi, “Hakk’ın cemal suretlerini görmek” olarak açıklar. Bu, kâinattaki her varlığın, Hakk’ın güzelliğini yansıtan bir ayna olduğu anlamına gelir. İnsan, varlığa tenzih gözüyle, yani onu Hakk’tan ayrı ve basit bir nesne olarak değil de teşbih gözüyle, yani Hakk’ın bir tecellisi olarak bakarsa, her yüzde O’nun güzelliğini müşahede etme imkânı bulur. Bu bakış açısı, “Ne yana dönerseniz, Allah'ın yüzü oradadır” (Bakara, 2/115) âyetinin bir tefsiridir.
Bu konudaki en çarpıcı örneklerden biri, rivayetlerde geçen "Rabbımı, taze bir delikanlı suretinde gördüm..." ifadesidir. Terzibaba, İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) şerhinde bu ifadenin teşbihin en açık misallerinden olduğunu belirtir. Ona göre bu söz, bâtında olan Hakk’ı, zâhirde halk olarak müşahede etmek anlamına gelir. Yani mânevî ve soyut bir hakikatin, somut bir surette görülmesidir. Bu, Hakk’ı bir surete hapsetmek değil, suretin ardındaki hakikati görmektir.
Bu varlıkların suretlerinden her biri, onun güzelliğini gösterir… Bunlara baktığın zaman; tenzih gözü ile bakmaz da, TEŞBİH gözünü kullanırsan şüphesiz yüce Allah'ın güzelliğini ve cemalini bir yüzden müşahede etmiş olursun… Şayet, TEŞBİH suretine geçip, onlardaki yüce Allah'ın tenzih durumunu da akıl yolu ile görürsen, işte o zaman: Yüce Allah'ın hem cemalini, hem de celâlini müşahede etmiş olursun... Bu durum, hem TEŞBlH'tir… Hem de, tenzihtir… — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)
Bu yaklaşım, teşbihin aynı zamanda bir tenzihi de içinde barındırdığını gösterir. Surete bakmak teşbih, o suretin ardındaki, surete sığmayan mutlak varlığı idrak etmek ise tenzihtir. Gerçek irfan sahibi, bu iki bakışı aynı anda birleştirebilen kişidir.
Terzibaba, İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde bu ikiliği, varlığın "süflî" ve "ulvî" yüzleri olarak da açıklar. Süflî olarak adlandırılan, yani madde âlemine ait, somut ve görünür olan yüz, teşbihin alanıdır. Ulvî, yani yüce ve soyut olan yüz ise tenzihin alanıdır. Zâhir ehli, Hakk'ı sadece ulvî olanda ararken, irfan ehli bilir ki süflî olan olmadan ulvî olanın kıymeti anlaşılamaz. Bu dünya, Hakk'ın Zât'ının zuhur mahalli olması itibarıyla en ulvî tecelli yeridir. Dolayısıyla süflî görünen bu âlem, teşbih yoluyla Hakk'ı tanımanın en temel sahasıdır.
Zatî ve Vasfî Teşbih Ayrımı
Terzibaba, İnsân-ı Kâmil şerhinde teşbihi ikiye ayırarak konuyu daha da derinleştirir: Zatî teşbih ve vasfî teşbih.
- Zatî Teşbih: Bu, Hakk’ı dış dünyada görülen, dokunulan somut varlıkların suretinde idrak etmektir. Kâinattaki her bir varlık, Hakk’ın zatî varlığının bir teşbihi, yani benzetme yoluyla bir yansıması olarak görülür.
- Vasfî Teşbih: Bu ise, isimlere ve sıfatlara bağlı olan manaların suretleridir. Bunlar, fiziksel veya hayalî suretlerden daha soyuttur; akıl yoluyla bilinirler. Hakk’ın ilim, irade, kudret gibi vasıflarının âlemdeki yansımalarını idrak etmek bu kapsama girer.
Terzibaba’ya göre, bir şeyin suretlenmesi, yani somut bir şekil alması, teşbihin kemal noktasıdır. Bu kemal ise her şeyden önce Hakk’ın Zât’ına layıktır. Bu nedenle, insanın sureti de bir “zatî teşbih” olarak kabul edilir.
