Gavs

Gavs, sadece bir unvan veya mânevî bir rütbe değildir. O, âlemin mânevî direği, Hakk’ın rahmetinin yeryüzündeki tecellîgâhı, varlığın sessiz ama en derin sırrıdır. Bu makalenin amacı, Gavs kavramının etrafına örülmüş hayal perdelerini aralayıp, onu kaynağından, yani tevhidin kendi pınarından anlamaktır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her kavramın bir sureti, bir de hakikati vardır. Suret halkın dilinde, hakikat ise arifin kalbindedir. “Gavs” kelimesi ve onunla birlikte anılan “üçler, beşler, yediler, kırklar” gibi ifadeler, tasavvuf sohbetlerinde sıkça karşımıza çıkar. Fakat bu ifadeler, çoğu zaman aslından koparılmış, içi boşaltılmış birer lafız olarak kullanılır. Özellikle tarikat mertebesinde, bu kavramlar etrafında nice hikâyeler, menkıbeler anlatılır. Bunlar kötü niyetle değil, belki bir sevgi ve hürmetle yapılır; lakin hakikate perdelidir.

Terzibaba Hazretleri, bu yüzeyselliğe dikkat çekerek, işin aslını anlamanın önemini vurgular:

Onlar sadece aman ya rabbi bize şunu ver, bunu ver diye öyle bir duaya girerler. O mertebenin de vasfı o diyecek bir şey diyecek halimiz yok, bir şey demeye gerek yok zaten. Her şey yerli yerince kendi kemalatını yaşamakta yani her şey bulunduğu yerde kendi kemalatını yaşamakta. Oradaki duanın kemalatı o. Tarikat mertebesi düzeyindeki duanın kemalatı da bunların lafzını beyanek. İşte bunların izahına yahut ne olduğunu belirtmeye geçildiğinde işte üçlerden bir tanesi birincisi gavsül azam, diğeri kutbul aktab, diğeri kutbul irşad diye bunlar halk arasında, insanlar arasında, görevli kimseler diye izah edilmeye çalışılır.

Her mertebenin kendine has bir idraki, bir duası, bir kemalatı vardır. Şeriat mertebesindeki bir kimsenin duası, ihtiyaçlarının teminidir. Bu, o mertebenin kemalidir ve asla küçümsenemez. Tarikat mertebesine gelindiğinde ise, bu mânevî hiyerarşinin isimleri zikredilmeye başlar: Gavs, kutup, üçler, beşler... Ancak bu, çoğu zaman bir görevli listesi saymaktan öteye geçmez. Hayalimizde bir meclis kurulur, bu meclisin üyeleri olarak bu zatlar düşünülür. Hatta bu konuda anlatılan, hakikat payı şüpheli hikâyeler de vardır:

Bir gün kişinin bir tanesi camiye gitmiş yatsıya kıldıktan sonra uyumuş kalmış orada. Tarikat ehli değil ama cemaatten birisi fakat iyi niyetli, derken o akşam kırklar toplanmışlar. Bakmışlar ki birisi eksik içlerinden, eksik olunca da kırk olmuyor yani toplantı olmuyor. Hadi demişler gidelim bakalım uyanık birisi varsa onu alalım, bakmışlar bakmışlar kimse yok. Demişler ki şu cami içerisinde birisi var orada işte duruyor, alın getirin onu demişler, hemen almışlar onu kırklardan olmuş. Şimdi bu hadise olmuş mudur, olmamış mıdır? O konu ayrı eleştirme de değil. İşte tarikatta biraz böyle fanteziler vardır.

Bu tür “fanteziler”, iyi niyetli olsalar da, kişiyi hakikatin kendisinden uzaklaştırır. Mesele, birilerinin eksik sayıyı tamamlamak için camiden adam toplaması değil, o “kırk” sayısının neye işaret ettiğini bilmektir. İşin en tehlikeli yanı ise, bu kavramların şahsi bir övünç meselesi haline gelmesidir. “Benim şeyhim Gavs’dır, seninki nedir?” gibi bir yarış, irfan yolunun tam zıddıdır. Bu, hakikati değil, nefsi yüceltmektir. Terzibaba Hazretleri bu tuzağa şöyle işaret eder:

şimdi bize lazım olan hani diyorlar işte benim, şeyhim Kutbul Aktab’dır, benim şeyhimin şeyhi Gavs-ı Azam’dır, insanlar bunlarla oyalanmaktadırlar, kardeşim gavsın ne olduğunu biliyor musun, ki o kelimeyi ağzına alıyorsun, sonra gavs-ul Azam dediğin şey senin müşaheden ile anladığın bir şey mi acaba, hayır dediler ki senin şeyhin Gavs-ul Azamdır, sen de dedin benim şeyhim Gavs-ul Azam’dır, deseler ki sana senin şeyhin katilin katilidir, ben de diyeceğim benim şeyhim katilin katilidir. Biliyor musun ki sen müşahede ettin mi, sonra o ne demektir, hep böyle işte nakil ve taklit yaptığımız işler ondan ileriye gitmiyor...

Bütün mesele burada düğümleniyor: Nakil ve taklit. Bir şeyi müşahede etmeden, hakikatini idrak etmeden, sırf "dediler" diye tekrar etmek, papağanlıktan öteye geçmez. Bu, kişinin kendi şeyhini yüceltmek için başvurduğu bir yoldur ki, "şeyh uçmaz, dervişler uçurur" sözü tam da bu hali anlatır. Arif, böyle iddialarda bulunmaz; çünkü o, Gavs'ın bir şahıs değil, bir hakikat olduğunu bilir. Şahıslar o hakikatin mazharı, yani tecellî ettiği ayna olabilirler; ama hakikatin kendisi olmazlar.

Bu kavramların aslına ermenin anahtarı, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) buyurduğu dört mertebede saklıdır: Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat. Bu dört kapıdan geçmeden, Gavs hakikatine vasıl olmak mümkün değildir.

“eşşeriatü akvali” diye “ettarikatü ef’ali” elmarifetü etvari/tavırlarım, “elhakikatü” esrari/sırlarım” diye. Ayrıca bunlar, “şeriat, tarikat, Hakikat ve Marifet” sıralaması ilde kullanılmaktadır. ... Şeriat mertebesinde imamlar, tarikat mertebesinde şeyh efendiler, hakikat mertebesinde arifler, marifet mertebesin de arif-i billâhlar görev yapmakta.

Şeriattaki imam, zahirî hükümleri öğretir. Tarikattaki şeyh, o hükümlerin batınî uygulamalarını, yani seyr u sülûk adabını talim ettirir. Ama bir şeyhe “Kutb’ül İrşad” (irşadın kutbu) deniyorsa, ondan imamlardan ve sıradan şeyhlerden farklı bir şey beklenir. Ondan beklenen, Hakk’tan bir sır getirmesi, ilm-i bâtın kapısını aralamasıdır. Bu kapı, marifet mertebesinin kapısıdır.

Marifet mertebesine yükselindiğinde, “üçler, beşler, yediler” artık hayali bir meclisin üyeleri değil, kevnî ve ilahî hakikatlerin sembolleri haline gelir. Terzibaba, bu sırrı şöyle açar:

Marifet mertebesinde ise üçler, Bismillahirrahmanirrahim yani Allah, rahman ve rahim işte bütün sistemi de bunlar idare etmiyor mu? Allah diyelim ki gavsül azam hükmü ile onu ortaya getiriyor. Rahman gavsül aktab, rahim de gavsül irşad… Beşler ne oldu? Cenab-ı Hakkın Hazeratı hamsedeki esma-i ilahileri oldu ve beş mertebe oldu. Yediler ne oldu? Nefis mertebeleri oldu. Kırklar ne oldu? Üçler, beşler, yediler, kırklar Hazret-i Rasulullah Efendimizin kemalat yaşı olduğundan bunları idrak eden kırklar demek.

Hakikat burada zuhûr ediyor. “Üçler” dediğimiz, varlığın temelini oluşturan üç ana ilahî isimdir: Bütün isimleri kendinde toplayan Allah, varlığa rahmetiyle tecellî eden Rahman ve o rahmeti tek tek her bir varlığa ulaştıran Rahim. Gavs-ı Azam, Allah isminin mazharıdır. Diğer kutuplar da Rahman ve Rahim isimlerinin tecellîleridir.

“Beşler”, ariflerin bildiği Hazerat-ı Hamse, yani Hakk’ın beş temel tecellî mertebesidir. “Yediler”, sâlikin mânevî yolculuğunda geçtiği yedi nefs mertebesidir. “Kırklar” ise, bu hakikatleri idrak etme yaşı, yani Resûlullah Efendimizin peygamberliğinin zuhûr ettiği kemalat yaşı olan kırk yaşına işarettir.

Bu idrak, sayıların sırrına bir kapı açar. Hiyerarşi “bir”den değil de “üç”ten başlar:

şimdi gerçek manasıyla “üçler” ne demektir, neden birler, üçler, beşler demiyor da “üçler” den başlıyor, üç tek sayıların birincisidir, “Bir” sayı değildir, yani “üç” tek sayıların birincisidir. “Bir “ sayı değil “Bir” kaynaktır. Kaynak da sıraya girip te sayı olmaz. Yani deniz, denizden bir sonra çıktı bir göl oldu, sonra çıktı bir göl oldu, sonra çıktı bir göl oldu, o zaman deniz bir göl iki, üç, dört sayılmaz. Deniz ayrıdır, çünkü bütün gelen her şey o denizden çıktı.

