Devran
Tasavvufta devran, dervişlerin bir mürşidin rehberliğinde, genellikle ayakta ve dairesel hareketlerle gerçekleştirdikleri cehrî, yani sesli bir zikir biçimidir. Bu uygulama, yalnızca bir ritüel olmanın ötesinde, ruhun kâinatın topyekûn zikrine katılma arzusunu, ilâhî aşktan doğan coşkuyu ve vahdet neşvesini bedensel bir dille ifade etme yoludur. Feleğin ve zamanın dönüşünü ifade eden "devran" kelimesi, tasavvufî ıstılahta sâlikin kendi iç âlemindeki ve kâinattaki ilâhî sırrın dönüşüne şahit olma ve ona iştirak etme hâlini anlatır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu kavram, hem zâhirî adabıyla hem de derin bâtınî manalarıyla ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Devran kelimesi, lügatte "dönme, bir yörüngede hareket etme, zaman, felek" gibi anlamlara gelir. Tasavvuf geleneğinde ise, vecd hâline gelen bir sûfînin gayri ihtiyari olarak veya bir topluluğun mürşid idaresinde halka hâlinde dönerek yaptıkları zikre verilen isimdir. Bu eyleme devir, deverân, çarhetme veya kıyam gibi adlar da verilir. TARİKATLARDA MÜBÂREK GÜN VE GECELERİN YERİ VE EHEMMİYETİ başlıklı eserde belirtildiği üzere, devran tek bir dervişin kendi etrafında dönmesiyle olabileceği gibi, genellikle bir cemaatle birlikte icra edilir.
Devranî zikir usûlü, özellikle Halvetiyye ile özdeşleşmiştir. Bu tarikatta devranın bugünkü şeklini almasında, 15. yüzyılda yaşamış olan ikinci pîr Seyyid Yahyâ Şirvânî’nin önemli bir rolü olduğu aktarılır. O dönemde şekillenen zikir ve devran usûlü, bazı ilavelerle günümüze kadar ulaşmıştır.
Devranın meşruiyetine dair en temel şer’î delil, Terzibaba’nın Rûm Sûresi ve Sohbet Arası Sohbetler CD 16 kayıtlarında aktardığı Tuhfet-ül Uşşâkî metninde de vurgulanan Zümer Sûresi’nin 75. âyetidir. Terzibaba, bu sohbetinde zâhir ehlinin devranı ve semâyı uygun görmemesine karşılık, bu âyetin şeriat içindeki delilini şöyle açıklar:
Mealen: (Melekleri, arşın etrafını çevirmiş oldukları halde Rablerini hamd ile överken görürsün. Artık insanların arasında adaletle hüküm olunmuştur" Övgü âlemlerin Rabb-ı olan Allah içindir) denir Ayet-i Kerimesinde müfessirler (Haffin) ey: "daire-i zakirin" (dönerek zikredenler) diye tefsir etmişlerdir. Arş-ı Â'lânın etrafını Melaike-i Kiramın tesbihlerle zikirlerle devran ettikleri cihetle, namazın nasıl insanların ibadetini camiğ olduğu gibi devran da Arş Melaikesinin ibadetini camiğ'dir. — Rûm Sûresi
Bu yoruma göre, meleklerin Arş’ın etrafında dönerek tesbih etmeleri, yeryüzündeki zikir halkalarının ve devranın semavî bir aslının olduğuna işarettir. Nasıl ki namaz bütün ibadetleri içinde topluyorsa, devran da Arş meleklerinin bu ibadetini yeryüzünde temsil eder. Aynı şekilde, hacıların Kâbe’nin etrafında yedi defa tavaf etmeleri de devranın bir başka meşruiyet dayanağı olarak görülür. Bu tavaf, yeryüzündeki ilâhî merkezin etrafında bir devrandır. Nitekim tarikatlardaki devran usûlünde de belli esmalarla yedişer defa dönülmesi bu tavafa bir gönderme taşır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın yaklaşımında devran, sadece bir zikir merasimi değil, aynı zamanda kâinatın ve varlığın sırlarını içinde barındıran remzî bir ibadettir. O, devranın her bir hareketini, duruşunu ve zikrini, varlık mertebelerindeki seyre ve ilâhî hakikatlere işaret eden bir dil olarak okur. Bu yaklaşım, özellikle çevirisini yaptığı Tuhfet-ül Uşşâkî adlı esere düştüğü şerhlerde ve bu metin üzerine yaptığı sohbetlerde bütün derinliğiyle ortaya çıkar.
