Uluhiyyet

Uluhiyyet, ismini andığımızda dahi kalpleri titreten, akılları hayrette bırakan bir mertebenin adıdır. Bu kelime, sadece bir sözlük karşılığı, kuru bir bilgi değildir; Hakk ile halk arasındaki ezelî ve ebedî bağın, sırrın tam merkezidir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yolcusu için Uluhiyyet, bir hikmet denizi, her dalgasında ayrı bir tecellînin parıldadığı, her damlasında Zât’ın haberini taşıyan bir ummandır. Kulluğumuzun, yani ubudiyyetimizin mânâsı, ancak O’nun Uluhiyyet’i karşısında bir anlam bulur. Biri olmadan diğeri anlaşılamaz.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Uluhiyyet kapısının anahtarı, kelimenin kendi kökünde saklıdır. Bu kelime, Arapça “e-le-he” kökünden gelir ve “İlah” kelimesi de buradan türemiştir. İlah, kendisine ibadet edilen, Varlığı karşısında hayrete düşülen, en zor anda sığınılan, aklın ve kalbin yöneleceği son merci demektir. Birinin “İlah” olması, O’na yönelecek, O’na muhtaç olacak bir başkasının varlığını gerekli kılar.

Uluhiyyet, İlahlık mertebesidir. Ancak bu mertebeyi, Zât-ı Mutlak’ın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ı, her türlü kayıttan, isimden, sıfattan ve ilişkiden münezzehtir. O, kendi kendine Hüvviyet karanlığında, mutlak gayb âlemindedir. Bu mertebeye Ahadiyyet denir ki, orada “O”ndan başka hiçbir şey, hiçbir isim, hiçbir sıfat, hatta hiçbir “başkalık” fikri dahi yoktur. Orası, “De ki: O Allah, Ehad’dir (tektir)” âyetinin sırrının tecellî ettiği yerdir.

Uluhiyyet, “Gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (istedim)” kudsî hadîsinin sırrında başlar. Bilinme isteği, bir ilişkiyi, bir muhatabı gerekli kılar. Zât’ın bu bilinme muradı, isim ve sıfatların zuhûrunu istemesi, Uluhiyyet mertebesini ortaya çıkarır. Uluhiyyet, Zât’ın kendisi değil, Zât’ın tüm isim ve sıfatları kendinde toplayan “Allah” ismiyle tecellî etme mertebesidir. Bu yüzden “Allah” ismi, İsm-i Câmi’, yani bütün isimleri toplayan, kuşatan isimdir ve Uluhiyyet de bu ismin hükmünün geçerli olduğu makamdır. Diğer bütün isimler –er-Rahmân, el-Kahhâr, el-Muhyî, el-Mümît– “Allah” isminin ve dolayısıyla Uluhiyyet mertebesinin altında, onun hizmetinde tecellî ederler.

Bu mertebenin en temel özelliği, bir karşı kutup gerektirmesidir. Uluhiyyet varsa, mutlaka ona kulluk edecek bir “me’lûh” (ilah edinilmiş, kendisine ibadet edilen varlığa yönelen) olmalıdır. Bir padişah, tebaası olmadan padişahlık iddiasında bulunamaz. Hükmü geçecek bir memleket, bir halk olmalıdır. Uluhiyyet, Hakk’ın Padişahlığı ise, bütün kâinat ve içindekiler de O’nun memleketidir. Bizim kulluğumuz, yani “ubudiyyetimiz”, O’nun Uluhiyyet’inin âlemdeki tecellî aynasıdır. Biz ne kadar aciz, fakir ve muhtaç isek, O da o kadar Ganî, Kadîr ve Kerîm’dir. Bizim varlığımız, O’nun Uluhiyyet’inin delilidir; biz olmasaydık, O’nun İlahlığı, Rabliği, Hâlıklığı nasıl bilinecekti?

Bu hakikat, Varlık Mertebeleri (merâtib-i vücûd) içinde daha net görülür. Zât’ın Ahadiyyet’inden sonra gelen Vâhidiyyet mertebesi, bütün ilâhî isimlerin ve bu isimlerin karşılığı olan ezelî hakikatlerin (A'yân-ı Sâbite) Cenâb-ı Hakk’ın ilminde, potansiyel olarak bulunduğu makamdır. Henüz dış dünyada bir zuhûr yoktur, ama bütün varlığın planı oradadır. Uluhiyyet, bu Vâhidiyyet mertebesinin faal, etkin yüzüdür. O, bütün bu isimlerin ve hakikatlerin kâinat sahnesine çıkması için gereken hükmü, iradeyi ve kudreti temsil eden ilkedir. Bu zuhûr ise Nefes-i Rahmânî dediğimiz tecellî ile gerçekleşir. Tıpkı insanın nefes alıp verirken içinde saklı olan kelimeleri sese büründürmesi gibi, Cenâb-ı Hakk da o “bilinme sevgisiyle” bir tecellîde bulunmuş ve Rahmânî Nefesi ile bütün âlemleri ve içindeki hakikatleri varlık sahasına çıkarmıştır. Bu bütüncül ve kevnî işleyişin ardındaki ilâhî ilkenin adı Uluhiyyet’tir.

Dolayısıyla Uluhiyyet, tenzih ile teşbihin, yani Hakk’ı her türlü halk edilmişlikten uzak görme ile O’nu her şeyde görme halinin birleştiği bir Cem makamı’dır. Zât itibarıyla O, hiçbir şeye benzemez (tenzih). Ama Uluhiyyet mertebesiyle O, her isminin tecellîsiyle her an her yerde hazır ve nazırdır (teşbih). O, hem Kahhâr ismiyle kahrını gösterir, hem de Latîf ismiyle lütfunu; hem zâhir hem bâtındır. Bütün bu zıt gibi görünen isimler, Uluhiyyet potasında birleşir ve tek bir Hakikat’in farklı yüzleri olduğunu gösterir. Ârif, bu zıtlıkların ardındaki birliği seyreden, Uluhiyyet’in hükmüne teslim olandır. O bilir ki gelen her şey, lütuf da olsa kahır da olsa, aynı kaynaktan, Uluhiyyet mertebesinden süzülüp gelmektedir ve her birinin ardında bir hikmet gizlidir. Bu ilâhî hükümranlık karşısında kulun idraki, kendi hiçliğini, yani hakiki kulluğunu fark edip tam bir teslimiyetle “Sen benim İlahımsın” diyebilmektir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Uluhiyyet: Aslı ve Mertebesi

Terzi Baba Necdet Ardıç Hazretleri'nin penceresinden Uluhiyyet deryası seyredildiğinde, bu hakikatin âlemlerin işleyişinin sırrını barındırdığı görülür. Uluhiyyet, yani ilâhlık mertebesi, bütün âlemlerin bir damla, bütün isimler ve sıfatların bir tecellî olduğu bir ummandır.

Terzi Baba Hazretleri, Uluhiyyet’i sade ve kuşatıcı hâliyle şöyle tarif eder:

Tüm olarak, bu varlığın gerçek yüzleri ile, onları kendi mertebelerinde korumaya; — ULUHİYET… Adı verilir… — Bu varlığın gerçek yüzleri… Dedim... Bunda hükmün: Zâhir olup gelenle, bu gelene teşne olan zuhur yerleridir… Özet olarak diyelim: — Hak ve halk… Hak zâhir, halk mazhardır.. Yani; Zuhur yeridir…

Bu tarif uyarınca Uluhiyyet, Hakk’ın halk ile olan münasebetinin en üst perdeden ifadesidir. O, sadece bir isim veya bir sıfat değil, bütün isim ve sıfatların kendisinden zuhura geldiği, her varlığa kendi hakikatini ve istihkakını veren, âlemleri ayakta tutan ilâhî nizamın ta kendisidir.

Hakikatin Gözüyle Varlığı Korumak

Gündelik hayatta göz, eşyayı sadece suretiyle görür. Taşı taş, toprağı toprak, ağacı ağaç olarak bilir. Bu, beşerî bakışın perdesidir. Terzi Baba Hazretleri, bu sığ bakışın tehlikesine dikkat çeker:

Yoksa, hayali değerlendirmeyle; taşı taş, toprağı toprak, güneşi güneş, havayı hava, iskemleyi iskemle görürsen, burada uluhiyeti anlaman mümkün değildir. Hayalindeki Allah ile birlikte olmuş olursun, o da seni hayalinden, bir başka hayale götürür. Hiçbir gerçek yere götürmez. Kelimelerin hakikî manâlarını idrak etmedikçe, bu kelimelerin manâlarını yaşamadıkça irfan ehli olunması mümkün değildir.

Uluhiyyet’i anlamanın ilk adımı, bakışı değiştirmektir. Bu da eşyanın suretinden hakikatine, yani "gerçek yüzüne" intikal etmekle olur. Terzi Baba Hazretleri bir şeyin gerçek yüzünü şöyle açıklar:

İşte bize, o taşı, toprağı aşacak, taş, toprağın özünde olana nüfuz edecek göz ve idrâk gerekiyor. İşte, onu açmaya, açılmasına dikkat ediyoruz. - Bu varlığın gerçek yüzleri… Yani, her varlık nasıl ki, kendine ait bir özelliğe sahipse, hiçbir varlık birbirine benzemiyorsa, her varlığın kendine ait bir özelliği varsa, işte bu kendine ait özelliği, onun gerçek yüzü demek, gerçek vechi, gerçek hakikati demektir. Nohutun nohutluğu kendi vechesi, kendi hakikati. Sarımsağın sarımsaklığı kendi vechesi, kuşun kuşluğu, kelebeğin kelebekliği, yılanın yılanlığı kendi varlığının gerçek yüzüdür.