Bu, tevhid ilminin en derin noktalarından biridir. Ahadiyyet mertebesindeki “Bir” (Zât-ı Mutlak), sayıya gelmez, sayılmaz. O, bütün sayıların ve varlığın kaynağıdır. İlk zuhûr, ilk taayyün, Vâhidiyyet mertebesinde gerçekleşir ve bu, en az üç ilkeyi gerektirir: Zât (Allah), ve O’nun iki temel sıfatı olan Celâl ve Cemâl, ya da burada ifade edildiği gibi Rahman ve Rahim. Varlık bu üçlü sacayağı üzerine kurulmuştur. Bütün bu mânevî hiyerarşi, Cenâb-ı Hakk’ın “Kün!” yani “Ol!” emrinin âlemlerde nasıl bir nizamla açıldığını gösterir. Bir şeyin “olması” için bazen Rahman ismi, bazen de Kahhar ismi tecellî eder. Gavs, bu ilahî isimler orkestrasının şefi gibidir; hangi ismin nerede, ne zaman ve nasıl tecellî edeceğini Hakk’ın izniyle bilen ve o tecellîye ayna olan kimsedir.

“Gavs” kelimesinin lügat mânâsına geldiğimizde, bütün bu anlatılanların nasıl bir araya geldiğini görürüz. Peltek ‘s’ ile yazılan gavs (غَوْص), “dalgıç, en derinlere dalan” demektir. Gavs, şeriat denizinin, hakikat okyanusunun en derinlerine dalıp, oradan kimsenin bilmediği incileri, sırları çıkaran kimsedir. O, sadece yüzeyde gezen bir yüzücü değil, varlık denizinin dibindeki Hüvviyet sırrına ermiş bir dalgıçtır. Aranan Gavs, dillerde dolaşan bir unvan değil, kalbin derinliklerine dalan bu mânevî dalgıçlıktır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Gavs: Aslı ve Mertebesi

Bazı kelimeler vardır, dilden dile dolaşır ama hakikati kalplere pek az uğrar. "Gavs" kelimesi de bunlardan biridir. "Üçler, yediler, kırklar" denir, birileri birilerini bu makamlara oturtur, birileri de bu söylenenlere sorgusuz sualsiz inanır. Lâkin bu makamların aslı nedir, hakikati nedir, vücûd mertebelerindeki yeri neresidir, bunu tefekkür eden azdır. Bir kelimenin lügat mânâsından başlayıp, onun kevnî ve vücûdî hakikatine, yani varlığın dokusundaki yerine kadar seyr etmek gerekir.

Gavs kelimesi, lügat itibariyle yardım eden, imdada yetişen demektir. Bir de peltek 'se' ile yazılan "gavs" vardır ki, o da "dalgıç" manasına gelir. Bu mânâ, konumuzun tam kalbine işaret eder.

O orada kendisi oluyor, işte üçlerin hakikat mertebesindeki hali de budur, tabi üçler beşler ilave ederek gidiyor, bu ana temel üzerine. ... Bu mertebelerin en büyüğünün gavs olduğunu söylüyorlar, şimdi gavs lügat manası itibariyle peltek “se” ile yazılırsa gavs diye bu yüzücü manasınadır. Yani en derinlere inerek yüzen manasınadır. Ne oluyor, ilm-i İlahi denizinde yüzen ve en çok yüzen başka yüzenlerde var ama o en ileri derecede mesela eğitim yaparak ne yapıyorlar 80 m aşağıya tek nefes ile iniyorlar, oraya başkası ulaşamıyor, sonra ekipman ile birlikte 100m aşağıya iniyor, 120 m aşağıya iniyor, ekipman ile sonra geminin içerisinde su basıncına dayanan küçük gemilerle çok aşağılara kadar inip araştırma yapıyorlar.

Gavs, ilm-i ilâhî denizinin en derinlerine, başkalarının nefesinin tükendiği, aklının durduğu, idrakinin yetmediği yerlere dalabilen kimsedir. O, sadece yüzeydeki dalgalarla, yani ef'âl âleminin gelgitleriyle oyalanmaz. O, isimlerin ve sıfatların derinliklerine dalar, oradan da Zât denizinin incilerini çıkarıp âleme sunar. Bu sebeple Gavs'ın hakikatini anlamak, varlığın zuhûr edişini, yani Hakk'ın kendi gizli hazinesinden âlemleri nasıl açığa çıkardığını anlamakla başlar.

Zuhûrun Kaynağı ve Rahmân Sûreti Olarak Gavs'ın Hakikati

Her şeyden evvel, bir Zât-ı Mutlak vardı. O, kendi kendineydi. Ne bir isim, ne bir sıfat, ne de bir fiil tecellîsi vardı. Bu mertebeye Â'mâ, zulmet, gayb-ı mutlak denir. Cenâb-ı Hakk, Hadis-i Kudsî'de "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim (muhabbet ettim) ve halkı zuhûra getirdim" buyurur. Bu "bilinmeklik muhabbeti", varlığın başlangıcıdır. Bu muhabbetle Zât-ı Mutlak, kendi ilminde var olan hakikatleri, yani A'yân-ı Sâbite'yi açığa çıkarmak murad etti. Bu muradın ilk tecellîsi, Nefes-i Rahmânî'dir.

Hadis-i Kudsi’de belirtilen; “Yüce Allah Âdemi kendi sûreti üzere halketti,” “Rahmân Sûreti” yüce kelâmı da, bu mertebeyi ifade etmektedir. Rahmâniyyet, “İsneyniyyet” yani ikiliğin ortaya çıkmaya başladığı sahadır. Zât-ı Mutlak, daha evvelce a’dem, zûlmet ve ilm-i ilâhisinde, kendi kendi ileyken, hiçbir tecellisi olmadığı halden, dışa dönük zuhuru tecelli haline bu mertebede geçmektedir. ... İşte “nefes-i Rahmâni” bu âlemin tümüne nefesini üflemesiyle, kendinde mevcûd bütün özelliklerini sonsuz fezaya yaymış oldu. Bu kudret yayılışı ile her yöne, sonsuz fezaya, boşluğa gönderilen âlemin ilk hayat kaynağı “nefes-i Rahmâni” oldu. Böylece “ilm-i ilâhi” de gizli olan “hakikat-i ayn” lar ilk hayat cevherlerine kavuşmuş oldular.

Gavs'ın hakikati, bu "Rahmân Sûreti" tecellîsiyle doğrudan bağlantılıdır. Rahmâniyet, Zât'ın Ahadiyet (mutlak teklik) mertebesinden, Vâhidiyet (isim ve sıfatların belirdiği birlik) mertebesine tenezzülüdür. Bu, ikiliğin (İsneyniyyet) başladığı yerdir. Yani Hakk ve halk, Zât ve sıfat, bâtın ve zâhir ayrımının belirmeye başladığı ilk mertebedir. Gavs, bu Rahmânî nefesin âlemdeki en kâmil mazharı, en yetkin tecellîgâhıdır. O, varlığa üflenen bu Rûh'un sırrını taşıyan, âlemin hayat kaynağı olan bu ilk cevherin hakikatine vâkıf olandır.

Bu yüzden Risâle-i Gavsiyye'de Cenâb-ı Hakk, Gavs-ı Âzam'a şöyle seslenir:

Risâle-i Gavsiye’de şöyle buyruldu: “Sonra sordum rabbime, dedim ki, - Hiç mekânın olur mu?” “Dedi ki, - Ya Gavs-ı A’zam ben mekânın mekânıyım. Benim mekânım olmaz . Ben insânın sırrıyım.”

Hakk, "mekânların mekânı" ise ve aynı zamanda "insanın sırrı" ise, o sırra en kâmil manada vâkıf olan Gavs, âlemin hem kalbi hem de direğidir. O, varlığın Rahmân sûreti üzere halk edilişinin canlı şahididir. Bu sır, "Sırr-ı Âdemiyet"tir ve Gavs, bu sırrın taşıyıcısıdır. Âdem'in halifeliği, bu sırrı taşımasından gelir. Gavs da zamanının halifesi olarak bu sırrı kendi varlığında yaşar ve yaşatır.

Varlıktaki Çokluğun Tevhid Edildiği Makam

Âlemlere baktığımızda gördüğümüz sonsuz bir çokluk, bitimsiz bir fiiller karmaşasıdır. İrfan yolcusu, bu fiillerin ardındaki isimleri görmeye başlar. Düşürenin, estirenin, doğuranın, kaydıranın aynı Fâil-i Mutlak olduğunu idrak eder. Bu, Tevhid-i Ef'âl'dir. Sonra bu isimlerin de ardındaki sıfatları görür; Hayat, İlim, İrade, Kudret gibi... Bu da Tevhid-i Sıfat'tır. Lâkin Gavs'ın makamı, bütün bu çokluğun bir'lendiği yerdir.