Zikrin Adabı: Hakkanî ve Nefsanî Devran Ayrımı
Terzibaba için devranın ruhu, niyet ve içinde bulunulan mânevî atmosferdir. İbretlik Bir Hikâye kitabında kendisine yöneltilen bir soruya verdiği cevapta, devranın hakkanî ve nefsanî olmak üzere ikiye ayrılabileceğini belirtir. Bir devranın Hak katında makbul olması, icra edildiği yerin mânevî durumuna bağlıdır:
Şimdi, bizde de zikir ve devran adabı var. Yer ve zaman yokluğundan bu adapları yerine getiremiyoruz. Tekkede ve zikir yerine göre değişir. Eğer orası gerçekten ilim ve irfan yuvasıysa yapılan zikirde Hakkani olur. Eğer bunlar yoksa ne yapılırsa, yapılsın Nefsani olur. — İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler
Bu ayrım, devranın şekilden ibaret olmadığını, amacının ilim ve irfanla Hakk’a yönelmek olduğunu gösterir. Gerçek bir irfan meclisinde yapılan devran, sâliki Hakk’a yaklaştırırken; bu ruhtan yoksun, gösteriş amaçlı bir toplanma nefsanî bir eylemden öteye geçemez. Nitekim aynı eserde bir dervişin gördüğü rüyada, idrak ve tefekkür neşesinin, şeklî bir devrandan daha farklı ve üstün bir zevk verdiğini fark etmesi de bu inceliğe işaret eder. Mânevî yolculukta ilerledikçe, sâlik devranın zâhirî hareketlerinden çok, bâtınî tefekküründen lezzet almaya başlar.
Devranın meşruiyeti ve adabı, tasavvuf tarihinde üzerinde durulan bir konu olmuştur. Mehmet Hazmi Tura Yüksek Lisans Tezi’nde aktarıldığına göre, bu konuda yazılmış müstakil eserler de bulunmaktadır. Örneğin, Mehmet Hazmi Tura Efendi'nin eserleri arasında "Risâle-i fî cevâzi’d-devrân fîz’z-zikr" (Zikirde Devranın Caiz Olduğuna Dair Risale) adlı bir çalışmanın zikredilmesi, bu konunun sadece bir uygulama değil, aynı zamanda nazarî bir temele oturtulma ihtiyacı duyulan önemli bir mesele olduğunu gösterir.
Devranın Mertebeleri: “Tuhfet-ül Uşşâkî” Şerhinde Açılan Sırlar
Terzibaba’nın Sohbet Arası Sohbetler CD 16 kaydında ve Rûm Sûresi tefsirinde aktardığı Tuhfet-ül Uşşâkî metni, devranın seyrini ve remzî anlamlarını adım adım açıklar. Bu açıklamalara göre devran, sâlikin mânevî yükselişini (urûc) temsil eden bir dizi mertebeden oluşur:
-
Oturarak Zikir: Devran, genellikle oturarak zikir halkasıyla başlar. Terzibaba, bu halkayı Peygamber Efendimiz’in "Cennet bahçelerine uğrarsanız meyvelerinden yiyin" hadis-i şerifinde bahsettiği "zikir halkaları" olarak açıklar. Bu, mânevî yolculuğun başlangıcında sükûnet ve teslimiyetle zikre başlamayı simgeler.
-
Ayağa Kalkış (Urûc): Zikrin belli bir aşamasında, genellikle bir ilahi okunurken, cemaat ayağa kalkar. Terzibaba’ya göre bu kalkış, sıradan bir hareket değil, bir "urûc" yani "yükseliş"tir. Sâlik, bedenin hâkimiyetinden sıyrılıp ruhun hâline tâbi olarak miraç hâlini yaşar. Bu, beşerî varlıktan sıyrılıp Hakk’a cezbolmanın, fenâfillah tecrübesinin bir suretidir.
-
El Tutmadan Devran: Ayakta devran başlarken dervişler önce el ele tutuşmazlar. Herkes kendi başına halka içinde döner. Bu, Tuhfet-ül Uşşâkî’de "Makam-ı Vahidiyet sıfatının sureti" olarak açıklanır. Vahidiyet, Hakk'ın sıfatlarındaki birliğini ifade eder ve bu aşamada her sâlik, bu birliği kendi varlığında tefekkür eder.
-
El Ele Tutuşarak Devran: Bir sonraki aşamada dervişler el ele tutuşur. Bu, "Vahidiyetin Ehadiyetle ve Vahdet-i zatiyyenin bağlantısına işarettir." Ehadiyet, Hakk’ın Zât’ındaki mutlak birliğini ifade eder. El ele tutuşmak, sıfatlar âlemindeki birlik (Vahidiyet) ile Zât’taki mutlak birliğin (Ehadiyet) ayrılmaz bağını ve dervişlerin bu bağ ile birbirine kenetlenmesini simgeler.