Her bir varlığın kendine has olan bu özelliği, onun ilm-i ilâhîdeki aslı, yani A'yân-ı Sâbite’sidir. Uluhiyyet, her bir varlığın bu ezelî hakikatini, bu şehâdet âleminde "kendi mertebesinde koruyan" ilâhî kudretin adıdır. Nohudun nohut, yılanın yılan olarak kalmasını temin eden, onların hakikatlerini bozunmaktan muhafaza eden, Uluhiyyet mertebesinin tecellîsidir. Bu gözle bakınca, "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (yüzü) oradadır" (Bakara, 2/115) âyetinin sırrı açılmaya başlar. Artık baktığımız her şey, bir suretten ibaret değil, Hakk’ın bir vechinin tecellî ettiği bir mazhar, bir ayna olur. O aynada görünen, o şeyin kendi hakikati, yani Uluhiyyet’in koruması altındaki ilâhî programıdır.

Taraf Tutmayan İlâhî Adalet: Her Mertebeye Hakkını Vermek

Uluhiyyet mertebesinin bir yönü, onun mutlak adaletidir. Bu adalet, iyiyi ödüllendirip kötüyü cezalandıran bir şeriat adaleti değil, her varlığa varoluş hakkını veren bir vücûdî adalettir. Uluhiyyet, tecellîlerinde taraf tutmaz. Kâfire de rızkını verir, mümine de. Yılanın zehrini de halk eder, ineğin sütünü de. Çünkü her biri, kendi mertebesinin ve hakikatinin gereğidir.

Meseleyi daha aşağı indirelim; uluhiyet mertebesinden bir bal arısının, bal yapmasını temin etmesi, uluhiyyet mertebesine düşen bir görevdir. bal arısının gerçek vechi, bal üretmektir. Buna karşılık, benzeri olan eşek arısının ihtiyacını da vermek, uluhiyetin şanındandır. Eğer, eşek arısının ihtiyacını vermemiş olsa, onu kendi mertebesinde korumamış, muhafaza etmemiş olur. Yılanın zehirini, ineğin sütünü verdiği gibi, onları vermezse, onlar kendi mertebelerinde korunamaz, bu da uluhiyete yakışmaz. Bir şeyi ortadan kaldırıp, bir şeyi baki olarak tutmak, yani taraf tutmak uluhiyete yakışmaz.

Bu bakış açısı, sâliki "neden?" ve "niçin?" sorularından kurtarır. Arif, kâinattaki zıtlıkları gördüğünde şikâyet etmez; her birinin Uluhiyyet mertebesinin bir gereği olduğunu, her birinin ilâhî senaryoda bir rolü olduğunu müşahede eder ve sükût eder. Bu sükût, cehaletten değil, irfandan kaynaklanan bir teslimiyettir. Güneşin hem gül bahçesini hem de çöplüğü ayırt etmeden aydınlatması gibi, Uluhiyyet de her varlığa kendi varoluş hakkını ve rızkını verir. Bu mertebede ayrım yoktur. Ayrım ve imtihan, daha sonraki mertebeler olan Rububiyyet (terbiye edicilik) ve Melikiyyet (ef’âl âlemi) mertebelerinde ortaya çıkar. Uluhiyyet, bütün bu mertebelerin dayandığı temel kaynaktır ve o kaynak, bütün tecellîlere karşı tarafsızdır.

Vücûd Mertebeleri İçinde Bir Berzah: Ahadiyyet ile Vahidiyyet Arasında

Tasavvuf büyükleri, varlığın mertebelerini bir tenezzül, yani Zât-ı Mutlak’ın kendi gaybından âlemlere doğru iniş silsilesi olarak anlatırlar. Bu silsilede Uluhiyyet’in yerini tespit etmek, onun mahiyetini anlamayı sağlar. Her şeyden evvel, hiçbir isim ve sıfatın olmadığı, mutlak gayb olan Â’mâ mertebesi vardır. Oradan ilk tecellî, sırf birlik ve benzersizlik olan Ahadiyyet mertebesine olur. Uluhiyyet, bu mutlak birlik ile isimlerin ve sıfatların potansiyel olarak belirdiği Vahidiyyet mertebesi arasında bir köprü, bir berzahtır.

Malum olsun ki uluhiyet yani mertebe-i vahdet, kendisinde isim ve resim olamayan mertebe-i ahadiyet ile mertebe-i esma ve sıfat olan vahidiyet arasında bir mertebe-i mutavassıtadır. Bu mertebe-i uluhiyet, Rububiyet-i mutlakayı icat eder.

Ahadiyyet’te çokluktan, isimden, sıfattan eser yoktur; O, sadece "Bir"dir. Vahidiyyet ise, bütün ilâhî isimlerin ve sıfatların "bir"in içinde potansiyel olarak bulunduğu, "Bir"in kendini isimleriyle bildiği mertebedir. Uluhiyyet, bu iki mertebeyi birbirine bağlayan, Ahadiyyet’in sırf birliğini, Vahidiyyet’in isimler ve sıfatlar çokluğuna açan ilâhî "Allah'lık" şanıdır. Bu yüzden Terzi Baba bir başka yerde şöyle buyurur:

Vahidiyyet-in zuhur mahalli Ulûhiyyet, Ulûhiyyet-in zuhur mahalli ise aynı zamanda Ceberût mertebesi olan, Hakikat-i Muhammed-î ve İnsân-ı kâmil mertebesidir. İşte böylece Ulûhiyyet ve Hakikat-i Muhammed-i mer-tebesinden bütün âlemlere üflenen Nefes-i Rahmânî nin kaynağı burasıdır.

Uluhiyyet, Zât-ı Mutlak’ın "Allah" ismiyle kendini isimlendirdiği, bütün Esmâ-ül Hüsnâ'nın kaynağı olan, âlemlerin varlık kazanmasını sağlayan Nefes-i Rahmânî’nin üflendiği Zât mertebesidir. Ahadiyyet olmazsa Uluhiyyet olmaz; Uluhiyyet olmazsa Vahidiyyet, yani isimlerin ve sıfatların tecellî edeceği saha olmazdı. O, mutlak gayb ile şehadet âlemi arasındaki en temel ve en kuşatıcı kapıdır.

Bâtın Olan Ahadiyyet, Zâhir Olan Uluhiyyet: Kelime-i Tevhîd'in Sırrı

Uluhiyyet ile Ahadiyyet arasındaki bu ince ve derin ilişki, en güzel ifadesini İslâm’ın temeli olan Kelime-i Tevhîd’de bulur: "Lâ ilâhe illâ Allah". Bu kelime, kul mertebesinden Hakk’a doğru bir yükseliş (urûc) olarak okunur. Önce "lâ ilâhe" diyerek bütün sahte ilâhları, bütün masivayı reddeder, sonra "illâ Allah" diyerek tek ve gerçek İlâh olan Allah'ı ispat ederiz. Bu, kulun seyr-i sülûk yolculuğudur.

Ancak bir de bu kelimenin Hakk tarafından, tenezzül mertebeleri gereği okunuşu vardır: "Allah illâ ilâhe la". Bu, Ahadiyyet mertebesinden başlar. Önce "Allah" ismiyle Zât kendini ortaya koyar, sonra "illâ ilâhe" diyerek kendisinden başka ilâh olmadığını belirtir ve "lâ" ile bu hakikati âlemlere yayarak tecellî eder. Bu iki okuma yönü, iki mertebenin sırrını açığa çıkarır:

Aşağıdan yukarıya, "kulluk mertebesi"nden; Yukarıdan aşağıya ise, "Ahadiyyet Mertebesi"nden ilan edilmektedir. Böylece Ahadiyyet (Allah'ın birliği mertebesi) gizli, Uluhiyyet (ilâhlık mertebesi) ise görünen olmuştur. Bizler ise, Kelime-i Tevhid'i sondan başa doğru okuduğumuz halde farkında olmadan baştan sona doğru okuduğumuzu zannediyoruz. Bu ise, kulluk mertebesinin gereğidir.

Ahadiyyet, ulaşılamayan, idrak edilemeyen, sırf Zât olan bâtındır (gizlidir). Uluhiyyet ise, "Allah" ismiyle kendini ilân eden, âlemlerin Rabbi olarak tecellî eden, ilâhlığıyla bilinen zâhirdir (görünen). Bizim "Allah" dediğimizde andığımız, Uluhiyyet mertebesidir. Bu mertebe, kendisinden daha bâtında olan Ahadiyyet’in zâhirdeki yüzüdür. Cenâb-ı Hakk’ın Hz. Musa’ya Tur Dağı’nda hitabı da tam olarak bu mertebedendir:

"Şüphesiz ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur; bana ibadet et" buyurduğunda, kendini İlahi Zât mertebesinden açıkça ifade etmektedir.