Fiiller âlemindeki yüzbinlerce fiil, isimler âleminde genel olarak 99 gruba girer. Bu 99 grupda, sıfatlar âleminde 7 gruba duşer. Bu 7 bile işin nihayetinde çokların tekleri VAHiD e, oradan da AHAD a gecer. ... Buradaki farki anlatan en güzel hikâye, Efendi babamizin bize anlattığı Gavsul Azam Abdulkadir Geylâni hazretlerimizin yaşadığı ve yaşattığı bir hikâyedir.

Gavs, kâinattaki her bir fiilin, her bir ismin, her bir sıfatın en nihayetinde Vâhidiyyet (Birlik) mertebesinde nasıl birleştiğini ve o birliğin de Ahadiyet (Teklik) Zât'ında nasıl fâni olduğunu müşahede eden kişidir. O, çoklukta Bir'i, Bir'de de çokluğun nasıl potansiyel olarak bulunduğunu bilir. Bu sebeple onun için "merkez", Hakk'ın kendisidir. Her hadise, ister hayır görünsün ister şer, o merkezden zuhûr eder. Bu idrak, akılla ulaşılan bir bilgi değil, varlıkta yaşanan bir haldir. Bu hale ermiş zâtlara Evliya, onların en kâmiline de Gavs denir.

Bu idrak seviyesindeki fark, mertebeler arasındaki farktır. Hallac-ı Mansur'un "Ene'l-Hakk" (Ben Hakk'ım) demesi, Sıfat mertebesinden bir tecellînin sarhoşluğuyladır. O an kendisinde tecellî eden Hakk'ın sıfatıyla konuşmuştur. Lâkin o mertebede "sen-ben" ayrımı, yani şeriatın ve kesretin (çokluk) hükmü hâlâ geçerlidir. Bu yüzden zâhir ehli onu anlamamış, şeriata aykırı bulmuştur.

İşte Hallac-ı Mansur’un hadisesindeki incelik budur, “Ey Hallac sen anlayamadın mı daha bu hayattaki yapılan işlerin ne olduğunu hem enel Hakk diyorsun hem de Salihlere tahsis etti diye neden ecmain yapmadı diye suçlamaya kalkıyorsun” yani dile getiriyorsun diyor. “Ve ala ibadillahissalihıyn” sözü aynı zamanda “Ve ala ibadillahil ecmaindir” ama Sıfat ve Zat mertebesinden bakınca. Ef’al ve Esma, şeriat ve tarikattan bakınca aynen doğrudur, orada salih kullar vardır, gayri Salihler vardır, fiili sahibine yüklenir.

Gavs ise, bu mertebeleri aşmış, Cem makamı'na ulaşmıştır. O, hem tenzihi (Hakk'ın halk edilmişlerden aşkınlığı) hem de teşbihi (Hakk'ın halk edilmişlerdeki tecellîsi) aynı anda idrak eder. O bilir ki, Sıfat ve Zât mertebesinden bakınca bütün kullar birdir, hepsi Hakk'ın mazharıdır. Ama Ef'âl ve Esmâ mertebesinden, yani şeriat ve tarikat dünyasından bakınca sâlih vardır, gayr-i sâlih vardır; fiillerin sorumluluğu kula aittir. Gavs, bu iki bakışı birleştiren Muhammedî mîzanın sahibidir. Bu yüzden o, Hallac gibi tecellînin içinde kaybolmaz; tecellîyi taşır, yönetir ve yerli yerine koyar.

Risâle-i Gavsiyye ve Zât Mertebesinden Gelen Sırlar

Gavs-ı Âzam Abdülkâdir Geylânî Hazretleri'nin büyüklüğü, sadece gösterdiği kerametlerden veya sahip olduğu mânevî güçten ibaret değildir. Onun asıl büyüklüğü, Zât mertebesinden haber veren bir dil ve idrakin sahibi olmasındandır. Bu idrakin en yoğunlaşmış hali, onun "Risâle-i Gavsiyye" isimli küçük ama mânâsı derya gibi olan eseridir.

Gavs-ul Azam büyük pirimiz ABDÜL KADİR GEYLANİ Hz lerine sonsuz selam ve hürmetlerimizi sunarız baştan ve O’nun söylediği sözlerini tasdik ederiz kabul ederiz ayrıca hasseten “Risale-i Gavsiye” diye olan risalesi için de ne kadar teşekkür etsek azdır kendisine. Çünkü çok büyük sırlar ifşa etmiştir Zat’i mertebeden.

Bu risâle, bir kulun Rabbiyle olan en mahrem konuşmalarını, bir beşerin ulaşabileceği en yüce idrak ufkunu gözler önüne serer. Orada konuşan, beşerî Abdülkâdir değil, Hakk'ın kendisinde tecellî ettiği, O'nunla konuştuğu Gavs'dır. Bu, "Ben kulumun gören gözü, işiten kulağı, konuşan dili olurum" kudsî hadisinin tam bir tecellîsidir. Risâle'deki şu ifade, bu sırrın anahtarıdır:

Orada diyor ki “Ya rabbi namaz nasıl bir namaz olmalı ki senin indinde kabul olsun” bakın diyor ki “Ya gavsi ey benim gavsım; namaz o namazdır ki namaz kılanın içinde kayıp olduğu yok olduğu namazdır diyor. İşte bu tahıyyatın hakikatidir. Yani beşeriyeti ile yok olduğu Uluhiyeti ile var olduğu tabi orada ne kadar ben yokum dese o namaz kılınan yerde gene de bir varlık vardır, işte o varlık süliyet değiştirerek yahut makam değiştirerek abdiyetinden ubudiyetine geçmesinin gerekliliğini söylüyor.

Gavs'ın doktriner konumu budur: Kendi beşeriyetini Hakk'ın varlığında yok etmiş, fâni kılmış; böylece Hakk'ın kendisiyle bâkî olduğu bir makama ermiştir. Bu, abdiyetten (kulluk yapmaktan) ubudiyete (özü itibariyle kul olmanın hakikatine) geçiştir. Bu makamda kılınan namaz, şekillerin ve kelimelerin ötesinde, varlığın Hakk'a secde ettiği bir "an"dır. Bu, "salât-ı dâimûn"un, yani kesintisiz namaz halinin ta kendisidir. Risâle-i Gavsiyye, bu halin Zâtî mertebeden bir ifadesidir ve bu yüzden bir ömür tefekkür edilse yine de sırları tükenmez.

İsimlerin Tecellîsi ve Büyük Velîlerin Mertebeleri

Her velî, bir veya birkaç İlâhî İsmin mazharıdır. O velînin meşrebi, yolu, irşad metodu, o isimlerin hükmüne göre şekillenir. Ancak Gavs gibi en yüce velîler, bütün isimleri kendinde cem eden İnsân-ı Kâmil hakikatinin birer aynasıdırlar. Yine de onlarda da baskın olan, öne çıkan bir isim vardır. Bu, onların kevnî vazifesiyle ilgilidir. Gavs-ı Âzam Abdülkâdir Geylânî Hazretleri ile Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri arasındaki fark, bu isimlerin tecellîsinde gizlidir.

'nin en belirgin vasfı, kendisinde Kadir isminin diğer isimlerin hepsinden üstte olmasıdır. Muhyiddin Arabi Hz.'nin Alim isminin üstte olması, ilim isminin yani. Kadir ismi, Muhyiddin Arabi Hz.'de yok değil, onda da vardır. Onun kadiriyeti ilimdeki kudretinin ortaya çıkmasıdır. Ama Gavsül azam Hz'de de ilim kudreti mutlaka vardır, onun Risale-i Gavsiye isimli küçük risalesi var muhteşem. ... Yalnız, Abdülkadir Geylani Hz.'de fiziki kudret daha bariz meydandadır. Muhyiddin Arabi Hz.'de ilmi kudret çok bariz meydanda.

Gavs-ı Âzam'da "Kadir" ismi, yani Hakk'ın mutlak kudret sıfatı galiptir. Bu yüzden onun hayatında madde âlemine tesir eden, fiziki kerametler çok barizdir. Müridlerine "Nerede çağırsalar ben yetişirim onlara" demesi, bu Kadir isminin kudretinin bir yansımasıdır. O, âlemde Hakk'ın kudret elidir. Bir zuhuratta işaret edildiği gibi, elin içini öpmek "sırrı kadiriyeti", yani "kadiri'yül kadiriyeti" tasdik etmektir. Bu sır, "Ene Gavsül Azamı Muazzama Abdülkadir Geylani" ifadesiyle doğrudan ona bağlanmıştır.

Şeyh-i Ekber'de ise "Alim" ismi galiptir. Onun kudreti, ilmindedir. O, varlığın sırlarını, mertebelerini, tecellîlerin usûlünü öyle bir ilimle açıklamıştır ki, ondan sonra gelen bütün arifler onun sofrasından beslenmiştir. "Beni satırlarımın aralarındaki manalarda arayın" demesi, onun vazifesinin ilim olduğunu gösterir.