Varlığın Misallerle Anlatımı Olarak Teşbih
Terzibaba için teşbih, sadece bir idrak biçimi değil, aynı zamanda hakikati anlatmada kullanılan temel bir yöntemdir. Hakikatler, özellikle de beşerî aklın sınırlarını aşan mânevî gerçekler, çoğu zaman doğrudan değil, misaller ve benzetmeler yoluyla aktarılır. İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde, nar meyvesi üzerinden cesur bir teşbih yapılır:
Bir nar düşünelim, nar bunun en güzel örneği, tek olarak durduğu zaman hepsi bir nar deniyor. İşte o nar kendi kendine ben dediği zaman haklıdır. [...] o narı açtığımız zaman bölge bölge, oda oda, göz göz çıkıyor içerisi ve zarlarla odalar birbirinden ayrılmış, açıyorsun ve bir sürü tane var. İşte o taneye nar açıldığı zaman, taneye ben demiyor, sen diyor. Çünkü tane her ne kadar o narın içerisinde nardan var ise de ama yine kendi özel varlığının olması suretiyle bir benlik ifade ediyor, bir kimlik ifade ediyor, nar tanesi. [...] Aynı zamanda o narın tamamı da o tanenin içinde o çekirdeğin içinde var. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)
Bu misal, vahdet içindeki kesreti (birlik içindeki çokluğu) ve kesret içindeki vahdeti anlatır. Narın bütünü Hakk'ın Vahdet'ine, her bir tane ise halk edilmiş varlıklara (kesrete) işaret eder. Her bir tane, bütünün bir parçası olduğu gibi, aynı zamanda bütünün kabiliyetini (çekirdeği) de içinde taşır. Bu teşbih, insanın hem âlemin bir cüzü olduğunu hem de bütün âlemi kendi hakikatinde barındırdığını gösterir.
Benzer şekilde, Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2) eserinde, Hakk’ın bilinmeklik muradını “Nefes-i Rahmânî” üzerinden açıklarken yine bir teşbih kullanılır. Nasıl ki insanın nefesi onun içindeki mana ve bilgiyi kelimelerle dışa vurursa, Cenâb-ı Hakk’ın Nefes-i Rahmânî’si de sadece kelimeleri değil, bütün âlemleri varlığa çıkarır. Bu tür benzetmeler, anlaşılması güç hakikatleri idrak edilebilir kılmak için teşbihin ne kadar vazgeçilmez bir araç olduğunu gösterir.
Tesbih Kavramıyla İlişkisi
Terzibaba, Tesbih ve Zikir adlı eserinde, ses ve anlam bakımından birbirine yakın olan “tesbih” ve “teşbih” kavramları arasında önemli bir ayrım yapar. Ona göre tesbih, kelime anlamı olarak "yüzerek uzaklara gitmek" ve "Allah’ı O’na yakışmayan şeylerden uzak tutmak" gibi manalara geldiği için özü itibarıyla bir Tenzih eylemidir.
Tesbîhât, Melekî’dir, mülkî değildir. Tenzîh’tir, teşbîh değildir. Tefekkür idrâkinde oluşan derinliği olan ve Hakk’ta fânî olan bir yaşam hâlidir. Fiilî-kesif değil, lâtiftir. Mertebesi, Beytül-Makdis Ve Kûds-ü şerif, diye ifâde edilmiştir. — Tesbih ve Zikir
Bu tanıma göre tesbih, meleklerin yaptığı gibi Hakk’ı noksanlıklardan tenzih etme halidir ve kudsiyet ifade eder. Bu, kişinin kendi benliğinden soyunarak mana âlemine dalması ve Hakk’ta fani olmasıdır. Zikir ise, tenzihi ve teşbihi birleştirerek Hakk ile baki olma halidir; yani Tevhid mertebesini ifade eder. Zikir, sadece melekî değil, aynı zamanda insânî, irfânî ve kesif (somut) boyutları da olan daha kapsamlı bir eylemdir.
Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000) kaydında bu ayrım daha da netleştirilir. Tesbih, kişinin nefsindeki hayvani güçleri bırakıp meleki sıfatlara bürünmesini sağlayan bir arınma eylemidir; daha çok duygusal bir arınma ve yücelme sağlar. Zikir ise ilmi hakikatlere, yani irfana ulaştıran bir yoldur. Tesbihin oluşturduğu mânevî duygu hali, zikrin tefekkür boyutuna bir kaynak teşkil eder. Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)’de ise meleklerin tesbihinin, onların zuhur kaynağı olan “Sübbûh” ve “Kuddûs” isimleriyle sınırlı olduğu, dolayısıyla tek yönlü bir takdis olduğu belirtilir. Buna karşılık halife olan insan, bütün isimleri kendinde topladığı için çok daha kapsamlı bir idrak kabiliyetine sahiptir.
Dolayısıyla, tesbih pratiği ağırlıklı olarak tenzih boyutunu temsil ederken, teşbih kavramı, zikrin ve nihayetinde tevhidin tam olarak idrak edilebilmesi için anlaşılması gereken bir köprü görevi görür. Kişi, Hakk’ı sadece tesbih ederek (tenzih ederek) O’nu tanıyamaz; aynı zamanda teşbih yoluyla O’nun âlemdeki tecellilerini de görmeli ve bu iki bilgiyi zikir (hatırlama ve tefekkür) ile birleştirmelidir.