Buradaki "Ben Allah'ım" ifadesi, Uluhiyyet mertebesinin kendi kendini ilanıdır. Bu, Ahadiyyet’in "Ben" diyerek Uluhiyyet perdesinden konuşmasıdır. Bu, tenzih ile teşbihin, bâtın ile zâhirin Cem makamı’nda birleştiği, tevhîdin en derin sırlarından biridir.

Terzi Baba Hazretleri’nin irfanıyla Uluhiyyet; varlığın suretinin ardındaki hakikati koruyan, kâfir-mümin, zehir-şifa demeden her şeye kendi varlık hakkını veren mutlak bir adalet, Ahadiyyet’in gizli hazinesini âlemlere açan bir tecellî kapısı ve Kelime-i Tevhîd’de sırrı saklı olan zâhirdeki ilâhlık veche'sidir. Onu anlamak, âlemi anlamak; onu yaşamak ise, Hakk’ın ahlakıyla ahlaklanıp her zerrede O’nun vechini müşahede etmektir.

Terzibaba Geleneğinde Uluhiyyet'in Yaşanması

Uluhiyyet mertebesinin ne olduğunu, Zât-ı Mutlak’ın kendi isim ve sıfatlarını izhâr etme iradesinin nasıl tecellî ettiğini ve bu mertebenin bütün bir varlık âlemini nasıl kuşattığını bilmek, yolun temelidir. Lâkin temel, üzerine bina yapılmak içindir. Tasavvuf, bilginin hâle dönüşmesi, ilmin amelle, amelin de edeple taçlanması sanatıdır. Uluhiyyet hakikatini bilmek başkadır, o hakikatin gerektirdiği Ubûdiyyet (kulluk) makamında sebat etmek bambaşkadır. Bilmek akıl işidir, yaşamak ise kalp ve ruh işidir. Terzibaba mektebinin usûlünde ilim, sâlikin eline verilen bir haritadır; asıl yolculuk ise o haritayla adım adım kâinatı ve kendi varlığını kat ederek menzile varmaktır.

Mürşid-i Kâmil: Uluhiyyet Tecellîsinin Aynası

Uluhiyyet mertebesinin sırrına kendi başına akıl yürüterek vasıl olmak mümkün değildir. Zira bu mertebe, bir “İlâh” ve O’na muhtaç bir “me’lûh” (ilah edinilen) ilişkisini gerektirir. Kul, kendi başına kaldığında, neyin İlâh neyin kendi vehmi olduğunu ayırt edemez. Nefsi, ona en büyük ilah olarak kendini dayatır. Bu yüzden Hakk, rahmetinin bir eseri olarak, kullarına kendi aralarından “aynalar” gönderir. Bu aynalar, Mürşid-i Kâmil’lerdir.

Mürşid-i Kâmil, Uluhiyyet’in ne olduğunu anlatmaktan ziyade, Uluhiyyet karşısında nasıl durulması gerektiğini bizzat yaşayan ve yaşatan kişidir. O, kendi varlığını Hakk’ın varlığında yok etmiş (Fenâfillah), Hakk ile bir beka (Bekâbillah) bulmuş, böylece tam bir “abd” yani kul olmayı başarmıştır. Onun her bir sözü, her bir fiili, her bir sükûtu, Uluhiyyet’in azameti karşısındaki mutlak kulluğun, yani Ubûdiyyet’in dersidir.

Terzibaba Hazretleri’nin mektebinde mürşide teslimiyet, şahsa tapınmak değil, onun şahsında tecellî eden Muhammedî ahlâka ve Rabbânî edebe teslim olmaktır. Mürid, mürşidinin emrederkenki tavrında Rubûbiyyet’in (terbiye edici Rabliğin) bir gölgesini, o emre itaat ederkenki kendi hâlinde ise Ubûdiyyet’in lezzetini tadar. Mürşid, sâlikin kendi nefsini ilahlaştırma tehlikesine karşı en büyük kalkandır. Sâlik, mürşidinin her an Hakk ile olduğunun, her an Uluhiyyet mertebesinin gereği olan isimlerin tecellîsi altında bulunduğunun şuurundadır. Ona hizmet ederken aslında o isimlere hizmet ettiğini, onun önünde eğilirken aslında Hakk’ın azameti karşısında kendi hiçliğini ikrar ettiğini anlar.

Denilmiştir ki, “Mürşid, seni sana değil, seni Hakk’a götürendir.” Seni senden alır, çünkü sendeki “sen”, Uluhiyyet karşısında en büyük perdedir. Mürşidin sohbeti, nazarı ve terbiyesi, sâlikin kalbindeki bu sahte ilahlık putlarını bir bir kırar. Kırılan her putun yerine, Uluhiyyet mertebesinin sahibi olan Allah isminin nuru dolar. Böylece sâlik, Uluhiyyet’i bir kavram olarak değil, mürşidinin varlığında tecellî eden bir terbiye, bir rahmet ve bir celâl olarak “yaşamış” olur.

Zikrullah ve Tefekkür: Uluhiyyet'in Kalpteki Yankısı

Uluhiyyet hakikatini yaşamanın bir diğer temel direği, mürşidin talimiyle yapılan Zikrullah ve tefekkürdür. Zikir, sadece bir kelimeyi tekrar etmek değil, o kelimenin işaret ettiği manayı kalbe indirme, ruhu o mana ile boyama ameliyesidir. Terzibaba mektebinde zikrin esası, Tevhid’in anahtarı olan “Lâ ilâhe illallah” cümlesidir. Bu cümle, Uluhiyyet mertebesini yaşamanın en özlü formülünü içinde barındırır.

“Lâ ilâhe” (hiçbir ilah yoktur) derken sâlik, bir inkâr ve temizlik ameliyesi yapar. Kendi nefsinden başlayarak, aklının, vehminin, korkularının, arzularının, toplumun ve bütün bir âfâk’ın (dış dünyanın) ona dayattığı sahte ilahları inkâr eder. Para, makam, şöhret, can korkusu, mal sevgisi; hepsi birer küçük ilahçıktır. Sâlik, zikrin kılıcıyla bu putların başını bir bir keser. Bu, Uluhiyyet'in celâl tecellîsinin sâlikin iç dünyasındaki yansımasıdır.

“İllallah” (ancak Allah vardır) dediğinde ise, bu temizlenmiş ve boşalmış kalp tahtına, tek ve mutlak İlâh olanı davet eder. Bu bir ispat, bir kabul, bir teslimiyettir. Bu, Uluhiyyet’in cemâl tecellîsidir. Artık kalp, sadece O’nun isimlerinin tecellî edeceği bir arş, sadece O’nun hükmünün geçeceği bir memleket olur. Zikir, tekrarlandıkça bu hakikati bir bilgiden bir hâle, bir hâlden de sarsılmaz bir makam’a dönüştürür. Sâlik, artık her baktığında, her işittiğinde, her dokunduğunda “Lâ ilâhe illallah” hakikatinin tecellîlerini görmeye başlar. Bir çiçeğin açmasında da, bir fırtınanın kopmasında da, dostun tebessümünde de, düşmanın kahrında da aynı Uluhiyyet’in farklı isimlerle (el-Latîf, el-Kahhâr, el-Vedûd) nasıl hüküm sürdüğünü müşahede eder.

Tefekkür ise zikrin kanat arkadaşıdır. Zikir kalbi temizlerken, tefekkür de aklı o temizlenmiş kalbin hizmetine sunar. Sâlik, mürşidinden aldığı dersle, kâinattaki her bir zerrenin Uluhiyyet mertebesine nasıl bir dil ile şahitlik ettiğini düşünür. Güneşin her gün doğması, Zât-ı Mutlak’ın “el-Bâis” (dirilten) isminin bir tecellîsidir. Bir tohumun toprağı yarıp çıkması “el-Fettâh” (açan) isminin, rızkın en umulmadık yerden gelmesi “er-Rezzâk” isminin bir kanıtıdır. Bu isimlerin hepsi, “Allah” isminin şemsiyesi altında toplanır ve bu toplandıkları mertebeye Uluhiyyet denir.

Sâlik, bu tefekkürle anlar ki, kendisi de dâhil olmak üzere hiçbir varlığın kendinden bir gücü, bir iradesi, bir varlığı yoktur. Herkes ve her şey, ancak Uluhiyyet mertebesinden kendilerine tahsis edilen bir isim veya sıfatın mazharı olarak vardır ve o ismin gereğini yerine getirmektedir. Bu idrak, kişiyi derin bir hiçlik ve aynı zamanda derin bir huzur hissine götürür. “Ben yapıyorum, ben biliyorum, ben sahibim” iddiaları son bulur. Yerini, “Yapan da, yaptıran da, bilen de, bildiren de O’dur” teslimiyeti alır. Uluhiyyet’in yaşanması, bu teslimiyetin ta kendisidir.

Nefs Terbiyesi: Sahte İlahlıklardan Gerçek Kulluğa

Uluhiyyet’in karşısındaki en büyük engel, en cüretkâr rakip, kişinin kendi nefsidir. Kur’ân-ı Kerîm’in diliyle Firavun’un “Ben sizin en yüce Rabbinizim!” demesi, tarihî bir olaydan ibaret değildir. O, her birimizin içindeki potansiyel bir sestir. Bu ses, Nefs-i Emmâre (kötülüğü şiddetle emreden nefs) mertebesinin sesidir. Bu mertebedeki insan, kendi arzu ve isteklerini mutlak ilah edinir.