Bu iki büyük zât, aynı hakikatin iki farklı yüzü gibidir. Biri Hakk'ın kudretinin, diğeri ilminin en kâmil mazharıdır. Bu durum, onların birbirlerinden üstün veya alçak olduğunu göstermez; sadece meşreplerinin ve vazifelerinin farkını gösterir. Gavs'ın konumu, bu isimlerin tümünü kendi varlığında toplayıp, zamanın ihtiyacına göre hangisi gerekiyorsa onu izhar etmektir. O, Arş'ı taşıyan melekler gibi, varlık âleminin mânevî yükünü taşıyan "Hamele-i Arş"tan biridir. O, yük olan değil, yükü çekendir. Bu yüzden Gavs-ı Âzam'a atfedilen "Ayağım bütün velilerin boynu üzerinedir" sözünü, bir üstünlük taslama olarak değil, "Ben onların hepsinin yükünü çekerim, onların yardımıyla bu makamdayım" şeklinde bir hizmet ve tevazu ifadesi olarak anlamak daha doğrudur. Zira bu ümmetin efendisi, onlara hizmet edendir. Gavs da âlemin mânevî hizmetkârıdır; Hakk'ın kudretiyle yardım eden, ilmiyle yol gösteren, rahmetiyle kucaklayan en büyük hizmetkâr...

Terzibaba Geleneğinde Gavs'in Yaşanması

Hakikat yolunun yolcusu için Gavs kelimesi, sadece lügatteki bir mana veya bir makamın kuru ismi değildir. O, yaşanan, tecrübe edilen, sâlikin her adımında tesirini hissettiği bir hâldir, bir himmet pınarıdır. O yüce hakikatin, bir dervişin gündelik hayatında, zikrinde, fikrinde, seyr u sülûkunda nasıl bir karşılık bulduğunu anlamak gerekir. Zira bilgi, hâle dönüşmedikçe yüktür. Gavs’ın ilmini bilmek bir şey, o ilmin ahlâkıyla ahlaklanıp yolunda yürümeye çalışmak bambaşka bir şeydir.

Bu yol, gayret, edep ve teslimiyet yoludur. Gavs-ı Azam Abdülkâdir Geylânî Hazretleri’nin o meşhur sözü, bu yolun bütün usûlünü bir cümlede özetler: "Mücahedesiz müşahede olmaz." Yani, nefsinle, heveslerinle, benliğinle bir mücadelen, bir gayretin olmadan, Hakk’ın güzelliğini seyretme, yani müşahede kapısı sana açılmaz. Bu, yolun temel kanunudur. Önce hizmet, sonra himmet; önce gayret, sonra lütuf…

Sülûk Yolu: Gayret, Sabır ve Himmet

Yolun başında olan sâlik, çoğu zaman acelecidir. Bir an evvel menzile varmak, sırları çözmek, mânevî haller yaşamak ister. Lakin bu yol, acele ile değil, sabır ve sebat ile yürünür. Hakikat, bir tohum gibi, ancak sabır toprağında, gayret suyuyla ve mürşid himmeti güneşiyle filizlenir. Terzibaba Hazretleri’nin bir dervişinin zuhuratına verdiği cevap, bu gerçeği ortaya koyar:

Eyvallah hocam, Allah'ın (c.c.) izniyle yazdıklarınızı en iyi şekilde değerlendiririm. İnşeAllah... Bu noktada dervişliğin bir mühim yanı da "sabır mesleği" ile bağışıklığı ve müşahedeyi kuvvetlendirmektir diyebilir miyiz? Gavsul Azam (k.s.) "mücahedesiz müşahede" olmaz diyor. Evham yanımız mücahede edemiyor. Musa (a.s.) kavmi gibi "dalga mı geçiyorsun?" diyor. Allah'ın izni, Mürşidin himmeti, dervişin gayreti ve dervişte tecelli eden irade ile dervişte nefsi benlik oluşuyor. Evham tarafımızla şuurlu mücahede de burada başlıyor. Bu cümlelerimiz uygun mudur?

Bu yol bir "sabır mesleği"dir. Mücahede edemeyen, mücadeleden kaçan yanımız ise vehimlerimizdir, nefsin fısıltılarıdır. Tıpkı Hz. Musa’nın kavminin, hakikati anlamak yerine sürekli şüphe ve itiraz üretmesi gibi, bizim de nefsimiz her emre, her gayrete bir bahane bulur. "Dalga mı geçiyorsun?" der. Bu noktada üç sacayağı devreye girer: Allah’ın izni, Mürşid’in himmeti ve dervişin kendi gayreti. Bu üçü bir olmadan yol alınmaz. Mürşid yolu gösterir, himmetiyle destek olur ama adımı atacak olan dervişin kendisidir. Gayret dervişten, muvaffakiyet ise Cenâb-ı Hakk’tandır.

Gavs’ın yolunda yürümek, onun ahlakıyla ahlaklanmaya çalışmaktır. Bu da ancak nefsle şuurlu bir mücadele ile başlar. Bu mücadele, sâlikin mânevî amellerle nefsini terbiye etmesiyle olur.

Zikir, Murakabe ve Halvet: Gavs'ın Yolunda Mânevî Ameller

Gavs’ın temsil ettiği tevhid idrakine ulaşmanın yolları, şeriatın ve tarikatın belirlediği amellerden geçer. Bunların başında zikir, murakabe ve halvet gelir. Bu ameller, sâlikin kalbini dünya meşgalelerinden arındırıp Hakk’a yöneltmesi için birer vasıtadır. Terzibaba Hazretleri’nin kendi halvet tecrübelerinden aktardığı şu notlar, bu sürecin nasıl işlediğine dair bir pencere açar:

Bir müddettir halvet’e girmeyi düşünüyordum gerekli mânevi izni gönlümden aldıktan sonra 22.06.1985 Cumartesi gecesinden başlamak üzere 30.06.1985 Pazar’a kadar olan süreyi bu işe tahsis ettim ve sene tatili süresini ona göre ayarladım... 23/06/985 Pazar - birinci gün; Hafifçe titriyorum biraz üşüme geliyor ve tefekküre başlıyorum. Bu arada “küllü şey’in hâlikün illâ vechehü” âyetini düşünüyorum; “şey’iyyet ve ef’âl âlemi” uzun uzun düşündürüyor. Ayrıca; “küllü men aleyha fanin ve yebka vechü rabbike zul­ celâli vel ikrami” âyetini düşünüyorum; “men iyyet ve esmâ âlemi” uzun uzun düşündürüyor.

Halvet, yani bir süreliğine insanlardan ve dünyadan çekilip sadece Hakk ile meşgul olmak, sâlikin kendi içine yaptığı bir yolculuktur. Bu yolculukta tefekkür, yani derin düşünce başlar. Ayetlerin manaları, sadece zihinde bir bilgi olmaktan çıkar, kalpte bir hâle dönüşür. Ef’âl âleminin, yani fiillerin ve görünen her şeyin nasıl Hakk’ın Vech’i karşısında "helak" olduğu, yani kendi başına bir varlığı olmadığı idrak edilir. Sonra mertebe yükselir, esmâ âlemi, yani isimlerin ve sıfatların tecelli ettiği varlıkların da "fani" olduğu, Bâki olanın sadece Zü’l-Celâli ve’l-İkrâm olan Rabbin Vech’i olduğu müşahede edilir. Gavs’ın idrakine giden yol, bu fânilikleri bir bir yaşayarak Bâki olana vasıl olmaktan geçer.

Bu yolda yapılan zikir meclisleri de büyük önem taşır. Ancak zikir, bir gösteri veya cezbeye kapılma yarışı değildir. Zikirde dahi bir edeb, bir mizan, bir denge vardır. Terzibaba Hazretleri, bir dervişin zikir meclisindeki aşırılıkları ve bunun tehlikesini şöyle izah eder:

Zikir yapılırken eğer kişi kendinden geçerse oluşan hararet beyin hücrelerinin yanmasına sebep olabilir. Bunun da tamiri yoktur... O kişi o halde fazla tutulmadan, uyarılıp, o hâl içinden çıkarılması lazımdır.

Zikirde aranan şey, kontrolsüz bir taşkınlık değil, şuurlu bir vuslattır. Bir başka yerde, bu hâlin dengesi şöyle anlatılır:

Solumuzdaki kendinden geçiyordu, sağımızdaki soğuk duruyordu. Hakk'a vakıf olabilmek için bunun ortası gerekliydi, ifrat-tefrit, soğuk durmadan ama yaklaşınca da kendinden geçmeden...

Muhammedî yolun sırrı buradadır: ifrat ve tefrit arasında, yani aşırılık ile eksiklik arasında orta yolu, dengeyi bulmak. Ne zikirde kendinden geçip aklı zayi edecek kadar taşkınlık, ne de kalbi buz gibi, hiçbir şey hissetmeyecek kadar soğukluk… İkisi de perdedir. Hakiki vuslat, bu iki ucun ortasında, aklı ve kalbi birleştirerek, şuurla ve edeple Hakk’a yönelmektedir.

Bu mânevî amellerin yanı sıra, bu yolda yürümüş büyüklerin kabirlerini ziyaret etmek de sülûkun bir parçasıdır. Terzibaba Hazretleri’nin seyahatleri, bu edebin en güzel misalidir.

Onun bu seyahatlerinin amacı geçmiş ve yakın tarihin ilim, irfan, kültür merkezi durumunda olan bu yerlerde geçmişte yaşayıp da bu topraklarda can veren Halife, sahabe, seyyid, alîm, ârif ve velilerin kabirlerini görmek istiyordu. Özellikle Necef’te Hz. Ali Efendimizin kabri, Kerbelâ’da Hz. Hüseyin’in kabri, Bağdatta Abdülkâdir Geylâni, Cüneydi Bağdadi, Sırrı Sakati, Ahmeter Rufai, Şam’da da Muhyiddin-i Arabi, Bilâl-i Habeşi gibi ismini burada zikredemediğimiz birçok mânevi şahsiyetin ziyaretçisi olmuştur.