-
Kol Kola Devran: Devranın ileri bir aşamasında dervişler kollarını birbirlerinin omuzlarına atarlar. Bu durum, Vahidiyet sıfatının mertebelerinin tamamlanıp tecellisinin "zuhur" etmesine, yani açığa çıkmasına işarettir. Artık birlik, daha belirgin ve somut bir hâl almıştır.
Devran sırasında zikredilen Esmâ-i Hüsnâ’nın da özel anlamları vardır. Örneğin "Hay" isminin 18 defa zikredilmesi, Hakk’ın Hayat sıfatının 18 bin âlemin tamamına yayılmasına (sirayet etmesine) işarettir. "Hay" ve "Kayyûm" isimlerinin peş peşe zikredilmesi, hayatın ancak Hakk’ın kendi kendine kâim olmasıyla var olabileceğini, bu iki sıfatın birbirinden ayrılmazlığını gösterir.
Mürşidin devran halkasının ortasına (mihver) girmesi ise, onun Hakk ile halk arasında bir vasıta ve vekil olduğuna işarettir. Mürşit, o merkezde Hakk’ı temsil eder ve İsm-i Âzam’dan gelen feyzin diğer bütün isimlere ve dolayısıyla dervişlere ondan yayıldığını simgeler.
Devran Âyininin İcrası: Adım Adım Bir Tören
Tuhfet-ül Uşşâkî’de bâtınî sırları açıklanan devranın, zâhirî icrasında da takip edilen belirli bir düzeni vardır. TARİKATLARDA MÜBÂREK GÜN VE GECELERİN YERİ VE EHEMMİYETİ başlıklı tezde, Ömer Tuğrul İnançer’in kaleminden Halvetî devranının uygulanış şekli ayrıntılı olarak aktarılır. Bu anlatıma göre âyin şu şekilde ilerler:
Âyin, oturarak yapılan zikirle başlar. Bu ilk aşama tamamlandıktan sonra şeyhin ellerini yere vurarak kalkmasıyla bütün cemaat ayağa kalkar. Şeyh de halkaya dâhil olur ve kalabalığa göre iç içe halkalar oluşturulur. Zâkirler, ilahileri okumak ve vurmalı çalgıları çalmak üzere kendilerine ayrılan yerde dururlar. Şeyhin üç kez "1-İsm-i Pak, 2-Cism-i Pak, 3-Nesl-i Pak Hz. Muhammed Mustafa ra Salavat" demesiyle özel besteli bir salavat okunur. Ardından şeyhin "Ya Allah Hu" gibi bir nidasıyla "Hu" zikri başlar.
"Hu" zikri sırasında dervişler sağ elleri yukarı, sol elleri aşağı bakacak şekilde el ele tutuşur ve sol tarafa doğru adımlar atarlar. Sol ayak sola atılırken, baş sağdan sola döndürülür ve "Hu" denir. Üçüncü "Hu" ismiyle birlikte zâkirler, zikrin ritmine uygun bir ilahi okumaya başlar. İlahinin güftesi bitip şairin adı anıldığında, şeyh ayağını yere vurarak "Haaay" diye seslenir. Bu işaretle dervişler "Hay" ismini zikretmeye geçerler. Bu esnada el tutuşma şekli değişir; dervişler sol kollarını sollarındaki kişinin omuzuna, sağ kollarını da sağdakinin beline koyarlar. Zâkirler de bendir, kudüm gibi ritim sazlarını çalmaya başlarlar.
Zikir devam ederken ritim yavaş yavaş hızlanır. Devran hızlandığında ayak atma şekli de değişir; sağ ayak sol ayağın yanına çekilmek yerine arkasına atılır. Bazen şeyh ayağını yere vurarak devranı "kısm" eder, yani ritmi bir misli ağırlaştırır. Âyin, şeyhin "illallah" diye seslenmesiyle veya bazen "Bedevî topu" ile sona erer. Devran bittiğinde dervişler, kıbleye doğru açık bir hilal şeklinde sıralanır ve özel bir dua olan gülbank çekilerek âyin tamamlanır.
Âfâkî Bir İbadet: Kâinatın Devranına Katılmak
Terzibaba’nın okumalarında devran, sadece bir tekkenin sınırları içinde kalan bir ritüel değildir; bütün kâinatın zikrine bir iştiraktir. Zâriyât Sûresi tefsirinde aktarılan bir şerhte, yeryüzünün ve göklerin devranının, Hakk’ın "Hâfıd" (alçaltan) ve "Râfî" (yükselten) isimlerinin bir tecellisi olduğu belirtilir.