Ru'yetullah ve Cennet Tecellisi Olarak Teşbih
Teşbih kavramının önemi, Terzibaba’nın Özün Özü ve Sırrın Sırrı şerhinde ele aldığı bir rivayetle daha da belirginleşir. Rivayete göre cennet ehli, Hakk’ın onlara kendi bekledikleri ve zihinlerinde kurguladıkları tenzihî (soyut, yüce) halin dışında, bir suretle (teşbih) tecelli etmesi durumunda O’nu ilk başta inkâr edecektir.
Şimdi Cenâb-ı Hakk tenzih hükümleriyle ötelerde bir yerlerde aramaya alışmış ve ötelerde bir yerlerde kabullenmiş olan kimselere, Cenâb-ı Hakk teşbih yönlü zuhur ettiğinde, yani Cemalinden ve kemâlinden azamet ve Kibriya perdesini kaldırdığında, teşbih yönlü zuhur eder. Teşbih yönlü zuhur ettiğinde de Tenzih yönlü, Cenâb-ı Hakkı tanıyanlar ve o şekilde kayıt altına alanlar teşbihi idrak edemezler. Hayır, bu tecellide olan Rab değildir derler. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Bu yorum, sadece tenzihe dayalı bir Allah anlayışının ne kadar sınırlayıcı olabileceğini gösterir. Kişi, Hakk’ı kendi zannına ve hayalindeki surete hapsettiği için, O’nun farklı bir mertebeden veya beklemediği bir suretten tecellisini kabul edemez. Gerçek irfan ehli ise, tek bir itikatla kayıtlı olmadığı için Hakk’ın her türlü tecellisini tanır ve kabul eder. Bu da ancak dünyadayken hem tenzih hem de teşbih hakikatlerini idrak edip tevhid nazarına ulaşmakla mümkündür. Teşbih, bu anlamda, kişinin kendi dar kalıplarını kırmasını ve Hakk’ın sonsuz tecelli zenginliğine açılmasını sağlayan bir anahtardır.
Terzibaba, İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde aynı hadiseyi yorumlarken, cennet ehlinin bu inkârının, onların sadece tenzih mertebesiyle, yani Hakk'ı azamet ve kibriya perdesi arkasında tanımalarından kaynaklandığını belirtir. Hakk onlara bu perdeyi kaldırıp bir suret (teşbih) ile tecelli edince, bu hali O'na yakıştıramazlar. Bu durum, onların cehaletinden kaynaklanır. Çünkü eğer mahlûkata Hakk'tan ayrı bir varlık verirlerse, bu da şirke düşmelerine sebep olur. İrfan ehli ise dünyadayken ağaçtan gelen "Ben senin Rabbinim" (Tâhâ, 20/12) nidasını duyduğu gibi, cennette de her suretten gelen tecelliyi tanır. Bu, teşbih idrakinin ne denli hayati olduğunun bir kanıtıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İlyâs Fassı
Bu fassın şerhinde Teşbih kavramı, aklın sınırları ve ilâhî tecelli ile ulaşılan kâmil irfan arasındaki fark üzerinden ele alınır. Şerhe göre, sadece aklın nazarî (teorik) çıkarımlarına dayanan bir tenzih anlayışı, Hakk’ı bilmenin yalnızca yarısıdır ve eksiktir. Kâmil bilgi, Tenzih ile teşbihi birleştiren bir müşahedeyi gerektirir.
İlyâs (a.s.), beşerî arzulardan arınmış ve aklî bir makamda bulunduğu için kendisinde tenzih yönü ağır basmıştır. Şerhte açıklandığı üzere, nazarî akıl kendi başına kaldığında, Hakk’ı noksan sıfatlardan soyutlayarak O’nu ötelerde, maddeyle ve varlıklarla ilgisi olmayan bir varlık olarak idrak etme eğilimindedir. Bu durum, özellikle zâhir âlimlerinin yaklaşımında belirgindir. Onlar, Hakk’ı mahlûkata benzetme düşüncesinden, yani teşbihten “ürküp” tenzihe sığınırlar. Terzibaba’nın şerhindeki bir yoruma göre bu durum, Hakk’ı kendi mülkünün dışına atmak ve âlemi âdeta sahipsiz bırakmak gibi tehlikeli bir sonuca varabilir. Bu anlayış, ilâhî değil, beşerî bir tenzihtir.