Terzibaba mektebindeki sülûk (mânevî yolculuk), bu sahte ilahlığı yıkıp, yerine gerçek kulluğu inşa etme sürecidir. Bu süreç, nefs mertebeleri denilen yedi basamakta ilerler. Mürşidin rehberliğinde sâlik, zikir, riyazet, hizmet ve sohbetle nefsini Emmâre çukurundan çıkarmaya çalışır.

Nefs-i Emmâre’den Nefs-i Levvâme’ye: Sâlik, günah işlediğinde veya nefsine uyduğunda pişmanlık duymaya başlar. Kendini kınar. Bu, içindeki sahte ilahın sarsılmaya başladığının ilk işaretidir.
Nefs-i Mülheme’ye Yükseliş: Kalbe ilhamlar gelmeye başlar. Sâlik, hayır ile şerri, Hakk ile bâtılı daha net ayırt eder. Nefsinin ilahlığı iyice zayıflamış, Uluhiyyet’in sesi daha duyulur olmuştur.
Nefs-i Mutmainne’ye Varış: Bu, gerçek kulluğun kapısıdır. Nefs artık tatmin olmuş, huzura ermiştir. Kendi ilahlık davasından tamamen vazgeçmiş, Rabb’inin Uluhiyyet’ine ve Rubûbiyyet’ine tam bir rıza ile teslim olmuştur. “Ey mutmain olmuş nefs! Sen O’ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön!” hitabının sırrı burada tecellî eder.

Bu mertebeler aşıldıkça sâlik anlar ki, kendi varlığı zannettiği şey, aslında Hakk’ın ona giydirdiği bir sıfatlar elbisesinden ibarettir. Görmesi, Hakk’ın Basar sıfatının; işitmesi, Semi’ sıfatının; bilmesi, Alîm sıfatının bir yansımasıdır. Bu sıfatların hepsi de Uluhiyyet deryasından birer damladır. Kendi benliğini bu sıfatların asıl sahibine iade ettiğinde, yani “ölmeden önce öldüğünde”, geriye sadece o sıfatların Sahibi kalır.

Bu, Tevhid-i Efal (fiillerin birliği), Tevhid-i Sıfat (sıfatların birliği) ve nihayetinde Tevhid-i Zât (Zât’ın birliği) makamlarına uzanan bir yoldur. Sâlik, artık fiillerin fâilinin, sıfatların mevsûfunun ve nihayetinde bütün varlığın vücûdunun tek ve bir olan Hakk olduğunu yaşayarak idrak eder. Kendi nefsini kurban ederek, Uluhiyyet’in ezeli ve ebedi saltanatını kendi varlık ülkesinde ilan etmiş olur.

Edeb Yâ Hû: Uluhiyyet Karşısındaki Duruş

Yolun özü, esası ve meyvesi Edeb kavramıdır. Eğer Uluhiyyet’i bilmek ilim, onu zikir ve tefekkürle kalbe indirmek hâl ise, o hâlin bütün azâlardan, bütün davranışlardan dışarıya yansıyan nuru ve kokusu da edeptir. Terzibaba Hazretleri’nin ve bütün Hakk dostlarının en çok üzerinde durduğu mesele edeptir. Zira “Edepten mahrum olan, Hakk’ın lütfundan da mahrum olur.”

Uluhiyyet’in yaşanması, en nihayetinde bir edep talimidir. Bu edep, haddini bilmektir. Kul olarak haddini bilmek, Uluhiyyet’in sonsuz azameti ve zenginliği karşısında kendi hiçliğini, acziyetini ve fakrını idrak etmektir. Bu idrak bir kere kalbe yerleşti mi, sâlikin her hareketi bu idrakin bir ifadesi olur.

Hakk ile Edeb: Her an O’nun huzurunda olduğunun şuuruyla yaşamaktır. Gizlide ve açıkta, kalpte ve dilde O’nun razı olmayacağı bir düşünceye, bir söze yer vermemektir. Duada bile edebi gözetmek, istemekten çok, verilene şükretmektir. Çünkü Uluhiyyet mertebesi, her bir kulunun neye muhtaç olduğunu ondan daha iyi bilir.
Mahlûkat ile Edeb: Kâinattaki her bir zerrenin, Uluhiyyet mertebesinden gelen bir ismin tecellîsi olduğunu bilmektir. Bir karıncaya basmaktan imtina etmek, bir çiçeği sebepsiz koparmamak, bir insanın kalbini kırmaktan sakınmak… Bunların hepsi, o varlıkların mazhar olduğu İlâhî isme hürmetin bir gereğidir. Yaratılana, Yaratandan ötürü şefkat ve merhametle muamele etmektir.
Nefs ile Edeb: Nefsi bir düşman gibi değil, terbiye edilmesi gereken bir binek gibi görmektir. Onun haklarını (yeme, içme, uyuma gibi) helal dairesinde vermek, ama isteklerine esir olmamaktır. Onu aşağılamak değil, onu asıl vazifesi olan kulluğa yönlendirmektir.

Edep, sülûkun başı, ortası ve sonudur. Uluhiyyet hakikatini idrak eden bir kalp, başka türlü davranamaz. O, artık kâinatla bir bütün olmuştur. Her tecellîde O’nun bir ismini okur, her hadisede O’nun bir hükmünü görür. Kahrı da lütfu da bir bilir, çünkü ikisinin de aynı Uluhiyyet deryasından gelen farklı dalgalar olduğunu anlamıştır. Terzibaba mektebinin penceresinden Uluhiyyet’in yaşanması, özetle budur: Mürşidin aynasında kulluğu öğrenmek, zikrin potasında erimek, nefsin putlarını kırarak arınmak ve nihayetinde edep elbisesini giyerek Hakk’ın huzurunda ve mahlûkatın arasında bir “hoş sadâ” olarak baki kalmaktır.

Füsûsu'l-Hikem'de Uluhiyyet

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, Uluhiyyet'in manasını ve mertebesini anlamada bir kutup yıldızıdır. Bu yoldaki rehberimiz, onun Füsûs'una kendi irfan mektebinin usûlünce şerh düşen Terzibaba Necdet Ardıç Efendi'nin sohbetleridir.

Şeyh-i Ekber, hakikat ilmini bir bina gibi inşa eder. Uluhiyyet, bu binanın en temel, en azametli katlarından biridir. O, ne Zât-ı Mutlak'ın gayb-ı mutlak olan Ahadiyyet mertebesidir, ne de çokluğun göründüğü şehadet âlemidir. Uluhiyyet, o mutlak Gayb'dan bu şehadet âlemine doğru olan ilahi tenezzülün ilk ve en şümullü durağıdır.

Terzibaba'nın, Şeyh-i Ekber'den aktardığı üzere, bu tenezzül bir ihtiyaçtan veya bir zaman içinde meydana gelen bir değişimden değildir. Bu, Zât'ın kendi kendine yetkinliğinin, kendi iç zenginliğinin bir gereğidir.

Vücûdun mertebe-i vahdete, ya’ni mertebe-i ulûhiyyete, tenezzülü istiğrâk-ı cemâl-i zâtîsinden mertebe-i âgâhîye gelmesi demektir ki, bu da meşiyyet ile değil, belki onun iktizâ-yı zâtîsidir. İktizâ-yı zâtîde ise sebeb ve illet mevzû’-i bahs olamaz. (TB. Fusûs Mukaddimesi)

Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğinde, kendi kemâlinde müstağrak, yani gark olmuş bir haldedir. Orada "ben" ve "başkası" yoktur. Bu istiğrak halinden, kendi sonsuz potansiyellerini, isim ve sıfatlarını "bildiği" bir âgâhî, yani bir şuur mertebesine tenezzülü, inişi vardır. Bu ilk şuur mertebesi, Uluhiyyet mertebesidir. Bu bir irade veya seçimle olmaz, Zât'ın zatî bir gereğidir; güneşin ışık vermesi gibi. Zât'ın da kendi içindeki sonsuz kemâli bilmesi, varlığının gereğidir. Bu ilk biliş, Uluhiyyet'tir.

Bu mertebeye, Şeyh-i Ekber geleneğinde Taayyün-i Evvel (ilk belirme), Vahdet (birlik) veya Hakikat-i Muhammediyye de denir. Çünkü bütün hakikatler, ilk defa burada "topluca" ve "bir" olarak belirir.

Bu mertebe zât-ı bahtın istiğrâk-ı cemâlîsinden, mertebe-i âgâhîye tenezzülünden ibârettir. Onun bu mertebe-i âgâhîsine “mertebe-i ulûhiyyet” denir. Vücûd bu mertebede kendisindeki sıfât ve esmâyı alâ-tarîki’l-ihâta mücmelen bilir. Ve sıfât bu mertebede kendisinin “ayn”ı olduğundan bu ilim, kendi zâtına olan ilminden ibârettir. Binâenaleyh vücûd bu mertebede cemî’-i esmâ ve sıfât ile müsemmâ ve mevsûf; ve nuût ile men’ût olduğundan “Allah” ism-i câmiinin mertebesidir; ve bu isim ile müsemmâdır. (TB. Fusûs Mukaddimesi)

Bu mertebede Hakk, bütün isim ve sıfatlarını "mücmelen", yani toptan, bir bütün halinde, birbirinden ayrışmamış bir şekilde bilir. El-Hayy, el-Alîm, el-Mürîd, el-Kâdir gibi bütün Esmâ-i Hüsnâ, henüz tafsilatıyla açılmamış bir tohum gibi, bu mertebede "bir" olarak mevcuttur. Bu sebeple bu mertebenin ismi, bütün isimleri kendinde toplayan isim olan Allah'tır. "Allah" dediğimizde, bu Uluhiyyet mertebesine, bütün isim ve sıfatları kendinde toplamış olan o Câmi' (toplayıcı) hakikate seslenmiş oluruz.