Arza mensûb hafdı ve göğün ref'ini gör. Hu ikisiz onun devrânı yoktur, ey filân! — Zâriyât Sûresi
Bu bakış açısına göre, gezegenlerin yörüngelerindeki dönüşü, mevsimlerin devranı ve zerrelerden galaksilere kadar her şeyin hareketi, ilâhî isimlerin birer tecellisidir. Dervişlerin zikir halkasındaki devranı da bu büyük, âfâkî devrana bilinçli bir katılımdır. Nusret Tura’nın Divan 3’te yer alan "İçimizde devranda âlem" mısraı da bu fikri destekler; insanın (âlem-i suğrâ) içinde bütün bir kâinatın (âlem-i kübrâ) devrettiği hakikatini hatırlatır. İnsan, kendi içindeki bu devranı fark ettiğinde, dış âlemdeki devranın sırrına da vâkıf olur.
Devran ve Basiret: Kesreti Gideren Bir Temaşa
Devran, sadece bir hareket değil, aynı zamanda bir temaşadır; kâinattaki ilâhî düzeni seyretmektir. Nusret Tura, Nusret Tura Divanı — Erler Demine adlı eserde, bu temaşanın mânevî bir neticesi olduğunu şöyle ifade eder:
Hudâ bâkî habîbullâhı fânî görme ey Nusret Temâşâ eyle devrânı basiretle gide kesret — Nusret Tura Divanı — Erler Demine
Bu beyte göre, devranı basiretle, yani kalp gözüyle seyretmek, çokluk (kesret) perdesini ortadan kaldırır ve sâliki vahdet şuuruna ulaştırır. Bu bakış, her şeyin ardındaki tek faili görmeyi sağlar.
Şâh-ı Devrân: Devranın Merkezindeki Mürşid
Devran kelimesi, aynı zamanda "çağın sahibi, zamanın kutbu" anlamında mürşid-i kâmil için de kullanılan bir sıfattır. Nusret Tura Divanı — Erler Demine’de geçen "Ey sâhib-i devrân ve zaman bizlere şâd et" ifadesi, mürşide bir sesleniş olup ondan feyiz ve mânevî neşe talep etmektir. Bir başka eserde ise bu makamdaki zatı görmenin derviş üzerindeki tesiri şöyle anlatılır:
Vecde geldi cân u dil biz şâh-ı devrân görmüşüz — Mehmet Hazmi Tura Yüksek Lisans Tezi
"Şâh-ı devrân"ı, yani devrin sultanını görmek, canı ve gönlü vecde getirir. Bu ifadeler, devranın sadece dervişlerin halkasından ibaret olmadığını, aynı zamanda o halkanın ve o devrin mânevî merkezini teşkil eden bir kâmil insanın varlığına işaret ettiğini gösterir. Devrana uymak, bir yönüyle de o devrin mürşidinin irşadına tâbi olmaktır.
“Devrâna Uyup Seyrân Edelim”: Bir Mısranın Bâtınî Okuması
Nusret Tura’nın meşhur "Erler Demine" ilahisinde geçen "Devrâna uyup seyrân edelim" mısraı, Terzibaba’nın yorumlarında özel bir yer tutar. O, Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) adlı eserinde bu mısraı ebced hesabıyla ilişkilendirerek farklı mânevî mertebelere göre katmanlı bir okumaya tâbi tutar. Bu, devran kavramının nasıl derinleşebileceğini gösteren eşsiz bir örnektir:
-
Beşinci mertebede devran: "Dönen Ana; 18000 bin âlem bir nokta olan vahidiyyet noktasından ibâret dönen bir andır. Aynı zamanda Ümm-Ana yâni tüm âlemlerin hepsini kapsayan, Nefs-i Küll hükmündedir." Burada devran, bütün varlığın kendisinden zuhûr ettiği ilâhî hakikat (Hakîkat-i İlâhi) deryası veya Nefs-i Küll olarak yorumlanır. Devrana uymak, bu ana kaynağın seyrine katılmaktır.
-
On birinci mertebede devran: "Biz Rahmân’a Hakk’ıyla uyup, Başımız ve elimiz ile nâyimizi övelim..." Bu seviyede devran, Hakk'ın Rahmân sıfatının tecelligâhı olan sıfat mertebesine uymak anlamına gelir. Seyrân etmek ise bu mertebede gönle yansıyan ilhamları ifade etmektir.
-
On yedinci mertebede devran: Bu mısra, "Ulûhiyetin Ef’âl âleminde ki batı ve doğusuna, Celâl ve Cemâline sahip olan Akl-ı küll ve Nefs-i küll sahibi olan Hakîkat-i İlâhi güneşi" ile ilişkilendirilir. Devran, burada Zülkarneyn gibi varlığın iki ufkuna (celâl ve cemâl) hâkim olan kâmil insanın seyrine uymak demektir.