Bütün dini kitapları toplayalım şeriat hatta tarikat itibariyle mertebesi içinde yazılan bütün kitapları toplayalım, hepsi bu tenzih üzerinedir. Teşbihten korkarlar. Neden, teşbih için Allah’ı yere indirmek lazımdır. Yani alemin faaliyeti içerisinde olduğunu bilmemiz gerekiyor. İşte tenzihte bunu idrak edemiyor, buna yanaşamıyor, korkuyor, ürküyor, böyle yücelerde olan Allah nasıl herhangi bir varlıkta zuhura çıkar diye. O zaman bunu havsalası almayınca o zaman o varlığa bir vücut isnat etmiş oluyor ki bu ondan çok daha tehlikelidir. O zaman farkında olmadan şirke giriyor. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Bu eksiklik ancak Hakk’ın, kişiye bilgiyi nazarî akıl yoluyla değil, doğrudan tecelli ile vermesiyle aşılır. Tecelli ile gelen marifet, kişiyi ne sadece tenzihe ne de sadece teşbihe hapseder. Böyle bir arif, Hakk’ı nerede tenzih etmek gerekiyorsa orada “tenzîh-i hakîkî” (gerçek tenzih) ile tenzih eder, nerede teşbih etmek gerekiyorsa orada da “teşbîh-i şuhûdî” (müşahedeye dayalı teşbih) ile teşbih eder. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu durum şöyle ifade edilir:
Ve Allah Teâlâ ona maʼrifeti tecellî ile verdiği vakit, onun ma'rifet-i ilâhiyyesi kâmil olur. Binâenaleyh mevzi'-i tenzîhde, tenzîh-i hakîkî ile tenzîh eder, tenzîh-i resmî ile değil. Ve teşbîh mevziinde dahi, teşbîh-i şühûdî ve keşfî ile teşbîh eder; ve suver-i tabîiyye ve unsuriyyede Hakk'ın vücûdu ile sereyânını görür. — Kelime-i İlyâsiyye
Bu fassın en temel sırlarından biri, tenzih ve teşbihin aslında birbirinden ayrılamayacağı hakikatidir. Her tenzih, içinde gizli bir teşbih; her teşbih de içinde gizli bir tenzih barındırır. Bu durum, Kur’ân-ı Kerîm’deki “O'nun misli gibi bir şey yoktur” (Şûrâ, 42/11) âyetiyle delillendirilir. Şerhe göre âyetin ilk kısmı olan لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ (Leyse ke-mislihî şey’un) ifadesi, hem tenzihe hem de teşbihe kapı açar. Eğer buradaki “ke” (gibi) harfi fazlalık kabul edilirse, mana “O’nun misli yoktur” olur ve bu, mutlak bir tenzihtir. Fakat “ke” harfi kendi anlamıyla alınırsa, mana “O’nun mislinin misli yoktur” olur ki bu, önce Hakk için bir “misl” (benzer) ispat edip sonra başka hiçbir şeyin o misle benzemediğini söylemektir. Bu ise tenzihin içinde bir teşbihtir. Âyetin devamındaki وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (Ve Hüve’s-Semîu’l-Basîr) ifadesi, yani “O, işitendir, görendir,” Hakk’ı mahlûkatta da bulunan sıfatlarla vasıflandırdığı için açık bir teşbihtir. Ancak bu ifade aynı zamanda, harf-i tarif ile geldiği için işitme ve görmenin hakikatinin yalnızca O’na ait olduğunu belirterek bir tenzih de içerir. Böylece kâmil bakış, bu iki yönü bir arada görebilmektir.
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı’nın şerhi, Teşbih ve Tenzih kavramlarını Tevhid hakikati açısından ele alarak, bu iki bakış açısından sadece birine saplanıp kalmanın nasıl bir sınırlama (takyîd) ve bilgisizlik olduğunu ortaya koyar. Şerhe göre, ne Hakk’ı mahlûkattan tamamen soyutlayan katı bir tenzih, ne de O’nu sadece görünen suretlere indirgeyen bir teşbih tek başına yeterlidir. Gerçek irfan, bu ikisini birleştirmekle mümkündür.