Terzibaba, Uluhiyyet mertebesinin bir diğer adının Vahidiyyet olduğunu söyler:

İşte bu vahidiyet mertebesinde Zat-ı Mutlak ilah uluhiyet, diye “Allah” ismini almaktadır. İşte biz “Allah” dediğimiz zaman aslında vahidiyet mertebesine hitap etmiş oluyoruz. Ahadiyet amaiyet mertebesine değil. (TB. Kelime-i Muhammediyye)

Ahadiyyet, "tek"tir; ikincisi, benzeri, nispeti olmayan mutlak teklik. Vahidiyyet ise "bir"dir; kendisinden sayıların, yani çokluğun doğduğu kaynak birlik. Uluhiyyet, işte bu "bir"in mertebesidir.

Uluhiyyet, yani İlahlık, tek taraflı bir hakikat değil, bir nispettir. İbn Arabî Hazretleri, İbrahim Fassı'nda bu konuyu açar. İlah, kendisine ibadet eden, O'nu ilah olarak bilen bir "me'lûh" (ilah edinilmiş) olmaksızın İlah olabilir mi?

Ba'dehû eğer zât-ı ilâhiyye bu nisebden ârî olaydı, ilâh olmazdı. Hâlbuki bu nisebi, bizim a'yânımız ihdâs etti. Binâenaleyh biz me'lûhiyetimiz ile ilâhı ilâh kıldık. Ya'ni zât-ı ilâhiyye ulûhiyet, rubûbiyet, hâlıkıyet, râzıkıyet, musavviriyet gibi nisbetlerden ârî olsa idi, ilâh olmaz idi. Çünkü ulûhiyet meʼlûhiyetle ve rubûbiyet dahi merbûbiyetle tahakkuk eder. (Kelime-i İbrâhîmiyye)

"Biz kulluğumuz ile İlah'ı İlah kıldık" sözünün manası şudur: Zât-ı Mutlak, her türlü nispetten ve kayıttan münezzehtir. Lakin O, Uluhiyyet mertebesinde "Allah" ismiyle tecelli ettiğinde, bu isimlerin her biri bir ilişkiyi, bir nispeti gerektirir. "er-Rezzâk" (rızık veren) ismi, bir "merzûk" (rızıklanan) olmasını; "el-Hâlık" (halk eden) ismi, bir "mahlûk" (yaratılan) olmasını; "el-İlâh" ismi de bir "me'lûh" (kulluk eden) olmasını iktiza eder. Bizim varlığımız ve kulluğumuz, O'nun İlahlık sıfatının tecelli mahalli, aynası olmuştur. O'nun İlahlığı bizimle bilinir, bizimle zuhura çıkar. Bu, Cem makamı'nın, yani zıtların birliğinin en yüksek ifadelerinden biridir.

Bu yüzden, Hakk'ı sadece tenzih etmek, yani "O hiçbir şeye benzemez" demek, hakikatin sadece bir kanadını görmektir. Şeyh-i Ekber'e göre bu, bir tür sınırlamadır.

Tenzîhin tahdîd ve takyîd oluşu mertebe-i ulûhiyyettedir. Mertebe-i ahadiyyette tenzîh ise, isbât-ı şirktir. Çünkü zât-ı ahadîyi tenzîh için ondan gayrı bir şey isbât etmek lâzım gelir. Halbuki o mertebede ne isim ve ne de sıfat ve na't mevcûd değildir. (Kelime-i Nûhiyye)

Uluhiyyet mertebesi, bütün isimleri cem ettiği için, hem tenzihi (aşkınlığı) hem de teşbihi (içkinliği) kendinde toplar. O, hem âlemlerden ganîdir, hem de "şah damarından daha yakındır". Şeyh-i Ekber, tabiatın kendisinin Uluhiyyet'in dış yüzü, görünen vechhesi olduğunu söyler:

Tabiat dediğin nedir? Ve de tabiattan zahir olan nedir? Yani tabiat uluhiyetin zahiriyyeti olan Hakikat-ı vahidedir. Yekdiğerine zıt birtakım keyfiyetlere haiz olan tabiat cisimleri o hakikat-ı vahideden zahir olur, müteaddit suretlerle meydana gelmiştir. (TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye)

Bu bakış açısıyla arif, tabiata baktığında sadece taş, toprak, ağaç görmez; Uluhiyyet'in zahir olan yüzünü, Hakk'ın tecellilerini seyreder. Bu sebeple İseviyye Fassı'nda gelen bir şerhte, diğer peygamberlerin ve kâmil velilerin "ulûhiyetin zâhirinden", yani tabiat düzeni içinden zuhur ettikleri, Hz. İsa'nın ise "ulûhiyetin bâtınından" zuhur ettiği belirtilir. Bu, Uluhiyyet'in hem görünen (tabiat kanunları) hem de görünmeyen (mucizevi halk ediş) yüzünün olduğuna bir işarettir.

Bu derin hikmetler karşısında sâlikin hali ne olmalıdır? İdris Fassı'nda gelen emir şudur:

“Cem” et ve “Fark” et, zira ayn vahidedir ve o kesirdir bırakmaz. Yani uluhiyet mertebesinde “Cem” ve “Vahdet” ile hüküm et yani topluluk ile ve birlik ile hüküm et ve kesret mertebesinde dahi “Fark” ile hüküm eyle. (TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet)

Kâmil insanın hali budur. Hakikate, yani Uluhiyyet mertebesine nazar ettiğinde, her şeyin "Bir" olduğunu görür, vahdeti seyreder (Cem). Fakat halk arasına indiğinde, şeriatın ve düzenin gereği olarak mahlûkat arasındaki farkları gözetir, her varlığa hakkını verir (Fark). Bir yandan "Her şey O'dur" der, diğer yandan abd (kul) ile Rab arasındaki edebi muhafaza eder. Bu ikisini birleştirebilmek, Muhammedî mîzan'ı tutturmaktır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Füsûsu’l-Hikem pınarından Uluhiyyet’in bir sırrına, zıtların birliği meselesine bakalım. Akıl, eşyayı ve manaları birbirinden ayırarak anlar. Onun için siyah, beyaz değildir; gece, gündüz değildir. Bu, varlık âleminin düzeni için gerekli bir ayrımdır ve bu mertebeye “fark” denir. Lâkin hakikat ilmi, farkta kalanın yolu şaşıracağını söyler. Zira hakikat, farkın ardındaki birliği, yani Cem makamı’nı görmeyi gerektirir. Uluhiyyet, tam da bu Cem makamının sırrını kendi içinde taşıyan en geniş tecellî sahasıdır.

Hakikat yolcusu, tenzih-teşbih dengesi adı verilen iki kanatla uçar. Bu iki kanatla uçuşun sırrı ise Muhammedî mîzan’dır; yani Kur’ân-ı Kerîm’in bize öğrettiği o eşsiz dengedir: “O’nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ, 11) Bu cümlenin ilk kısmı “O’nun benzeri yoktur” diyerek en mutlak tenzihi yapar. Ama hemen ardından “gibi” edatıyla aklın kurduğu tüm “benzemezlik” kalıplarını yıkar ve bir teşbih kapısı aralar. Ayetin devamı ise “O, Semi’dir, Basîr’dir (işitendir, görendir)” diyerek, işitme ve görme sıfatlarını mahlûkatta da bulunduğu için en net teşbihi yapar. Uluhiyyet, bu ayetin sırrında gizlidir. O, hem hiçbir şeye benzemez, hem de her şeyde isimleriyle, sıfatlarıyla kendini gösterir.

Uluhiyyet mertebesi, bütün ilahî isimleri kapsar. Bu isimler arasında birbirine zıt gibi görünenler vardır:

el-Evvel (ilk) ve el-Âhir (son)
ez-Zâhir (apaçık) ve el-Bâtın (gizli)
el-Muhyî (hayat veren) ve el-Mümît (ölümü tattıran)
el-Mu’izz (izzet veren) ve el-Muzill (zillet veren)
en-Nâfi’ (fayda veren) ve ed-Dârr (zarar veren)

Akıl bu isimlere baktığında bir çelişki görür. Fakat irfan, yani kalbî biliş, bambaşka bir şey söyler. Bu zıtlıklar, bakış açısının zıtlığıdır. Hakikat katında bunlar, tek bir Vücûd’un, yani mutlak varlığın farklı tecellî yönleridir. Tıpkı bir elmasın farklı açılardan farklı renkler yansıtması gibi, Uluhiyyet de kevnî sahnede bazen Celâl sıfatıyla, bazen Cemâl sıfatıyla zuhûr eder. Kahır ve lütuf, aynı ilahî iradenin iki farklı yüzüdür.