Bu işârî yorumlar, devranın sâlikin bulunduğu mânevî mertebeye göre farklı anlamlar kazandığını ve her birinin daha derin bir hakikate kapı araladığını gösterir.
Aşk ve Vahdet Neşvesi Olarak Devran
Nihayetinde devran, ilâhî aşktan kaynaklanan bir coşkunun ve vahdet neşvesinin ifadesidir. Nusret Tura’nın ilahisindeki "Âşık isen devrâna gel" çağrısı, devranın kapısının aşıklara açık olduğunu belirtir. İlâhîler Derlemesi’nde yer alan bir şiirde Kâdirîler için söylenen "Seyr ile seyran aşk ile devran ederiz her an" ifadesi, devranın aşk ile iç içe geçmişliğini vurgular. Şeyh Gâlib’in Tahrîm Sûresi tefsirinde alıntılanan beytinde ise bu hakikat şöyle dile getirilir:
Birden bire bul aşkı bu tuhfe bulanındır Devrân olalı devrân erbâb‐ı safânındır — Tahrîm Sûresi
Bu beyit, hakiki devranın, gönlünü masivadan arındırıp safâya ulaştırmış olan aşk erbabına ait olduğunu söyler. Onların devranı, zamanın ve mekânın ötesinde, Hakk ile beraber olmanın getirdiği sonsuz bir neşedir. Bu neşe, "Dost dost diyerek arşa varalım" mısraında olduğu gibi, sâliki zikrin ve aşkın kanatlarıyla en yüce makamlara taşıma arzusuna dönüşür.
Bu aşk hâli, âşığı dünyevî ölçülerden çıkarır. Nusret Tura Divanı — Erler Demine’de geçen şu mısra, bu durumu çarpıcı bir şekilde anlatır: "Senin aşkınla heyûlâ gibi devrân ederim / Ne sabahım ne de akşamımı tefrîk ederim". Âşık, sevgilinin aşkıyla kendinden geçmiş bir hâlde, zaman mefhumunu yitirerek devran eder. Bu, aklın sınırlarını aşan bir cezbe hâlidir.
Devran, aynı zamanda bir vahdet tecrübesidir. Tüm Şiirlerim adlı eserde Terzibaba, bu tecrübeyi "Vahdette sürdüm ben hayli devran" diyerek ifade eder. Demek ki devran, sadece bir toplanma eylemi değil, aynı zamanda sâlikin vahdet hâlini bizzat yaşadığı, tattığı bir mânevî alandır. Terzibaba’nın yine aynı eserdeki "Dem bu demdir, Devran bu devran" sözü, sâliki geçmiş ve gelecekten sıyrılarak "an"da olmaya, o anın tecellisi olan devranın hakikatini yaşamaya bir davettir. Terzibaba'nın Mü'min (Ğâfir) Sûresi tefsirinde aktardığı bir şiirinde söylediği gibi, bu yolculuk kâmillerle birlikte yaşanan bir tecrübedir: "Nice devranlar gördüm, / Ne kâmillerle görüştüm."
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Sunulan şerh bölümleri
Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde “devran” kelimesi, ana bölümde ele alınan dairesel zikir uygulamasından farklı bir münasebetle karşımıza çıkar. Sunulan kaynak bölümlerinde bu kelime, tasavvufî bir ıstılah olarak değil, “çağ, zaman, dünya” anlamında, “mahbûbe-i devrân” yani “zamanının en güzel varlığı, çağın güzeli” şeklindeki bir tamlama içinde kullanılır. Bu ifade, Ahmed Avni Konuk ve Terzibaba’nın şerhlerinde, İbn Arabî’nin karmaşık bir hikmet ve mârifet konusunu açıklamak için başvurduğu bir misalin parçasıdır. Dolayısıyla bu bölümler, devran zikrinin kendisine değil, varlığın ve bilginin doğasına dair temel bir meseleye ışık tutar.
Konuk’un şerhleri ve Terzibaba’nın bu şerhler üzerine yaptığı izahlarda bu misal, Hakk’ın Zâtî ilmi ile sıfatlarının tecellisiyle ortaya çıkan tafsilî ilmi arasındaki farkı anlatmak için kullanılır. Mesele şudur: Hakk, ezelde Zât’ını nasıl bilir? Varlıklar âlemini halk ettikten sonraki bilgisiyle bu ezelî bilgi arasında nasıl bir ilişki vardır? Şerhler, bu derin konuyu “mahbûbe-i devrân” benzetmesiyle somutlaştırır. Âdem Fassı’ndaki açıklamaya göre, bir varlığın kendisini bir ayna aracılığıyla görmesi ile aynasız görmesi arasında fark vardır.