Şerhte, sadece tenzih yapan kimsenin Hakk’ı bildiğini zannederken aslında O’nu bilmediği, hatta farkında olmadan edebe aykırı davrandığı belirtilir. Çünkü bu kişi, Hakk’ın ve peygamberlerin O’nu sıfatlarla (Semî, Basîr gibi) vasıflandırdığı âyet ve haberleri zımnen inkâr etmiş olur. Aynı şekilde, sadece teşbih yapan, yani tenzihi hiç dikkate almayan kimse de Hakk’ı halk edilmiş suretlere hapsetmekle O’nu sınırlamış ve yine bilmemiş olur. Terzibaba’nın şerhindeki bir yorum bu noktayı şöyle vurgular:
Yani tenzih eden de sınırlıyor, teşbih eden de sınırlıyor. Ama teşbihsiz tenzih, veya tenzihsiz teşbih, yani tenzihi tek başına yaparsan eksik, teşbihi de tek başına yaparsan eksik, hem tenzihi hem teşbihi bir arada yaparsan işte o zaman sen gerçek Müslümansın ve tevhid ehlisin. Tek tek yaptığın zaman şirklik vardır. Ama birlikte kullandığın zaman tevhid etmiş olursun. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Bu fassa göre kâmil arif, Hakk’ı hem tenzih hem de teşbih ile vasıflandırabilen kişidir. O, Hakk’ı Zât’ının mutlaklığı ve birliği (ahadiyet) yönüyle her türlü suretten tenzih eder. Diğer yandan, âlemdeki bütün suretlerin O’nun Zâhir isminin tecellisi ve O’nun hüviyetinin zuhuru olduğunu bilerek de teşbih eder. Bu iki bakışı birleştiren kimse, Ahmed Avni Konuk’un ifadesiyle “maârifde imâm ve seyyid olur,” yani irfan sahipleri arasında bir önder konumuna yükselir.
Ve eğer sen emreyn ile kāil olursan müseddid olursun; ve maârifde imâm ve seyyid olursun. Ya'ni eğer sen Hakk'ı hem tenzîh ve hem de teşbîh edecek olur isen, nefsini tarîk-i sedâd ve salâh üzerine sevketmiş olur ve bu sûrette de maârif-i ilâhiyyede imâm ve muktedâ-bih ve seyyid bulunursun. — Kelime-i Nûhiyye
Bu fassın Terzibaba şerhindeki en önemli açılımlarından biri, tenzih ve teşbih mertebelerinin peygamberler tarihindeki temsilleridir. Buna göre Hz. Musa (a.s.) ve şeriatı, Hakk’ı ötelerde arayan ve yeryüzündeki suretlerden soyutlayan “tenzih” mertebesini temsil eder. Hz. İsa (a.s.) ise Hakk’ın yeryüzünde, bir insanda tecelli edebileceğini göstererek “teşbih” mertebesini açmıştır. Hz. Muhammed (s.a.v.) ise bu iki ayrı bakışı birleştiren ve aşan Tevhid hakikatini, yani Kur’ân mertebesini getirmiştir. Nûh (a.s.), kavmini bazen tenzihe (gizlice, bâtına), bazen teşbihe (açıkça, zâhire) ayrı ayrı davet ettiği için, bu ikisini bir arada sunan Kur’ânî davet gibi tam bir karşılık bulamamıştır. Ümmet-i Muhammed ise bu iki bakışı birleştirerek tevhide ulaşmakla görevlidir. Bu yorum, teşbihin kâmil imana giden yolda aşılması gereken zorunlu bir idrak kapısı olduğunu gösterir.
Bu iki fassın şerhleri bir arada okunduğunda, Fusûsu’l-Hikem’in Teşbih kavramına yaklaşımının, onu tenzihin karşıtı veya aşağı bir mertebesi olarak değil, tenzihin tamamlayıcısı ve tevhidin ayrılmaz bir parçası olarak gördüğü anlaşılır. Terzibaba’nın öğretisinde sıkça vurgulanan tenzih-teşbih dengesi ve bu dengenin peygamberler üzerinden okunması, temel dayanağını Fusûs'un bu ve benzeri fasslarındaki işârî yorumlarda bulur. Kâmil arif, ne Hakk’ı âlemden tamamen soyutlar ne de âleme tamamen benzetir; O’nu hem her şeyden münezzeh (tenzih) hem de her şeyde ve her şey ile (teşbih) müşahede eder.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerh ettiği Mesnevî-i Şerîf, teşbih kavramını tek başına bir ilke olarak değil, daima Tenzih ile olan ilişkisi içinde ele alır. Bu ikilinin oluşturduğu gerilim, Mesnevî’nin pek çok beytinde ve hikâyesinde bir idrak merhalesi olarak işlenir. Konuk’un açıklamaları, bu iki bakış açısının nasıl birleşerek Tevhid ufkuna ulaştığını gösteren zengin örnekler sunar. Teşbih, bu şerhlerde özellikle İnsan-ı Kâmil’in hakikatini anlama, ibadetin ve zikrin mahiyetini kavrama ve ilâhî aşkın dilini çözme münasebetiyle karşımıza çıkar.