Eğer sadece Cemâl olsaydı, kimse Hakk’ın Kahhâr olduğunu bilemezdi. Eğer sadece lütuf olsaydı, kimse O’nun intikam alıcı (el-Müntakim) isminin manasını tadamazdı. Uluhiyyet, bütün isimlerinin bilinmesini ve bu isimlerin gerektirdiği her şeyin varlık âleminde ortaya çıkmasını talep eder. Bu yüzden âlemde hastalık da vardır sağlık da; zenginlik de vardır fakirlik de. Bunların her biri, bir ilahî ismin tecellîsidir. Sâlikin görevi, bu tecellîler karşısında şikâyet etmek değil, her bir tecellînin arkasındaki ismi okumaya çalışmaktır. Başına bir dert geldiğinde “Acaba Rabbim bana hangi ismini tanıtıyor? Bu Kahır tecellîsinin ardındaki hikmet nedir?” diye tefekkür etmektir. Bu, ‘ubûdiyyetin, yani kulluğun en derin sırrıdır.

Uluhiyyet, yani İlahlık, kendi başına var olamaz; o mutlaka kendisine ibadet edecek, kendisini talep edecek bir “me’lûh”a, yani bir kula ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç, Zât’ın ihtiyacı değildir; bu, Uluhiyyet mertebesinin kendi fıtratından kaynaklanan bir taleptir. İlah, kul olmadan İlah olarak bilinemez. Şifâ veren (eş-Şâfî) ismi, hasta olmadan tecellî edemez. Rızık veren (er-Rezzâk) ismi, rızka muhtaç bir varlık olmadan ortaya çıkamaz. Dolayısıyla, kulun varlığı, acziyeti, fakrı ve muhtaçlığı, O’nun isimlerinin tecellî etmesi için bir ayna vazifesi görür. Kulun varlığındaki bu “eksiklikler” ve “zıtlıklar”, aslında Uluhiyyet’in kemâlini gösteren en büyük delillerdir.

Hakk, insanı kendi sûreti üzere halk etmiştir. Bu, insanda da bu zıtlıkların bir yansımasının bulunduğunu gösterir. İnsan hem öfkelenir, hem merhamet eder; hem cömert olur, hem cimrilik yapar. İçindeki bu gelgitler, bu zıt duygular, ilahî isimlerin insandaki yansımalarıdır. Yol, bu yansımaları yok etmek değil, onları aslına döndürmek, yani her bir hali, Hakk’ın bir isminin tecellîsi olarak görüp o ismin edebiyle hareket etmektir. Öfkelendiğinde, bunun Kahhâr isminin bir gölgesi olduğunu bilip onu Hakk’ın rızası olmayan bir yolda kullanmaktan kaçınmaktır. Merhamet ettiğinde, bunun Rahmân isminin bir tecellîsi olduğunu bilip o merhameti bir lütuf olarak görmektir, kendinden bilmemektir.

Sâlikin kalbi, bu zıtlıkların barıştığı, Cem makamının tecellî ettiği bir arş-ı Rahmân olmalıdır. Akıl, tenzih ve teşbih arasında savrulurken; kalp, ikisini de aynı anda ve bir bütün olarak idrak eder. Kalp gözüyle bakan bir ârif, celladın kılıcında Kahhâr isminin tecellîsini seyrederken, bir annenin şefkatinde Latîf isminin tecellîsini seyreder. Ve bilir ki, her ikisi de aynı Uluhiyyet denizinden kopup gelen dalgalardır. O, dalgaların farklılığına takılıp denizi unutmaz.

Füsûs’un derinliklerinde Uluhiyyet’i anlamak, zıtlıkların içinde boğulmak değil, o zıtlıkları birleştiren Tevhid ipine sarılmaktır. Bu, “Hakk, senin öyle veya böyle demenin ötesinde, bütün bu zıtlıkları kendi Vücûdî birliğinde cem edendir” demektir. Bu idrak, sâliki şikâyetten rızaya, farktan ceme, kesretten (çokluktan) vahdete (birliğe) taşır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Uluhiyyet

Hazret-i Mevlânâ, hakikati doğrudan beyan etmek yerine onu bir hikâyenin içine gizler, bir meselin kanadına bindirir, bir sembolün kalbine yerleştirir. O, hikmeti bir hap gibi yutturmaz; bir lokma gibi çiğnetir, tadını çıkarta çıkarta gönül midesine indirtir. Uluhiyyet gibi aklı ve idraki aşan bir mertebeyi anlatırken de bu usûlü kullanır. O, bize Uluhiyyet’in ne olduğunu tarif etmez; onun tecellîlerinin kevnî dokudaki ve insan gönlündeki yansımalarını gösterir.

Uluhiyyet'in Daveti: "Gel!" Diyen Ses ve Cömertlik Meydanı

Her şey bir davetle başlar. Kul, kendiliğinden Hakk’a yönelemez. Önce Hakk’tan bir cezb, bir çekim gelmelidir. Uluhiyyet, sadece tapınılan, uzakta duran bir makam değildir; aynı zamanda çağıran, kendine davet eden bir cezb kuvvetidir. Hazret-i Pîr, Kur'ân-ı Kerîm'deki "Kul teâlev" yani "De ki: Gelin!" hitabının bu ilâhî çekime işaret ettiğini söyler.

"Kul teâlev" [Kul teâlev], Hak Teâlâ'nın kullarını cânib-i ulûhiyyete cezbine alâmettir. Binâenaleh biz Hak Teâlâ'nın cezbi ile gideriz.

Yola çıkan biz değiliz, yola çıkaran O'dur. Uluhiyyet canibinden, yani ilâhlık katından gelen bir "Gel!" sesi olmasa, hangi ayak o yola basmaya cüret edebilirdi? Sâlikin seyr-i sülûku, kendi gayretiyle çıktığı bir yokuş değil, Uluhiyyet’in cezbesine kapılıp çekildiği bir vuslat yolculuğudur.

Bu davete icabet etmek için hangi ameli, hangi hüneri sunabiliriz? Hazret-i Mevlânâ, bir kadının dilinden bu sorunun cevabını verir. Kerem sahibi olan Şah, yani Hakk, meydana çıktığında, sebepsizlik ve âletsizlik en büyük sebep ve âlet olur.

(Kadın) dedi: Kerem şahı meydana gittiği zaman, her bir âletsizin kendisi, âlet olur.

Cenâb-ı Hakk’ın cömertliği, karşısında bir muhtaç, bir yoksul ister. Uluhiyyet’in Kerîm ismi, ikram edeceği bir "hiç" arar. Sâlikin en büyük sermayesi, sermayesizliğidir. En büyük hüneri, acziyetidir. Huzura, dolu testilerle değil, boş ve temiz bir kapla gidilir. O kap, kulun kendi varlığından, vehminden, benliğinden arınmış kalbidir. O vakit Uluhiyyet deryası, o temiz testiye dolar.

Ey sâlik, hissinden gelen i'tikād ve efkârı temiz tut ki, cisim testisinden deryâ-yı ıtlâka menfez olsun ve atâ-yı ilâhî testisi deryâ-yı ulûhiyyetin huyunu tutsun...

Yol, bir şeyler biriktirme yolu değil, arınma yoludur. Nefsin ve hislerin getirdiği kirli, bulanık fikirlerden, zanlardan testiyi temiz tutarsak, o cisim testisi, Uluhiyyet’in mutlaklık deryasına açılan bir pencere olur. O testi, artık kendi dar şahsiyetinin değil, "deryâ-yı ulûhiyyetin huyunu tutan" bir ilâhî ihsan kabına dönüşür. Hakk, işte bu temizlenmiş nefse, bu arınmış kalbe müşteri olur. "Muhakkak ki Allah müminlerden satın aldı" (Tevbe, 9/111) âyetinin sırrı burada açığa çıkar.

Hakîkat-i Muhammediyye: Uluhiyyet Güneşinin Doğduğu Ufuk

Tasavvuf ehli, Uluhiyyet mertebesini konuşurken sık sık bir başka nuranî kavramdan bahseder: Hakîkat-ı Muhammediyye. Bu, Efendimiz'in (s.a.v.) beşerî suretinin ötesindeki ezelî ve ebedî hakikatidir. Bütün varlığın kendisinden feyz aldığı ilk taayyün, ilk belirginleşmedir. Hazret-i Pîr'in şerhinde bu bağ çok net kurulur:

Ve hakîkat-ı muhammediyyeye ıstılâh-ı sûfiyyede "mertebe-i vahdet ve ulûhiyyet" dahi derler. Binâenaleyh, Muhammediyyet'i Mekke-i Mükerreme'de zuhûr edip, Medîne-i Tâhire'de medfûn olan bir taayyüne hasr etmek câiz değildir. O taayyün "hakîkat-ı muhammediyye"nin ancak kürre-i arz üzerindeki inkişafına âiddir; ve o hakîkat, fezâ-yı Dî-nihâyede mine'l-ezel ile'l-ebed kâin ve zâil olan avâlim-i şehâdiyyede taayyünât-ı münasibe ile zâhir olur ve bilcümle hakāyıkı câmi'dir. Binâenaleyh ona "hakîkatü'l-hakāyık" (hakikatlerin hakikati) da derler.