Misal: Bir mahbûbe-i devrân kendisinin tenâsüb-i endâma ve hüsn ve cemâle mâlik olduğunu, müddet-i ömründe âyîneye bakmamış olsa, yine bilir ve görür. Fakat bu biliş ve görüş, kendi zâtını, kendi zâtında bilmek ve görmektir ki, ilm-i icmâlî ve rü’yet-i icmâlîdir. Hiç bakmamış olduğu âyîne kendisine arzolunup bunda muntabi' olan tenâsüb-i endâmını ve hüsn ve cemâlini müşâhede ettikde kendisinde evvelki ilim ve rü'yetten başka bir ilim ve rü'yetin zevki hâsıl olur; ve icmâl tafsîle münkalib olur. — Kelime-i Âdemiyye
Bu misalde “mahbûbe-i devrân”, kendi güzelliğini aynaya bakmadan önce de bilir. Bu, özet, toptan bir bilgidir (ilm-i icmâlî). Bu bilgi, Hakk’ın Zât’ına dair, herhangi bir tecelliye veya varlığa ihtiyaç duymayan ezelî bilgisine (ilm-i zâtî) bir işarettir. Fakat bu güzel, bir aynaya baktığında kendi güzelliğinin ayrıntılarını, her bir özelliğini tek tek görür. Bu yeni bilgi, zevkî bir tecrübeyle elde edilen ayrıntılı bir bilgidir (ilm-i tafsîlî). Bu durum, Hakk’ın, kendi isim ve sıfatlarının hakikatlerini, halk ettiği kâinat aynasında ve özellikle de “kevn-i câmi” olan insan-ı kâmilde görerek, Zât’ındaki icmâlî bilgiyi tafsîle dönüştürmesine benzetilir.
Lokman ve Muhammed Fassı şerhlerinde de aynı misal, benzer bir münasebetle tekrar edilir. Terzibaba, TB. Kelime-i Muhammediyye’de bu konuyu açarken, Zâtî ilmin bir şeye bağlı olmadığını, ancak sıfatlara dair ilmin bilinmesi için bir “malûm”un, yani bilinecek bir şeyin ortaya çıkması gerektiğini vurgular. “Mahbube-i devran” örneğini verdikten sonra konuyu daha da anlaşılır kılmak için ikinci bir misal sunar:
Diğer misâl: Bir kimse kendisinde, gülme, ağlama ve tekellüm sıfatları mevcûd olduğunu bilir; ve bilfarz hiç gülmemiş ve ağlamamış ve tekellüm etmemiş bile olsa, bu sıfatların kendisinde mevcûd olduğuna ilmi vardır. [...] Vaktâki kuvvede olan bu sıfatlar, kendisinden fiilen zâhir olur, ya'ni fiilen güler ve ağlar ve tekellüm eder. “Hâ! işte benim gülmemin, ağlamamın ve tekellümümün tarzı ve şîvesi böyle imiş” der; ve bu tarz ve şîveler, güldükten ve ağladıktan ve tekellüm eyledikten sonra ma'lûm olur; ve onun ilmi, bu sûretle ma'lûma tâbi' olur. — Kelime-i Lokmâniyye
Burada da bilkuvve var olan bir sıfatın (gülme, ağlama) fiilen ortaya çıktığında kişiye nasıl yeni ve zevkî bir bilgi verdiği anlatılır. Bu, Hakk’ın isim ve sıfatlarının kâinatta tecelli etmesiyle, Zât’ında bilkuvve mevcut olan hakikatlerin fiilen bilinir hâle gelmesinin bir başka remzidir.
Sonuç olarak, sunulan Fusûsu'l-Hikem şerhi bölümleri, ana bölümde anlatılan “kâinatın devranına katılmak” veya meleklerin Arş etrafında dönmesi gibi konulara doğrudan bir dayanak sunmaz. Buradaki “devran” kelimesi, tasavvufî bir zikir pratiğini değil, bir dönemin, bir çağın güzeli anlamındaki edebi bir ifadeyi karşılar. Bu ifade, Hakk’ın kendi Zât’ına dair bilgisi ile isim ve sıfatlarının tecellileriyle ortaya çıkan bilgisi arasındaki fark gibi son derece derin bir hikmet konusunu açıklamak için kullanılan bir anahtar-misaldir.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf ve şerhlerinde “devran” kelimesi, hem dervişlerin zikir esnasındaki dönüşünü hem de kâinatın, zamanın ve talihin seyrini ifade eden çok katmanlı bir kavram olarak karşımıza çıkar. Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, bu farklı anlamları Mevlânâ’nın beyitleri üzerinden aydınlatır.