Tenzih ve Teşbih Karşısında Hayret
Mesnevî'nin üçüncü cildinde Ahmed Avni Konuk, teşbih ve tenzih kavramlarını İnsan-ı Kâmil bahsi üzerinden açıklar. Ona göre kâmil insan, Hakk’ın hem halktan ayrı (tenzih) hem de halk suretinde görünen (teşbih) bütün tecellilerini kendinde topladığı için, tek yönlü bakanları hayrete düşürür. Mevlânâ’nın bir beytini şerh ederken bu durumu şöyle izah eder:
Ey nakışsız, bu kadar süretler ile beraber hem muvahhid, hem müşebbih senden hayrandır! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk’a göre burada “muvahhid”, Hakk’ı insân-ı kâmilde bir ve aynı gören, teşbihe yakın duran kişidir. “Müşebbih” ise insân-ı kâmili Hakk’a benzetmekle birlikte O’ndan ayrı gören, tenzihe yakın duran kimsedir. İnsân-ı kâmil, öyle tecellilerle zuhur eder ki, bazen ayrı görenler birliğe hükmeder, bazen de bir görenler ayrılığı fark edip şüpheye düşer. Konuk, bu hayretten kurtulmanın yolunu şöyle açıklar:
Fakat her ikisini, ya'ni "tevhîd" ve "teşbîh"i cem' ile nazar edenler yakalarını "hayret"ten kurtarırlar. Zîrâ vücûd-ı mutlakın her bir mertebesinin hükmüne âriftirler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu bakış açısına göre teşbih, tek başına eksik bir görüştür, ancak tenzihle birleştiğinde kişiyi hayret vadisinden çıkarıp tam bir idrake ulaştırır. Mesnevî, Hakk’ı sadece mahlûkatına benzeterek anlayan (sırf teşbih) veya O’nu mahlûkattan tamamen soyutlayarak ulaşılamaz kılan (sırf tenzih) anlayışların eksikliğini vurgular.
İnsanî Zikrin Teşbihe Bulaşıklığı
Mesnevî şerhinde teşbihin bir başka yönü, beşerî idrakin ve ibadetin sınırlılığı üzerinden ele alınır. Ahmed Avni Konuk, üçüncü ciltte yer alan bir yorumunda, insanın yaptığı zikrin, kaçınılmaz olarak beşerî hayallere ve benzetmelere (teşbih) bulaşık olduğunu belirtir. Bu durumu, fıkıhta özel bir mazeretle ibadetine izin verilen “müstehâza” (hastalık kanı gören) kadının namazına benzetir:
Onun namazında kan bulaşmıştır; senin zikrin teşbîhe ve “çûn"e bulaşıktır! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu teşbihe göre, nasıl ki o kadının namazı kan ile bulaşık olmasına rağmen ilâhî bir ruhsatla kabul ediliyorsa, kulun zikri de kendi beşeriyetinin getirdiği “nasıl” ve “niçin” gibi sorulara, yani benzetme ve keyfiyet tasavvurlarına bulaşıktır. Bu zikir, Hakk’ın mutlak ve benzemekten münezzeh olan Zât’ına tam olarak layık olmasa da, O’nun rahmeti sayesinde kabul görür. Bu yorum, teşbihin insanî idrakin kaçınılmaz bir parçası olduğunu, ancak bu sınırlılığın farkında olarak ve Hakk’ın rahmetine sığınarak ibadet edilmesi gerektiğini anlatır.
Tenzih ve Teşbih Bilgisinin Vasıtaları
İkinci ciltteki bir şerhte Ahmed Avni Konuk, teşbih ve tenzih bilgisinin hangi vasıtalarla elde edildiğine dair önemli bir ayrım yapar. Ona göre melekler gibi sadece ruhânî varlıklar, Hakk’ı tenzih yoluyla bilirler. Ancak insanın Hakk’ı hem tenzih hem de teşbih ile tanıması, onun hayvânî yönü (nefs-i hayvaniyye) sayesindedir:
Av âleti nefs-i hayvaniyyedir; zîrâ maʼrifet-i teşbîhî ona vâbestedir; yoksa rûh-ı mücerredden ve akl-ı sırfdan ancak ma'rifet-i tenzîhî hâsıl olur. Nitekim nefs-i hayvaniyyeden ârî olan melâike Hak Teâlâya وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ (Bakara, 2/30) ya'nî "Biz seni hamd ile tenzîh ederiz ve seni takdîs ederiz" dediler... — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu açıklamaya göre, teşbih bilgisi, yani Hakk’ı âlemdeki suretler ve tecelliler üzerinden tanımak, insanın bedensel ve nefsânî varlığına bağlıdır. Sadece soyut akıl veya ruhtan ise ancak tenzih bilgisi, yani Hakk’ı eksikliklerden uzak tutma bilgisi doğar. Bu durum, meleklerin Hz. Adem (a.s.)’in zuhûruna itiraz ederken sadece tenzihten bahsetmelerinin de sırrıdır. Onlar, insanın sahip olduğu bu çift yönlü idrak kabiliyetinden habersizdiler. Dolayısıyla teşbih, insanın varlık yapısının doğal bir sonucu ve kâmil bir irfana ulaşmak için gerekli bir bilgi türüdür.