Uluhiyyet mertebesi, yani bütün isim ve sıfatları kendinde toplayan ilâhlık makamı, Hakîkat-ı Muhammediyye olarak da isimlendiriliyor. Bu, Uluhiyyet’in ilk ve en kâmil tecellîgâhının, zuhur yerinin o hakikat olduğunu anlatır. Bu yüzden o hakikat, sadece belirli bir tarih ve coğrafyaya hapsedilemez. O, bütün peygamberlerin feyz aldığı, bütün hakikatleri içinde toplayan "hakikatlerin hakikati"dir.

Hazret-i Mevlânâ, bu sırrı anlatmak için Hz. Mûsâ'nın, Ahmedî devrini görme arzusunu anlatır. Hakk Teâlâ, Kelîm’i olan Mûsâ’ya (a.s.) o devrin parlaklığını keşfen gösterir ve ona der ki, sen manen zaten o devirdensin, ama suret ayağını bu kevniyet kiliminden çek, çünkü o devrin suret âleminde zuhuru daha uzaktır.

Ey Mûsâ, sana devr-i Ahmedî'nin revnakını o sebeble keşfen gösterdim ve halvet-i vuslat yolunu sana o sebeble açtım ki, esâsen ey zâtımla mükâleme şerefini bahş ettiğim peygamberim, sen bu devr içinde dahi ma'nen o devr-i Ahmedî'densin; sûret ayağını çek...

Buradaki "devr-i Ahmedî", sadece Efendimiz'in yaşadığı asır değildir. O, Hakîkat-ı Muhammediyye'nin, yani Uluhiyyet mertebesinin kuşatıcılığıdır. Bütün peygamberler, kendi devirlerinde yaşasalar da manen o devrin içindedirler, feyzi oradan alırlar.

Bu hakikate ermek isteyen sâlike de bir yol gösterilir: İskender gibi ol! Nasıl ki Zülkarneyn, ölümsüzlük suyu olan âb-ı hayatı aramak için karanlıklar diyarına girdiyse, sâlik de kendi vehmî varlığının karanlığından sıyrılıp, "hakîkat-ı muhammediyye güneşinin doğduğu yer olan Zât-ı ahadiyyet tarafına yönelmelidir."

Eğer İskender isen güneşin doğduğu yere gel; ondan sonra her nereye gidersen çok parlaksın. Eğer âb-ı hayatı aramaya azmeden İskender-i Zülkarneyn meşrebinde (yaratılışında) isen, "hakîkat-ı muhammediyye" (Hz. Muhammed'in hakikati) güneşinin doğduğu yer olan Zât-ı ahadiyyet (Allah'ın biricik Zâtı) tarafına yönel ve kendi vehmedilmiş varlığından kurtulup fenâ-fillâh (Allah'ta yok olma) mertebesini bul.

Güneşin doğduğu yer, Uluhiyyet mertebesinin ta kendisidir. Oraya varan, yani kendi varlığından fâni olup Hak ile bâki olan, artık gittiği her yeri aydınlatan bir nur olur. Âb-ı hayat, dışarıda aranan bir su değil, İnsân-ı Kâmil'in varlığında tecellî eden ve Uluhiyyet mertebesinden akan irfan pınarıdır.

Put Kırıcı Halil Gibi: Uluhiyyet'in Suretleri Yıkan Tecellîsi

Uluhiyyet mertebesi, çokluğun göründüğü âlemi hem var eden hem de aşan bir birlik makamıdır. Bu âlemdeki her suret, her isim, her sıfat, o Uluhiyyet'in bir tecellîsidir. Fakat bu suretlere takılıp kalmak, putperestliğin bir çeşididir. Hazret-i Mevlânâ, bu inceliği anlatmak için Hz. İbrahim'in (a.s.) kıssasını kullanır.

Mesnevî şârihi, bu temsili iki katmanlı bir manayla açıklar. Birincisi, doğrudan Uluhiyyet ile ilgilidir:

"Yârin hayâ-linden murâd, câmi'-i cemî'-i esmâ ve sıfat olan zât-ı ulûhiyyettir. Ya'ni "Vaktâki bu hakäyıkı beyân ederken nakkāş-ı hakîkînin, ya'ni câmi'-i cemî'-i sıfât ve esmâ olan zât-ı ulûhiyyetin hayali araya girdi, nukūş mahv oldu. Zîrâ onun sıfât ve esmâsının sûretleri puttur; ve onların ma'nâsı ve müsemmâsı ve mevsûfu olan zât-ı ulûhiyyet put kırıcıdır."

Âlemdeki bütün suretler, isimler ve sıfatlar, "nakkaş-ı hakîkî" olan Hakk'ın nakışlarıdır. Fakat bu nakışlara, yani tecellîlere takılıp kalırsan, onlar birer puta dönüşür. Rahmân, Kerîm, Vedûd gibi isimlerin suretine bağlanıp, bu isimlerin sahibi olan, ismin gerisindeki Müsemmâ'yı, yani Zât-ı Mutlak'ı unutursan, puta tapmış olursun. Zât-ı Uluhiyyet'in kendisi ise, bu suret putlarını kıran "Halil" gibidir. O'nun hakikati tecellî edince, bütün suretler, bütün nakışlar anlamını bulur ve ortadan kalkar.

Bu temsilin ikinci manası ise sâlikin yolculuğuna ışık tutar. Orada Halil rolünü mürşid-i kâmil üstlenir:

"Nakşı görürsün! dediğim vakit, cemî'-i esmâ ve sıfât-ı ilâhiy-yenin mazharı olan mürşid-i kâmilin hayâl-i nakşı Halîl (a.s.) gibi geldi ve hayâlimde ne kadar suver-i mün'akise varsa hepsini sildi süpürdü."

Mürşid-i kâmil, Allah'ın bütün isim ve sıfatlarının tecellî ettiği bir ayna olduğu için, onun manevî varlığı, sâlikin kalbindeki mâsivâ putlarını, yani Allah'tan gayrı ne varsa hepsinin sevgisini ve hayalini kırar, atar. Bu, tasavvuftaki râbıta usûlünün de sırrıdır. Mürşidin hayali, bir şahsa tapınmak değil, o şahsın şahsında tecellî eden Uluhiyyet hakikatinin, sâlikin kalbindeki diğer bütün hayalleri temizlemesi için bir vesiledir.

Uluhiyyet Me'lûh İster: Rab ile Merbûb Arasındaki Sır

Uluhiyyet, "ilahlık" demektir. İlahlık ise kendisine ibadet edeni, yani bir "ma'lûh"u gerektirir. Tıpkı Rabliğin (Rubûbiyyet), terbiye edeceği bir "merbûb"u, yani bir kulu gerektirmesi gibi. Bu karşılıklı ilişki, varlığın en temel sırlarından biridir. Mesnevî'de bu sırra işaret edilirken, Şeyh-i Ekber'in Füsûs'taki ifadelerine atıf yapılır:

Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Şuaybî'de buyurur ki: فَالْأُلُوهِيَّةُ تَطْلُبُ الْمَأْلُوهَ وَالرُّبُوبِيَّةُ تَطْلُبُ الْمَرْبُوبَ Ya'ni “Ulûhiyyet me'lûh ister ve rubûbiyet dahi merbûb ister”.

Hakk Teâlâ, isim ve sıfatlarıyla bilinmek istediği için âlemi var etmiştir. Uluhiyyet bir sıfattır ve bu sıfatın hükmünün ortaya çıkması için, O'na ilah olarak yönelecek bir varlığın olması gerekir. Bu, Hakk'ın âleme muhtaç olduğu manasına gelmez; Uluhiyyet sıfatının tecellîsinin bir gereğidir.

Bu sır, "Elestü bi-Rabbiküm?" (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) hitabında gizlidir. Hakk, bu soruyla hem kendi Rabliğini ispat eder, hem de karşısında "Evet!" diyecek olan kulların izafî varlığını ortaya çıkarır. Bu, hem bir ispat hem de bir nefiydir. Çünkü kulun varlığı, Hakk'ın mutlak Vücûd'u karşısında "varlıkla beraber bir yokluk" (adem maa'l-vücûd) gibidir.

İşte bu hitâb istifhâm-ı isbâtî olmakla beraber onda bu sûretle nefy-i vücûd-ı izâfî de medfûndur. Onun için muhakkıkîn-i kirâm hazarâtı âlemin vücûduna “adem maa'l-vücûd” ya'ni “vücûd ile beraber adem” demişlerdir.

Bu, zevk ile anlaşılabilecek bir Cem makamı halidir. Âlem hem vardır, çünkü Hakk'ın isimlerinin tecellîsidir; hem de yoktur, çünkü kendi başına bir varlığı yoktur. Tıpkı aynadaki görüntü gibi. Görüntü vardır ama varlığı aynaya ve karşısındakine bağlıdır.

Bu inceliği kavrayamayanlar, Hakk'ı âlemden tamamen ayrı, uzak bir varlık olarak düşünürler. Bu "tenzîh-i vehmî" yani kuruntulu tenzihtir. Onlar, Hakk'ı bir yere hapsetmemek için O'nu o kadar uzaklaştırırlar ki, "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) ve "Nerede olursanız O sizinle beraberdir" (Hadîd, 4) gibi âyetlerin manasını tahrif ederler. Oysa Uluhiyyet şanına yakışan, O'nu sınırlamak değil, O'nun her şeyi Zât'ıyla kuşattığını idrak etmektir. Bu idrak, bir zevk meselesidir.