Zikirdeki Devranın Meşruiyeti ve Vecd Hâli
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî’nin birinci cildindeki şerhinde, devranın meşruiyetini ve bu esnada yaşanan mânevî hâli açıklamak için Sünbül Sinan Hazretleri’ne atfedilen bir menkıbeyi nakleder. Bu menkıbeye göre İstanbul kadısı, Sünbül Sinan’a dervişlerinin zikirde neden döndüklerini, bunun delilinin ne olduğunu sorar. Hazret, bu soruya bir soruyla karşılık vererek vecd hâlindeki kişinin iradesinin elinde olmadığını, tıpkı sıtma nöbeti geçiren birinin aklı başındayken iradesi dışında titremesi gibi, âşığın da ilâhî aşkın tesiriyle ihtiyârı dışında hareket ettiğini anlatır. Konuk’un aktardığı bu kıssa, devranın aklın devreden çıktığı bir delilik hâli değil, aksine aklın idrak ettiği ancak bedenin tâbi olduğu derûnî bir cezbenin sonucu olduğunu gösterir.
Kâinatın Devranı ve İlâhî İsimler
Mesnevî’de devran, sıklıkla kâinatın ve gezegenlerin nizam içindeki hareketini anlatan bir kavramdır. Ahmed Avni Konuk’un on birinci ciltteki şerhine göre bu âfâkî devran, başıboş bir hareket değil, ilâhî isimlerin bir tecellisidir.
Arza mensûb hafdı ve göğün ref'ini gör. Bu ikisiz onun devrânı yoktur, ey filân! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk bu beyti açıklarken, Cenâb-ı Hakk’ın “Hâfıd” (alçaltan) ve “Râfî’” (yükselten) isimlerine dikkat çeker. Yeryüzünün yaşanılır bir şekilde alçaltılıp döşenmesi (hafd) ve göğün yükseltilmesi (ref’), bu iki ismin tecellisidir. İşte bu alçaltma ve yükseltme olmasaydı, ne yeryüzünün ne de göklerin bir devranı, yani düzenli bir dönüşü ve hareketi olabilirdi. Bu bakış açısı, dervişin zikir halkasındaki devranını, kâinatın ilâhî isimlerle yaptığı büyük zikre bir katılım olarak anlamlandırır.
Bedenin Devranının Kaynağı Olarak Ruh
Kâinattaki büyük devranın bir benzeri, küçük âlem olan insanın varlığında da mevcuttur. İkinci ciltte geçen bir beyitte, bedenin hareketinin ve devranının asıl kaynağının ruh olduğu vurgulanır.
Ey oğul, bu felek gibi olan kalıbın dönüşü, örtülmüş olan ruhdandır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre insanın “felek gibi olan” bedeni, kendi kendine hareket etmez. Onun dönüşü ve devranı, bedeni bir kılıf gibi kuşatan ve gözle görülmeyen ruhtan kaynaklanır. Tıpkı bir su çarkının, kendisini esir alan ırmağın akıntısıyla dönmesi gibi, beden de ruhun mânevî akışına tâbi olarak hareket eder. Bu yorum, devranın sadece dışsal bir hareket olmadığını, kaynağını sâlikin iç âlemindeki ruhânî canlılıktan aldığını gösterir.
Zamanın Devranı ve Dünyevî Sıkıntılar
Devran kelimesi Mesnevî’de her zaman olumlu bir dönüşü ifade etmez. Bazen de feleğin dönüşü, yani zamanın getirdiği sıkıntılar, imtihanlar ve zorluklar anlamında kullanılır. On birinci ciltte geçen bir beyit, bu anlamı açıkça ortaya koyar.
Devranın cevri ve her o renc ki vardır, Hakk'ın uzaklığından ve gafletinden daha kolaydır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk, bu beyitte geçen “devranın cevri” ifadesini “devrân-ı feleğin cevri”, yani feleğin dönüşünün getirdiği eziyet ve cefa olarak açıklar. Beyte göre, bu dünyada yaşanan bütün sıkıntılar, dertler ve meşakkatler, kişinin Hakk’tan gafil ve uzak olmasının verdiği elemden daha hafiftir. Çünkü dünyevî sıkıntılar geçicidir, ancak Hakk’tan uzaklık kalıcı bir acı kaynağıdır. Bu, devranın aynı zamanda sâlikin sabırla karşılaması gereken dünyevî imtihanların bir adı olduğunu da hatırlatır.