Bu ziyaretler, o büyük zatların ruhaniyetinden feyz alma, onların yürüdüğü yola duyulan hürmeti ve muhabbeti gösterme, onlardan mânevî bir himmet talep etme ameliyesidir. Gavs-ı Azam’ın Bağdat’taki makamını ziyaret, o makamın temsil ettiği Kudret tecellisine bir selam duruştur. O erlerin nasıl Hak yoluna serlerini verdiklerini görüp gıpta etmek, kendi gayretini ve himmetini tazelemektir. Ancak bu ziyaretlerde dahi, şekle takılıp aslı kaybetme tehlikesi vardır. Bağdat’ta bir mevlid gecesinde yaşananları anlattığı şiirinde Hazret, bu tehlikeye de işaret eder:

Çok uzaktaymış ki Rabları, Duyuramadı okuyanları, Seslenmekten yarıldı boğazları, Kulağımız patlamadı elhamdülillâh . Nerde kaldı İslâm’ın nezaketi, İnşeallah olmuştur bereketi, Aslına uymayan hareketi, Öylece seyrettik elhamdülillâh .

İbadetin ruhu olan huzur, sükûnet ve nezaket kaybolduğunda, geriye sadece bir gürültü kalır. Gavs’ın yolundaki sâlik, her amelinde bu nezaketi, bu edebi gözeten kişidir.

Edep ve Had Bilmek: Sahte Gavslara Karşı Teyakkuz

Tasavvuf yolu, baştan sona edeptir. Edebin en mühimi ise haddini bilmektir. Hem müridin mürşidine karşı, hem de mürşidin kendi makamına karşı haddini bilmesi… Günümüzde bu kavramların içi o kadar boşaltılmıştır ki, her köşe başında bir "gavs" iddiası duymak mümkündür. Bu, hem yola yeni girenlere zarar verir, hem de hakikatin üzerini örten bir perde olur. Terzibaba Hazretleri bu konuda bizleri net bir şekilde uyarır:

Ama ne yazık ki bu gün o görevde olan kimseler kendilerini gavs zannediyorlar işte gavs-ul azam zannediyorlar, her hangi dervişe baksanız benim efendim pir benim efendim gavs-ul a’zam zamanın gavsı, benim efendim kutup benim efendim kutbul aktab, hangi dervişe baksanız her tarikatın başındaki kimse bu şekilde vasıflandırılıyor. GAVS DEDİĞİN BİR TANE VARDIR, bizler maşallah çok gavslar üretmişiz, bunlar muhabbetten iyi niyetten ileri geliyor ama gerçekçi değildir.

Muhabbet, körü körüne bir bağlılık değildir. Hakiki muhabbet, hakikate tâbi olan muhabbettir. Bir kimseyi sevmek, ona hak etmediği, taşıyamayacağı bir makamı yakıştırmak değildir. Bu, hem o kişiye hem de kişinin kendisine yaptığı bir zulümdür. Bu tür iddiaların kaynağı, kişinin kendi hayalini tasdik etmesidir:

Efendim diyor, benim şeyhim gavsül A’zâm, nereden biliyorsun be kardeşim? Tasdik ediyor, hayalini tasdik ediyor. Keşke olsa da hep tasdik etsek. . Meselâ geliyor birisi diyor ki, benim şeyhim zamanın kutbu, zamanın gavsı, zamanın mehdisi, diyor ve böyle tasdik ediyor. Ama Allah onu ben gönderdim o benim mehdim demiyor.

En tehlikeli nokta burasıdır. Kişi, kendi arzusunu, kendi hayalini, kendi nefsani muhabbetini "Rab" edinir ve onu tasdik eder. O an onun putu, o asılsız iddiadır. Halbuki hakikat, birilerinin tasdikine muhtaç değildir. Hakiki Gavs geldiğinde, Cenâb-ı Hakk onu kendi lisanıyla tasdik eder; kulların vehmine, hayaline ihtiyaç kalmaz.

Gerçek mânevî otoritenin tavrı ise tam tersidir. O, üstünlük iddiasında bulunmaz; bilakis, bulunduğu makamın diğer velilerin himmeti ve yardımıyla ayakta durduğunu bilir. Gavs-ı Azam’ın o meşhur "Ayağım bütün velilerin boynu üzerinedir" sözünü yorumlarken Terzibaba Hazretleri, işin bu inceliğine dikkat çeker:

Gavs-ul Azam’ın söylediğini biz diğer velileri yüceltmek olarak anlayalım, yani ben onların yardımıyla buradayım niyetiyle söylenmiştir yani ben onların yardımıyla buradayım yoksa onların üstüne basarak onların üstünde bir mevkide değilim ama onlar öyle anlıyorlar, onlar anlasınlar tabi onların anlaması bir şey fark etmiyor.

Edep budur. Gerçek büyüklük, bu tevazuda, bu had bilmede gizlidir. Kendini bir hiç olarak görüp, varlığını diğer azizlerin varlığına borçlu bilmektir. Gavs’ın yolundaki sâlikin de ahlakı bu olmalıdır: kendinden bir şey bilmemek, her lütfu Hakk’tan ve Hakk’ın sevdiklerinin himmetinden bilmek.

Gayenin Gayesi: Namazda Fâni Olmak

Bütün bu mücahedelerin, zikirlerin, riyazetlerin, edep ve ahlakın gayesi nedir? Sâlik nereye varmak ister? Bu yolculuğun zirvesi, fenâ makamıdır. Yani kişinin kendi benliğinden, varlığından fâni olup, sadece Hakk’ın varlığıyla bâki olmasıdır. Bu hâlin en güzel tecelli ettiği yer ise namazdır, yani salâttır. Terzibaba Hazretleri, Risale-i Gavsiyye’den o muhteşem diyaloğu bizlere aktarır:

Risale-i Gavsiye ‘de şöyle buyuruyor: Ya Rabbi, ya Gavsin Rabbi diye Abdülkadir-i Geylani Gavsul Azam Hazretleri Risale-i Gavsiye’de... “Senin indinde hangi namaz daha hayırlıdır? Daha sevimlidir?’’ diyor. Rabbi de diyor ki: “Ya Gavs, benim indimde en hayırlı, en sevgili namaz, kılanın içinde kaybolduğu namazdır.” diyor.

"Kılanın içinde kaybolduğu namaz…" Bütün meselenin özü budur. Namaz kılan bir "ben"in kalmadığı, sadece namaz kılınan Zât’ın tecellisinin ortada olduğu bir namaz… Kılanın, kılınanın içinde eridiği, yok olduğu bir vuslat anı… Bu, mü’minin miracıdır. Bu, Hz. Ali Efendimizin ayağına saplanan okun, ancak namazda fâni olduğunda çıkarılabildiği o meşhur hâldir.

Gavs’ın yolunda yürümek, işte bu namazın talibi olmaktır. Sadece şeklen değil, ruhen, kalben ve bütün varlığıyla bu fânilik idrakine ermeye çalışmaktır. Bu yol, dua ile başlar. Terzibaba Hazretleri’nin dualarında olduğu gibi, bütün piranın, arifanın, dervişanın ruhaniyetinden medet umarak, onların himmetini talep ederek yürünür:

İlahi ya rabbi bilhassa yolumuzu bu günlere kadar gelmesine Kevser nehrinin gönüllerden gönüllere akmasına sebep olan yüce Zatlardan başta efendimiz Muhammed Mustafa (sav) Efendimiz olmak üzere az evvel isimlerini de saymış olduğumuz, özel olarak Ebu turab, Hz Ali (kav) hazretlerin de ruhlarına hediye eyledik haberdar eyle ya rabbi. Pir Ömer halveti Kut-bul arifin gavs-ul vasilun pirimiz üstadımız Hz Hasan Hüsamettin Uşşaki efendimiz Hz lerinin de ruhlarına hediye eyledik kabul eyle haberdar eyle ya rabbi.

Bu dua, bir silsileye, bir mânevî soya bağlı olmanın şuurudur. Gavs’ın yolu, tek başına yürünecek bir yol değildir. Peygamber Efendimizden (s.a.v) başlayıp, Hz. Ali’den, Gavs-ı Azam’dan, Pir-i Sâni Hasan Hüsameddin Uşşaki’den ve günümüzün mürşid-i kâmiline kadar uzanan altın bir zincire tutunarak yürünür. Her halka, bir sonrakine himmet eder. Sâlike düşen ise bu zincire edeple, sadakatle ve gayretle tutunmaktır.

Füsûsu'l-Hikem'de Gavs

Gavs ve kutub gibi kavramların sırrına ermek için yola çıktığımızda, yolumuzun eninde sonunda Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin kapısını çalması kaçınılmazdır. Zira bu ilmin büyük sultanı, hakikatleri bir kuyumcu titizliğiyle işlemiş, her birini kendi mertebesine yerleştirmiştir. Füsûsu'l-Hikem'de "Gavs" kelimesi doğrudan bir faslın başlığı olmasa da, eserin ruhu ve özü, Gavs'ın hakikatini anlamak için bize en sağlam zemini sunar. Şeyh-i Ekber'in dilinde Gavs'ı anlamak, aslında İnsân-ı Kâmil'in ne olduğunu idrak etmekle başlar. Bu iki kavram, etle tırnak gibidir.