Bunun gibi hidayet ehli (doğru yolu bulanlar) kemal ehlinin (olgun kişilerin) sohbetinden zevk alır ve onun gıdası lezzetli ve tatlı olan vahdet zevki (birliği hissetme hazzı) olur; ve vehim ve sapkınlık ehli de noksan kişilerin sohbetinden zevk alıp onun gıdası da sirke gibi ekşi olan kesret zevki (çokluğu hissetme hazzı) olur.

Vahdet zevki, Uluhiyyet'in her şeyde ve her şeyle beraber olduğunu tatmaktır. Kesret zevki ise her şeyi birbirinden ayrı ve Hakk'tan kopuk görmenin ekşiliğidir. Hazret-i Mevlânâ için Uluhiyyet, kuru bir inanç maddesi değil, yaşanan, tecrübe edilen, tadılan bir hakikattir. O, ilâhî bir davettir; Hakîkat-ı Muhammediyye ufkundan doğan bir güneştir; kalpteki putları kıran bir Halil'dir ve kulun "yokluğu" ile kendi "varlığını" izhar eden bir sırdır.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Uluhiyyet kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 3), ulûhiyyet kavramının Mevlânâ'da nasıl işlendiğini gösterir. Sohbet Arası Sohbetler (CD 1, CD 4, CD 5, CD 9, 24, 31 ve seçmeler) ise canlı sohbetlerde ulûhiyyet mertebesinin tâlimini sunar.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Uluhiyyet

Uluhiyyet, irfanî kavramlar ağının merkezinde yer alır. Diğer bütün kavramlar o deryaya akan nehirler veya o deryadan doğan dalgalar gibidir.

Uluhiyyet, Zât’ın isim ve sıfatlarıyla tecelli etme iradesinin belirdiği mertebedir. Bu mertebenin altında yatan mutlak, isimsiz ve sıfatsız birlik hâli Ahadiyyet’tir. İsimlerin potansiyel olarak belirdiği ilk taayyün mertebesi ise Vahidiyyet’tir. Uluhiyyet, bu Vahidiyyet’teki potansiyelin fiiliyata döküldüğü, “Allah” isminin bütün Esma'ül Hüsna’yı kuşattığı ve her bir ismin kendi hükmünü icra etmek üzere tecelliye yöneldiği makamdır.

Bu yöneliş, Tecelli dediğimiz zuhur hadisesini doğurur. Uluhiyyet, tecellilerin menbaıdır. Bu tecellilerden biri de Rububiyyet’tir. Uluhiyyet, İlahlık vasfının genel adıdır; Rububiyyet ise bu İlahlığın, yarattığı varlığı terbiye etme, rızıklandırma, yönetme ve kemâline erdirme şeklindeki özel bir fiilidir.

Âlemde bu ilahî isimlerin ve hükümlerin bilinmesi, yaşanması ve idrak edilmesi Tevhid yolculuğudur. Tevhid, kesrette (çoklukta) vahdeti (birliği), yani bütün bu tecellilerin ardındaki tek bir Uluhiyyet’i görme ilmidir. Bu ilmin nihayetinde varılan menzil, eşyanın ardındaki sırra ermek, yani Hakikat’tir. Hakikat, Uluhiyyet’in bâtını ise, Şeriat da onun zâhirdeki nizamıdır. Şeriat, Uluhiyyet sahibi olan Hakk’ın, kullarıyla olan ahdini, emir ve yasaklarını bildiren ilahî kanunudur.

Bu Uluhiyyet sırrının en kâmil aynası, varlığın sebebi olan Hz. Muhammed (s.a.v.)’dir. O, “Allah” isminin tam mazharı olarak Uluhiyyet’in bütün isim ve sıfatlarını kendinde cem etmiştir. İnsanlığın atası Hz. Adem (a.s.) ise, kendisine bütün isimlerin öğretilmesiyle bu kâmil mazhariyetin ilk nüvesi olmuştur.

Diğer peygamberler de Uluhiyyet’in farklı isimlerinin tecellileridir. Hz. Musa (a.s.)’da Kelîm ve Kahhâr isimleri, Tur Dağı’ndaki tecellide kendini gösterirken; Hz. Yusuf (a.s.)’da Cemîl ve Hakîm isimleri onun hayat kıssasında parlamıştır. Ruhullah diye anılan Hz. İsa ise, Uluhiyyet’in Hayy ve Muhyî isimlerinin bir mucizesi olarak zuhur etmiştir.

Kulun bu yüce mertebeye yönelişi ise ibadet ve Muhabbet ile olur. İlah, mâbud (ibadet edilen) olmayı gerektirir. Kulun bu gerekliliğe en şuurlu cevabı Salât yani namazdır. Zikir ise, Uluhiyyet’in isimlerini anarak, o isimlerin tecellilerini kendi varlığında ve âlemde müşahede etme ameliyesidir.

Son olarak, Uluhiyyet’in zıt isimlerinin ebedî tecellileri Cennet ve Cehennem olarak belirir. Cennet, Cemâl, Rahmet, Lütuf gibi isimlerin; Cehennem ise Celâl, Kahır, Adl gibi isimlerin yansıma mahalleridir. Her ikisi de Uluhiyyet’in kuşatıcılığının bir delilidir. Bütün bu derin hakikatleri, gönüllere en dokunaklı şekilde anlatan eserlerden biri de hiç şüphesiz Mesnevi-i Şerif’tir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Kütüphanemizin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetleri, İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’i, Uluhiyyet kavramını üç farklı ama birbirini tamamlayan pencereden bizlere açar.

Terzibaba Hazretleri’nin sohbet ve eserlerinde Uluhiyyet, bir irfan mektebinin rahlesinden süzülen, yaşanılır ve tadılır bir hakikat olarak karşımıza çıkar. Onun üslubunda Uluhiyyet, sâlikin seyr-i sülûkundaki bir mertebe, ahlâkında tecelli eden bir nur ve zikrinde bulduğu bir vuslattır. Mesele, kuru bir bilgi değil, “hâl” ilmidir. Onun nazarında Uluhiyyet, kitap satırlarından kalbe indirildiğinde mânâ kazanan, kulun İlah’ı ile arasındaki en özel bağın adıdır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise Uluhiyyet, vücûd mertebelerinin en temel düğüm noktalarından biri olarak, hikemî bir dille işlenir. Füsûs, Uluhiyyet’in Zât-ı Mutlak’ın Ahadiyyet mertebesinden nasıl taayyün ettiğini, Vahidiyyet’teki ilahî isimlerin nasıl bir “mâbud” olma iştiyakı taşıdığını ve bu iştiyakın âlemdeki “âbid”i nasıl var kıldığını açıklar. İbn Arabî’ye göre İlah, ancak kendisine ibadet edecek bir kul (abd) ile bilinir. Füsûs, Uluhiyyet’in zıt isimleri (Celâl-Cemâl, Zâhir-Bâtın) nasıl bir arada tuttuğunu ve bu zıtların birliğinin Muhammedî hakikatte nasıl kemâle erdiğini anlatır.

Mevlânâ Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’inde ise Uluhiyyet, bir âşığın dilinden dökülen bir Mâşuk olarak resmedilir. Mesnevî, soyut ve hikemî hakikatleri, somut ve dokunaklı kıssaların içine gizler. Uluhiyyet, orada hükmeden bir İlah olmaktan çok, kendisine hasret duyulan, ayrılığıyla yakan, vuslatıyla sevindiren bir Sevgili’dir. Padişah ile kölenin hikâyesi, aslında Âbid ile Mâbud’un, kul ile İlah’ın ezelî macerasıdır. Onun dilinde Uluhiyyet, aklın değil, aşkın ve gözyaşının idrak edebileceği, yandıkça yaklaşılan bir ateştir.

Bu üç büyük kaynak, Uluhiyyet hakikatini sâlikin kalbine, arifin aklına ve âşığın gönlüne aynı anda hitap ederek kâmil bir idrak sunar.

Değerlendirme

Uluhiyyet, sadece Zât-ı Hakk’a ait bir sıfat değil, aynı zamanda bütün bir varlık sahnesini ve kul ile Rabbi arasındaki bağı kuran ilahî mertebenin adıdır. O, Hakk’ın halk ile konuştuğu, tecelli ettiği ve tanınmak istediği makamdır. Uluhiyyet, “Allah” isminin kuşatıcılığı altında bütün Esma’ül Hüsna’yı fiiliyata döken bir kudret kaynağıdır. Bu yüzden her tecelli, her hadise, her hüküm O’nun Uluhiyyet dairesinden zuhur eder. Sâlik için yol, bu Uluhiyyet’in zâhirdeki tecellisi olan Şeriat’a sımsıkı sarılıp, bâtınındaki Hakikat’e muhabbet ve zikirle yol bulmaktır. Nihai hedef, Uluhiyyet’in en kâmil aynası olan İnsan-ı Kâmil ahlâkıyla ahlaklanarak, Hakk’ın kendi varlığımızdaki tecellisine şahit olmaktır. Yolumuz, bu şahitliğe erenlerin yolu olsun.