Konuk'un şerhinde kâinatın devranını “Hâfıd” ve “Râfî” isimleriyle açıklaması, ana bölümde Zâriyât Sûresi tefsirinden aktarılan ve devranı bu iki ilâhî ismin tecellisi olarak gören yorumla doğrudan örtüşmektedir.
Kavramlar Ağında Devran
Devran, özü itibarıyla cehrî, yani sesli bir Zikir biçimi olup, dervişlerin ilâhî aşk ile vecde gelerek kâinatın zikrine iştirak etme arzusunu ifade eder. Bu uygulama, özellikle Halveti Tarikatı ile özdeşleşmiş ve bu gelenek içinde bugünkü şeklini almıştır. Bir Tasavvuf ıstılahı olarak devran, hem dervişlerin halka hâlindeki dönüşünü hem de zamanın ve kâinatın seyrini anlatır. Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde ise bu kelime, bir zikir pratiğinden ziyade, Hakk’ın Zâtî ilmi ile sıfatlarının tecellisiyle ortaya çıkan tafsilî ilmi arasındaki fark gibi derin bir hikmet konusunu açıklamak için kullanılan “mahbûbe-i devrân” (çağın güzeli) tamlaması içinde geçer.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın Rûm Sûresi tefsiri ve Sohbet Arası Sohbetler CD 16 kaydı, makalenin ana eksenini oluşturan Tuhfet-ül Uşşâkî metninin şerhini içerir. Bu kaynaklar, devranın Kur’ân’daki delilini ve ayağa kalkış (urûc), el ele tutuşma gibi remzî mertebelerini ayrıntılı olarak açıklar. İbretlik Bir Hikâye, devranın makbuliyetinin şartını ortaya koyan “hakkanî” ve “nefsanî” devran ayrımını sunar. Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) ise “Devrâna uyup seyrân edelim” mısraının ebced hesabına dayalı katmanlı yorumlarını içererek Terzibaba’nın işârî okuma yöntemini örneklendirir.
Nusret Tura’nın Nusret Tura Divanı — Erler Demine ve Divan 3 gibi eserleri, devranın basireti açan bir temaşa olduğunu, kâmil insanın “şâh-ı devrân” olarak merkezde yer aldığını ve insanın içinde bütün bir âlemin devrettiğini şiirsel bir dille ifade eder. Tüm Şiirlerim ve Mü'min (Ğâfir) Sûresi tefsirindeki şiirler, devranı vahdet ve kâmillerle beraberlik tecrübesi olarak yansıtır.
Klasik eserlerden Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, devranın vecd hâliyle ilişkisini, ruhun bedeni hareket ettiren kaynak olduğunu ve kâinatın devranının “Hâfıd” ve “Râfî” isimleriyle gerçekleştiğini açıklayarak Terzibaba’nın yorumlarına paralel bir zemin sunar. Zâriyât Sûresi tefsiri de bu ilâhî isimler bağlantısını teyit eder. Kelime-i Âdemiyye, Kelime-i Lokmâniyye ve TB. Kelime-i Muhammediyye gibi Fusûsu'l-Hikem şerhleri ise “devran” kelimesini, Hakk’ın kendi bilgisini tafsilatıyla müşahede etmesini anlatan “mahbûbe-i devrân” misali münasebetiyle kullanır.
Değerlendirme
Bu makalede devran, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında, yalnızca bir zikir merasimi olmanın ötesinde, kâinatın ve varlığın sırlarını yansıtan remzî bir ibadet olarak ele alınmıştır. Terzibaba’nın yaklaşımının en belirgin yönü, devranın her bir hareketini Tuhfet-ül Uşşâkî metni üzerinden mânevî yükselişin (urûc) mertebeleriyle ve ilâhî isimlerin tecellileriyle açıklamasıdır. Bu bâtınî okuma, Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî şerhlerinde kâinatın devranını “Hâfıd” ve “Râfî” isimleriyle ilişkilendiren açıklamalarıyla derin bir paralellik gösterir. Devran böylece, dervişin zikir halkasından başlayıp gezegenlerin yörüngesine uzanan ve her düzeyde ilâhî fiili seyretmeyi amaçlayan bütüncül bir temaşaya dönüşür. Nihayetinde devran, ilâhî aşktan doğan bir vecdin ve çokluk perdesini kaldıran bir vahdet şuurunun bedensel ifadesi olarak sunulur. Devranın hakkanî ve nefsanî olarak ayrılması ve her bir mertebesinin taşıdığı anlam, Terzibaba’nın İbretlik Bir Hikâye ve Tuhfet-ül Uşşâkî üzerine sohbetlerinde daha ayrıntılı bir şekilde incelenebilir.