Gavs, âlemin mânevî direğidir, zamanın kalbidir. Fakat bu şerefli makamı, bir şahsa indirgeyip o şahsın etrafında dönen bir hikâye olarak anlarsak, meselenin özünü, yani o makama can veren küllî hakikati gözden kaçırırız. İbn Arabî Hazretleri, dikkatimizi şahıslardan o şahısları var eden ilkelere, yani hakikatlere çevirmemizi ister. Gavs'ın hakikati, İnsan-ı Kâmil hakikatidir. Ve bu hakikatin zirvesi, menbaı, aslı ve tek sahibi vardır.

Bu yolda edep, bilginin önündedir. Kavramları yerli yerine koymak, en büyük edeptir. Bu sebeple, tasavvuf sohbetlerinde sıkça duyduğumuz "İnsan-ı Kâmil" tabirini dikkatle kullanmamız gerekir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, bu inceliği Şeyh-i Ekber'in hikmet pınarından süzerek bize şöyle sunar:

Eğer gelecekte imkanları genişlemiş olursa insanların. İşte bu mertebenin ismi insan-ı kamil diğerleri ise kamil insandır. Yani beşer olarak yaşamış gelmiş her ne kadar insan-ı kamil diye söyleniyorsa da kamil insan, bir tek insan-ı kamil var, hem beşer olarak hem Hakikat-i Muhammedi olarak Peygamber (s.a.v.) Efendimizdir. O’na ancak insan-ı kamil diyebiliriz. Çünkü hakikati Odur. Yani asli olan hakikat-i insan-ı kamildir. O’ndan sonra gelen bütün büyüklerimiz, gavs-ul azamlar işte insan-ı kamil diye isimlendirilen fertler, değerli kimselerin hepsi kamil insandır. Zira hakikat-i insaniye olan hakikat-i Muhammediye la taayyün olan yani taayyünsüz olan zuhuru olmayan tayin olunmamış, program olarak ortaya çıkmamış olan o mertebe Zat-ı Ahadiyenin, ahadiyet mertebesinin mertebe-i taayyüne tenezzülüdür. Eğer Zat-ı Mutlak libas-ı taayyuna bürünüp Zat-ı Mutlak taayyün elbisesine bürünüp mukayyed olmasa idi yani kayda girmese idi, taayyün ile taayyünsüzlük arasında bir fark da birinin kayıtsız olması yani sınırlarının çizilmemesi, diğerinin ise sınırlerinin çizilmesidir. Taayyün kayda girmek demektir. Ağaç, kuş, gezegenler, galaksiler, bütün sistemler Cenab-ı Hakk’ın o isim ile kayda girmesidir. Bu taayyün mertebesidir, tayin edilen kevn, meydana geçme görüntüye gelme mertebesidir. Daha evvelki la taayyün taayyün olmayan. İşte kevniyet ile kevniyetsizlik arasındaki fark taayyüne bürünüp mukayyed olmasa idi. Yani la taayyün Zat-ı Mutlak taayyüne girip kayıtlanmasa idi O’nun tafsili ve zahiri olan yani zahir isminin zuhuru olan vücud-u insan bu mıntıkada belirip ortaya çıkmazdı.

Bu sözler, meselenin temelini sarsılmaz bir şekilde ortaya koyuyor. Öncelikle, en temel ayrım: İnsan-ı Kâmil ve kâmil insan. Bu, sadece bir harf veya kelime oyunu değildir; vücûdî bir mertebe farkıdır. İnsan-ı Kâmil, bir sıfattır ve bu sıfatın tek bir sahibi vardır: Peygamber Efendimiz (s.a.v.). Çünkü O, bu hakikatin hem beşerî suretteki tecellîsi hem de o hakikatin kendisidir. Yani Hakikat-i Muhammediyye denilen o ilk, o kuşatıcı, o küllî hakikat, bir beşer suretinde en kâmil şekilde zuhûr etmiştir. O, hem ayna hem de aynadaki aslî surettir.

Diğer bütün büyük velîler, Gavs-ı Azam'lar, kutublar ise kâmil insanlardır. Onlar, kemâle ermiş, nefsini tezkiye etmiş, Hakk'ın ahlakıyla ahlaklanmış mübarek zatlardır. Onlar, İnsan-ı Kâmil olan Efendimiz'in (s.a.v.) nurunu yansıtan parlak aynalardır. Her biri kendi zamanının Gavs'ı, kutbu olabilir. Ancak onların bu makamı, asıldan, yani Hakikat-i Muhammediyye'den aldıkları pay ve ona yaptıkları aynalık nispetindedir. Onlar, o tek ve eşsiz İnsan-ı Kâmil'in varisleridir. Güneş birdir; yıldızlar ise o Güneş'ten ışık alarak geceleri aydınlatır. Güneş, İnsan-ı Kâmil'dir; zamanın Gavs'ı ise kendi devrinin en parlak yıldızıdır.

Bu ayrımı anladıktan sonra, Terzibaba'nın işaret ettiği daha derin bir meseleye, varlığın zuhûr ediş sırrına geçebiliriz. Füsûs hikmetinin kalbi burada atmaya başlar. Terzibaba diyor ki: "Hakikat-i Muhammediye... Zât-ı Ahadiyenin, ahadiyet mertebesinin mertebe-i taayyüne tenezzülüdür."

Her şeyin ötesinde, hiçbir sıfatla, isimle, şekille kayıtlanmamış olan Zât-ı Mutlak vardır. Bu, Ahadiyet mertebesidir; mutlak birlik, mutlak teklik. Bu mertebeye La Taayyün der arifler, yani "belirlenmemişlik, sınırsızlık" hâli. Cenâb-ı Hakk, Zât-ı Mutlak olarak kalsaydı, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi murad ettim" sırrı tecellî etmezdi.

Bu bilinme muradı, Zât'ın kendi üzerine bir "tenezzül"ü, yani bir sevgi ve lütuf inişini gerektirir. Bu tenezzül, Zât'ın Taayyün yani "belirlenme, kayıtlanma" elbisesini giymesidir. Sınırsız olanın, kendini sınırlar âleminde göstermesidir. Bu ilk belirlenme, ilk taayyün, varlık mertebelerlerinin ilki, bütün âlemlerin tohumu ve programı olan Hakikat-i Muhammediyye'dir. O, Ahadiyet'in Vâhidiyyet'e, yani isim ve sıfatların zuhûr edeceği potansiyel alana ilk adımıdır. O, Zât'ın kendini "Ben" diye tanıtacağı ilk aynadır.

Bütün kevn, yani varlık âlemi, bu ilk taayyünün tafsilatıdır, açılımıdır. Bir ağacın çekirdeğinde bütün bir ağacın programı nasıl saklıysa, Hakikat-i Muhammediyye'de de bütün varlık âleminin programı saklıdır. Terzibaba'nın dediği gibi, "Ağaç, kuş, gezegenler, galaksiler, bütün sistemler Cenab-ı Hakk’ın o isim ile kayda girmesidir." Her bir varlık, Hakk'ın bir isminin, bir sıfatının taayyünüdür, kayda girmiş hâlidir.

Bu büyük kevnî resimde İnsan'ın ve dolayısıyla Gavs'ın yeri neresidir? Cümlenin sonu, bu sorunun cevabını veriyor: "Eğer la taayyün Zat-ı Mutlak taayyüne girip kayıtlanmasa idi O’nun tafsili ve zahiri olan yani zahir isminin zuhuru olan vücud-u insan bu mıntıkada belirip ortaya çıkmazdı."

Bu demektir ki, bütün bu kevnî zuhûr sürecinin gayesi, meyvesi, neticesi "vücud-u insan"dır, yani insan varlığıdır. Çünkü ancak insan, bütün bu isim ve sıfatları kendinde toplayabilen, onlara ayna olabilen yegâne varlıktır. O, âlemin küçük bir kopyası değil, âlemin kendisinin büyük bir kopyası olduğu "küçük âlem"dir. İnsan, Hakk'ın Zahir isminin en kâmil tecellîgâhıdır.

Gavs, ya da daha geniş anlamıyla kâmil insan, bu potansiyeli fiile çıkarmış kişidir. O, kendindeki bu ilahi emanetin farkına varmış, varlığının sadece bir et ve kemik yığını olmadığını, Hakk'ın bütün isimlerinin tecellî ettiği bir Cami' (toplayıcı) ism-i şerifinin mazharı olduğunu idrak etmiştir. O, kendi şahsî varlığını aradan çıkararak, kendisini Hakikat-i Muhammediyye'nin bir aynası kılmıştır. Bu yüzden onun sözü Hakk'ın sözü, onun nazarı Hakk'ın nazarı olur. O, âlemde Hakk'ın gören gözü, işiten kulağı, tutan eli olur.