Muhabbetin Teşbihi ve Aklın Tenzihi
Mesnevî’nin en bilinen hikâyelerinden biri olan ve onuncu ciltte atıf yapılan Hz. Musa (a.s.) zamanındaki çoban kıssası, aşkın dilinin nasıl bir teşbih içerdiğini gösterir. Çoban, Allah’a olan sevgisini O’na çarığını dikmek, saçını taramak gibi tamamen beşerî ve somut eylemlerle ifade etmek ister. Bu sözler, zâhiren şeriatın tenzih anlayışına aykırıdır. Ancak Ahmed Avni Konuk, bu durumun ardındaki hakikate dikkat çeker:
"Hevâda ve aşkta kimse ona eş olmadı. Fakat tesbihde ve sözde kāsır idi." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’un şerhine göre çoban, Hakk’ı noksanlıklardan tenzih etme ve O’nun şanına uygun sözler söyleme konusunda eksikti. Fakat kalbi, kimsenin erişemeyeceği bir ilâhî aşkla yanıyordu. Bu hikâye, samimi bir muhabbetten doğan ve zahiren hatalı görünen teşbihin, ilâhî hakikat nazarında, aşktan yoksun kuru bir tenzihten daha makbul olabileceğini ima eder. Konuk’un bu ve benzeri şerhleri, teşbihin akıldan ziyade kalbin, teoriden çok sevginin dili olduğunu ortaya koyar.
Kavramlar Ağında Teşbih
Teşbih kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin düşünce ağında merkezî bir konuma sahip olan Tenzih ile birlikte anlaşılır. Bu iki kavram, birbirini tamamlayan ve dengeleyen iki temel idrak biçimidir. Biri olmadan diğeri eksik kalır ve kişiyi hakikatin tek bir yönüyle sınırlar. Bu ikiliğin aşılması ve birleştirilmesi ise Tevhid mertebesinde gerçekleşir; bu nedenle teşbih, tevhide giden yolda vazgeçilmez bir basamaktır.
Terzibaba’nın yaklaşımında bu mertebeler, peygamberler tarihi üzerinden somutlaşır. Hz. Musa (a.s.) ve onun getirdiği Şeriat, Hakk’ı ötelerde arayan Tenzih mertebesini temsil ederken, Hz. İsa (a.s.) Hakk’ın yeryüzünde bir suretle tecelli edebileceğini gösteren Teşbih kapısını açmıştır. Hz. Muhammed (s.a.v.) ise bu iki bakışı birleştirerek kâmil Tevhid anlayışını ortaya koymuştur. Hz. Nuh (a.s.)’un davetinin ise kavmi tarafından tam olarak anlaşılamamasının bir sebebi, onun teşbih ve tenzihi ayrı ayrı sunmasıdır.
Bu münasebetle teşbih, Hakk’ın isim ve sıfatlarının âlemdeki yansımalarını, yani tecellilerini görme ve bilme eylemidir. Bu, Hak ve Halk arasındaki ilişkiyi Vahdet-i Vücud nazarıyla okumaktır; halkta Hakk’ı müşahede etmektir. Bu idrak, kişiyi kuru bir akıl yürütmeden muhabbetin ve müşahedenin dili olan irfana taşır. Mesnevî-i Şerîf’te anlatılan çoban kıssası, aşkın dilinin nasıl bir teşbih içerdiğinin en güzel örneklerindendir.
Kavram, Zikir ve tesbih pratiğiyle de yakından ilişkilidir. Tesbih, daha çok tenzih boyutunu temsil eden melekî bir eylemken, kâmil bir zikir hem tenzihi hem de teşbihi içinde barındırır. Bu bütüncül idrak, meleklere karşı Hz. Adem (a.s.)’in üstünlüğünün de sırrıdır. Son olarak, Cennet ve Cehennem bahsinde anlatılan rivayet, sadece tenzihe saplanıp kalmanın, Hakk’ın cemal tecellisini tanımaya nasıl engel olabileceğini göstererek teşbih idrakinin ebedî hayattaki önemini vurgular.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede teşbih kavramı, Terzibaba’nın çeşitli eserleri ve şerh ettiği klasik metinler üzerinden çok yönlü olarak ele alınmıştır.