Füsûs perspektifi, Gavs kavramını bir rütbe veya bir unvan olmaktan çıkarır, onu küllî bir vücûdî ilke hâline getirir. Gavs'ın hakikati, Zât-ı Mutlak'ın taayyün ederek âlemleri ve nihayetinde insanı zuhûra getirme sırrının canlı şahididir. Her devrin Gavs'ı, bu ilahi sürecin o devirdeki kalbi, merkezi ve ispatıdır. O, varoluşun amacını kendi varlığında gerçekleştiren kişidir. Bu yüzden Füsûs'u okuyan sâlik, "Zamanın Gavs'ı kimdir?" sorusundan önce, "Gavs'ın hakikati nedir ve ben o hakikatten ne kadar pay sahibiyim?" sorusunu sormaya başlar. Çünkü bilir ki, her insanın içinde potansiyel bir "kâmil insan" saklıdır ve bu potansiyeli gerçekleştirmek, Hakikat-i Muhammediyye'ye, yani o tek ve eşsiz İnsan-ı Kâmil'e ittibâ etmekle mümkündür. Gavs, bu ittibânın zirvesine ulaşmış, kendi varlığında o büyük hakikati yeniden canlandırmış olan kâmil insandır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Gavs’ın ve İnsan-ı Kâmil’in ne olduğunu, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’deki işaretleriyle anlamaya gayret ettik. Şimdi bu bahsi daha derine, idrakin en ince noktasına, zıtların birleştiği o mübarek makama taşıyalım. Zira Gavs’ı Gavs yapan, onun tasarrufu veya kerametleri değil, her şeyden evvel bu zıtlıkları kendinde cem eden o eşsiz idrak seviyesidir. Bu makamın adı Cem makamı’dır ve bu makamın sırrı, tenzih ile teşbih arasında kurulan o hassas dengede, o Muhammedî mîzanda saklıdır.

Aklın ve avamın dünyasında her şey zıddıyla kaimdir ve zıddıyla çatışma halindedir. Gece gündüze, hayat ölüme, varlık yokluğa, güzellik çirkinliğe düşman gibidir. İnsan aklı, bu ikilikler arasında birini seçmeye, diğerini reddetmeye meyyaldir. Bu, fark makamının, yani kesretin, çokluğun idrakidir. Lakin irfân yolunun yolcusu, bu ikiliklerin ötesinde bir birlik olduğunu sezmeye başlar. Gavs ise bu birliği sadece sezmekle kalmaz, o birliğin ta kendisiyle yaşar, o birlik nazarıyla âlemi seyreder.

Şeyh-i Ekber Hazretleri’nin hikmet pınarından bize öğrettiği en temel usûl, Hakk’ı hem tenzih etmek hem de teşbih etmektir. Bu iki kanat olmadan Tevhid semasında uçulmaz.

Tenzih, Hakk’ı bütün halk edilmişlerden, bütün şekillerden, bütün hayallerden ve akla gelebilecek her türlü kayıttan soyutlamak, O’nun eşsiz ve benzersiz olduğunu ikrar etmektir. Kur’ân-ı Kerîm’in buyurduğu gibi, “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ, 11). Bu, Hakk’ın Zât’ı itibariyle âlemlerden Ganî, hiçbir şeye benzemez, hiçbir kalıba sığmaz olduğunu bilmektir. Sadece tenzih kanadıyla uçmaya kalkan, Hakk’ı o kadar uzak ve soyut bir noktaya koyar ki, sonunda O’nunla bütün bağını koparma tehlikesiyle yüzleşir.

Teşbih ise Hakk’ı, tecellî ettiği bütün varlık aynalarında görmektir. Gördüğümüz her güzellikte O’nun Cemâl’ini, her azamette O’nun Celâl’ini, her ilimde O’nun Alîm ismini müşahede etmektir. “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır.” (Bakara, 115) ve “Biz ona şah damarından daha yakınız.” (Kāf, 16) ayetlerinin sırrına ermektir. Bu, Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla âlemde zâhir olduğunu, her zerrede O’nun bir isminin hükmünün cereyan ettiğini idrak etmektir. Lakin sadece teşbih kanadıyla uçmaya kalkan da büyük bir tehlikeyle karşı karşıyadır. O, tecellîyi tecellî edenden ayıramaz hale gelir. Halk edilmişi Hâlık ile karıştırır, mazharı Zâhir’in kendisi zanneder. Bu da şirkin bir başka türü olan, hulûl ve ittihad bataklığına düşürür.

Gavs’ın makamı, bu iki tehlikeli uçurumun ortasındaki sırat-ı müstakimdir. O, tek gözle değil, iki gözle bakar. Bir gözüyle Hakk’ın hiçbir şeye benzemeyen, mutlak aşkınlığını (tenzih) seyrederken, diğer gözüyle O’nun bütün varlıkta tecellî eden içkinliğini (teşbih) müşahede eder. O bilir ki Hakk, hem “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” hakikatiyle tenzih edilmeli, hem de “O, işitendir, görendir” hakikatiyle teşbih edilmelidir.

Gavs, âlemin içindedir ama âlemden değildir. Beşer suretinde gezer, yer, içer, insanlarla konuşur. Bu onun teşbih yönüdür, halk ile olan yüzüdür. Ama aynı anda kalbiyle, sırrıyla, ruhuyla Hakk’ın Zâtî huzurundadır. O, hem Zâhir hem Bâtın, hem Evvel hem Âhir olanın tecellîsinin tam merkezindedir. Onun nazarında varlık, Hakk’tan ayrı bir şey değildir ama Hakk’ın Zâtı da değildir. Varlık, Hakk’ın isim ve sıfatlarının sonsuz tecellîlerinden ibaret bir ayna, bir gölgedir. O, aynaya bakıp aynanın kendisini değil, aynada tecellî edeni görür. Aynanın varlığını da inkâr etmez, çünkü tecellî ancak ayna ile mümkündür.

Bu, Füsûs hikmetinin en derin noktalarından biridir: Varlık hem Hakk’tır hem gayr-ı Hakk’tır. Bu, avamın aklının alacağı bir şey değildir. Akıl der ki, “Bir şey ya odur ya da değildir.” Ama irfân der ki, “Hem O’dur, hem O’ndan başkası değildir.” Bu, cem makamı’nın dilidir. Gavs bu dille konuşur ve bu dille yaşar. O, Hakk’ın hem içinde (maiyet) hem de ötesinde (aşkınlık) olduğunu aynı anda idrak eder. Bu idrak, ona zıt gibi görünen şeylerin aslında birbirini tamamladığını gösterir. Celâl olmadan Cemâl’in kıymeti, kahır olmadan lütfun lezzeti tam bilinmez. Gavs, Hakk’ın Celâl isminin tecellîsi olan zorluklara, sıkıntılara sabırla ve rızayla mukabele ederken, Cemâl isminin tecellîsi olan nimetlere ve güzelliklere şükürle karşılık verir. Çünkü bilir ki her ikisi de aynı Padişah’ın fermanıdır.

Bu durum sâlikin, yani bu yola baş koymuş dervişin kalbine nasıl yansır? Sâlikin yolculuğu, aslında kendi içindeki bu zıtlıkları birliğe ulaştırma yolculuğudur. Mürşidinin rehberliğinde zikirle, fikirle, riyazetle kalbini saflaştırmaya başladığında, bu çatışmalar yavaş yavaş diner. Kalp, bir ayna gibi parlamaya başlar. O zaman, bu zıtlıkların aslında birer düşman değil, aynı hakikatin farklı yüzleri olduğu tecellî etmeye başlar. Sâlik, kendi acizliğini (fakr) idrak ettikçe, Hakk’ın sonsuz kudretini (gına) daha derinden hisseder. Kendi faniliğini anladıkça, Hakk’ın Bâkî olduğunu anlar. Artık zıtlar, birbiriyle savaşan değil, birbirini açıklayan, birbirine ayna tutan hakikatler haline gelir.

Bu, kalpteki cem makamı tecellîsinin başlangıcıdır. Bu tecellî kemâle erdiğinde, sâlikin kalbinde korku ve ümit, hüzün ve sevinç, kabz ve bast halleri bir dengeye ulaşır. Artık varlıkta Hakk’ın iradesinden başka bir şey görmez olur. Başına gelen her hadisenin, O’ndan gelen bir mektup, bir ders, bir tecellî olduğunu bilir. Bu, Gavs’ın idrakine yaklaşmaktır. Gavs, bu halin sahibi ve sultanıdır. Onun kalbi, o kadar genişlemiş ve saflaşmıştır ki, bütün zıt isimlerin tecellîleri orada birbiriyle çatışmadan, barış içinde bir arada bulunur. Onun kalbi, “iki denizin birleştiği yer”dir (berzah). Ne tatlı su tuzluya karışır ne de tuzlu su tatlıyı bozar. Tenzih denizi ile teşbih denizi, onun kâmil vücudunda birleşir ama birbirinin hükmünü ortadan kaldırmaz.