Terzibaba’nın sohbetlerinden derlenen Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ve Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000), teşbihin tenzih karşısındaki konumunu ve bu ikisinin Hz. Musa, Hz. İsa ve Hz. Muhammed (s.a.v.) tarafından temsil edilen mânevî mertebelerle ilişkisini kuran temel çerçeveyi sunar. Tesbih ve Zikir adlı eseri, kavramsal olarak yakın duran “tesbih”in aslında bir tenzih eylemi olduğunu, teşbihin ise daha çok zikir ve tevhidle ilişkili bulunduğunu açıklayarak önemli bir ayrım yapar. Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2), Nefes-i Rahmânî teşbihi ve meleklere karşı insanın idrak üstünlüğü üzerinden konuya kâinatî bir derinlik katar.
Abdülkerim el-Cîlî’nin eserlerine yapılan şerhler, kavramın klasik tasavvuftaki yerini ve Terzibaba’nın yorumlarını birleştirir. İnsân-ı Kâmil (Cilt 1 ve 3) şerhleri, teşbihin “Hakk’ın cemal sureti” olarak tanımını, zâtî ve vasfî teşbih ayrımını, nar meyvesi gibi misallerle vahdet-kesret ilişkisini ve cennet ehlinin teşbih tecellisi karşısındaki durumunu detaylandırır. Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) şerhi ise özellikle cennetteki rü’yet hadisesi üzerinden, sadece tenzihe dayalı bir inancın sınırlayıcılığını vurgular.
İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’ine yapılan şerhler, konunun nazarî temelini oluşturur. Kelime-i İlyâsiyye ve Terzibaba’nın İlyâs Fassı üzerine yorumları, aklî tenzihin eksikliğini ve Kur’ân’ın aynı âyet içinde tenzih ve teşbihi nasıl birleştirdiğini gösterir. Kelime-i Nûhiyye ve ilgili Terzibaba şerhi ise tek bir bakış açısına (sadece tenzih veya sadece teşbih) saplanıp kalmanın nasıl bir sınırlama olduğunu Nûh Peygamber kıssası üzerinden anlatır.
Son olarak Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi’nin ilgili ciltleri, teşbihin insanî idrakin ve ibadetin kaçınılmaz bir parçası olduğunu, aşkın dilinin akıldan çok teşbihe yakın durduğunu ve kâmil insanın bu iki bakışı birleştirmesiyle insanları hayrete düşürdüğünü Mevlânâ’nın beyitleri ışığında açıklar.
Değerlendirme
Bu makale, teşbih kavramını, onu genellikle bir risk olarak gören yaygın anlayışın aksine, kâmil imana ve tevhid idrakine ulaşmada zorunlu ve vazgeçilmez bir mertebe olarak konumlandırmaktadır. Terzibaba’nın yaklaşımındaki en belirgin özellik, teşbihi tek başına değil, daima tenzihin tamamlayıcısı ve tevhidin bir bileşeni olarak ele almasıdır. Bu denge, peygamberler tarihinin mânevî bir okumasıyla somutlaştırılır: Hz. Musa’nın tenzihî şeriatı, Hz. İsa’nın teşbihî daveti ve Hz. Muhammed’in bu ikisini birleştiren Kur’ânî tevhidi.
Makalede öne çıkan ikinci önemli sonuç, teşbihin sadece zihnî bir benzetme değil, aynı zamanda Hakk’ın cemal sıfatlarının kâinattaki tecellilerini müşahede etme ve O’na duyulan muhabbeti ifade etme biçimi olduğudur. İbn Arabî ve Mevlânâ gibi sufilerin eserlerinden yapılan alıntılarla desteklenen bu yaklaşım, teşbihi aklın dar kalıplarından kurtarıp kalbî ve irfânî bir tecrübe alanına taşır. Sadece tenzihe dayalı bir imanın, cennette dahi Hakk’ın tecellisini tanımaya engel olabileceği uyarısı, bu idrakin ne kadar hayatî olduğunu gösterir.
Sonuç olarak teşbih, varlığa at gözlüğüyle değil, çift kanatla bakabilme sanatıdır. Bu bakış açısı, kişiyi hem görünen suretlerin ardındaki mutlak hakikati (tenzih) aramaya hem de o mutlak hakikatin her bir suretteki eşsiz güzelliğini (teşbih) görmeye davet eder. Bu konudaki daha derin bir okuma için, özellikle Fusûsu'l-Hikem'in Nûh ve İlyâs Fasslarına dair şerhlerin birlikte incelenmesi tavsiye edilebilir.