Gavs’ı anlamak, Tevhid’in en derin sırrını, zıtların birliğinin nasıl mümkün olduğunu, Hakk’ın hem âlemden ayrı hem de âlemle beraber oluşunun ne demek olduğunu anlamaya çalışmaktır. Füsûsu’l-Hikem’in bize açtığı pencere, Gavs’ı bir şahıs olmaktan çıkarıp, Hakikat-i Muhammediyye’nin yaşadığı ve tecellî ettiği kâmil bir insan mertebesi, vücûdî bir ilke olarak görmemizi sağlar. O, Hakk’ın âlemdeki nazargâhı, kalbinin yeryüzündeki halifesidir. Onun idraki, çatışmaların bittiği, her şeyin aslına rücu ettiği, kesretin içinde Vahdet’in seyredildiği o kutlu makamdır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Gavs

Şimdiye dek Gavs hakikatini, onun Zâtî mertebedeki yerini, sâlikin seyrindeki önemini konuştuk. Terzibaba Hazretleri'nin irfân pınarından içtik, Şeyh-i Ekber'in hikmet deryasına daldık. Şimdi ise durağımız, Anadolu'nun kalbinden tüm âleme seslenen, aşkın ve hikmetin sultanı Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'idir.

Mesnevî bir usûl veya ıstılah (terimler) kitabı değildir. Hz. Pîr, "Gavs şudur, Kutb budur, mertebeleri böyledir" diye madde madde bir açıklama yapmaz. O, bir hekimdir; bir ressamdır; bir kılavuzdur. O, kavramları tanımlamaz, onları yaşatır. Hakikati teorik bir bilgi olarak sunmaz, bir hikâyenin içine gizler, bir temsilin ardına saklar da sâlikin kalbi onu kendi kendine bulsun, o hakikatin lezzetine kendi idrakiyle varsın ister. Bu yüzden Mesnevî'de "Gavs" kelimesini arasak pek bulamayız. Ama onun manasını, vazifesini, âlemdeki yerini ve sâlik için ne ifade ettiğini anlatan yüzlerce beyit, onlarca hikâye buluruz.

Hz. Mevlânâ, hakikati doğrudan beyanek yerine, onu bir ayna gibi yansıtan semboller kullanır. Gavs hakikatini anlamak için Mesnevî'de "Padişah", "Hekim", "Kılavuz", "Aslan", "Güneş" veya "Zamanın Kutbu" gibi izleri sürmemiz gerekir. O, bize bir kavramın iskeletini değil, ruhunu ve âlemdeki canlı tezahürünü gösterir.

Padişah, Hekim, Kılavuz: Mesnevî'nin Temsil Dili

Mesnevî'yi açtığımızda karşımıza sık sık çıkan bir "padişah" vardır. Bu padişah, tahtı ve tacıyla dünyevî bir hükümdar değildir. O, gönüllerin sultanıdır. Mülkü kalplerdir, ordusu ise himmetidir. Onun saltanatı, kılıçla değil, nazarla ve sohbetle yürür. Bu "Padişah", zamanın mânevî otoritesi olan Gavs'ın en billurlaşmış sembollerinden biridir. O, Hakk'ın yeryüzündeki halifesidir; adaleti, merhameti ve hikmetiyle ilâhî sıfatların tecellîgâhı olmuş İnsân-ı Kâmil'dir.

Hz. Pîr, bir hikâyesinde bir padişahtan ve onun âşık olduğu cariyeden bahseder. Cariye hastalanır, memleketin bütün hekimleri seferber olur ama kimse derdine derman bulamaz. Hekimler, hastalığın sebebini bedende ararlar, zira onların ilmi zâhir ilmidir. Sonunda padişah, seccadesine kapanır ve Hakk'a yalvarır. Rüyasında ona "ilâhî bir hekimin" geleceği müjdelenir. Gelen o kâmil zat, cariyenin hastalığının bedensel değil, ruhsal olduğunu anlar. Onun gönlünün Semerkantlı bir kuyumcuya düştüğünü keşfeder ve o kuyumcuyu getirtip, bir dizi mânevî usûl ile cariyenin kalbindeki o fâni aşkı söndürerek onu iyileştirir.

Bu hikâyedeki "ilâhî hekim", Gavs'ın bir başka yüzüdür. Âlem, hevasına, nefsine, dünyaya âşık olmuş hastalarla doludur. Zâhir âlimleri ve hükemâ, bu hastalığın reçetesini kitaplarda, dışarıda ararlar. Ama Gavs, yani zamanın mânevî hekimi, hastalığın kaynağının kalp olduğunu bilir. O, nabızdan anlayan bir tabip gibi, sâlikin hangi fâni sevdaya tutulduğunu, hangi dünyevî bağ ile ayağının kösteklendiğini bir bakışta (nazar) anlar. Onun ilacı, zikir telkini, sohbetin şifası ve Hakk'a yönelten himmetidir. O, senin kalbindeki putları, ancak senin kendi rızanla ve gayretinle, yine senin elinle kırdırır. Dünyanın hekimleri bedeni tedavi eder, ama zamanın Kutbu ruhu tedavi eder.

Bir diğer mühim temsil ise "kılavuz"dur. Mesnevî, insanı çöllerde, deryalarda, sarp dağlarda yolunu kaybetmiş bir yolcuya benzetir. Bu dünya, tecellîlerin ve zıtlıkların çölüdür. Her yanda seraplar vardır; su zannedip koştuğun her şey, seni daha da susatır. Nefsin ve şeytanın tuzakları, yol kesen haramiler gibidir. Böyle bir çölde, yolu bilen, tehlikeleri tanıyan, suyun nerede olduğunu sezen bir kılavuz olmadan menzile varmak mümkün müdür?

Zamanın Gavs'ı, bu mânevî çölün kılavuzudur. O, bu yollardan daha önce geçmiş, bütün tehlikeleri görmüş, menzile varmış ve şimdi Hakk'ın emriyle geride kalanlara yol göstermek için dönmüştür. Onun varlığı, yolcular için bir emniyettir. Onun sözü, karanlık gecede bir meşaledir. Ona tâbi olmak, kendi aklının ve vehminin dar patikalarından çıkıp, peygamberlerin ve velîlerin yürüdüğü ana yola girmektir. Hz. Mevlânâ, adeta bize fısıldar: "Aklını kendine kılavuz etme, zira senin aklın da bu çölde yolunu şaşırmıştır. Aklı, aklı yaratanın bir dostuna teslim et ki, o akıl da huzur bulsun, sen de."

Âlemin Direği: Kutb'un Kevnî Vazifesi

Hz. Mevlânâ'nın hikmetinde Gavs, sadece bireysel olarak sâliklere yol gösteren bir rehber değildir. O, aynı zamanda bütün bir âlemin mânevî direğidir. Mesnevî'nin dokusuna sinmiş olan bu anlayışa göre, kâinatın nizamı, gök kubbenin çökmeden durması, yeryüzünde bereketin devam etmesi, o "zamanın sahibi" olan zatın hürmetinedir. O, "Kutb" yani "kutup, eksen, mil" olarak anılır. Tıpkı bir değirmen taşının ortasındaki mil gibi, bütün varlık çarkı onun etrafında döner. O mil yerinden çıksa, değirmen durur, âlemin düzeni bozulur.

Hz. Pîr bize öğretir ki, bu âlem sadece dağlar, taşlar, denizlerden ibaret değildir. Âlemin bir de ruhu vardır. O ruh, Hakk'ın tecellîsinin devamlılığıdır. O Kutb, bu ruhun yeryüzündeki kalbidir. Nefes-i Rahmânî, yani Hakk'ın varlığı sürekli kılan rahmet nefesi, âleme onun kalbinden pompalanır. O olmazsa, mânevî kan dolaşımı durur ve âlem manen ölür. İnsanlar bunu görmese de, bilmese de, her an aldıkları mânevî rızık, onun varlığının bereketiyledir.

Mesnevî'deki hikâyeler bu hakikati sezdirir. Bir beldeye peygamber veya velî geldiğinde oraya nasıl bereket geldiğini, zalimlerin zulmünün nasıl dizginlendiğini, kuraklığın nasıl bittiğini anlatan kıssalar, hep bu kevnî vazifeye işarettir. O zatın varlığı, bir paratoner gibi, o beldenin üzerine inecek belaları ve musibetleri kendine çeker, defeder. O, bir duâ ettiğinde, o duâ sadece kendi şahsı için değil, bütün bir ümmet, hatta bütün bir varlık içindir. Çünkü onun kalbi, cüz'î bir kalp olmaktan çıkmış, küllî bir ayna hâline gelmiştir.

Bu yüzden Hz. Mevlânâ, kâmil insanın olmadığı bir dünya düşünemez. O der ki, eğer dünyada Hakk'ın böyle bir dostu kalmasaydı, dünya altüst olurdu. Bu, sadece bir temenni değil, bir vücûdî hakikattir. Âlemin ayakta durması, sebep-sonuç zincirine bağlı olduğu kadar, hatta ondan daha ziyade, o "direk" olan zatın varlığına bağlıdır. O, âlemin görünmeyen efendisidir. Herkes kendi işinde gücünde, kendi küçük derdindeyken, o sessizce bütün âlemin yükünü omuzlarında taşır.

Nazar ve Sohbet: Gavs'ın Dönüştürücü Varlığı

Mesnevî'nin belki de en çok üzerinde durduğu husus, Gavs'ın veya Kutb'un teorik tanımından ziyade, onunla kurulan ilişkinin dönüştürücü gücüdür. Hz. Pîr için asıl mesele, o mânevî otoritenin varlığını bilmekten öte, onun "nazarına" mazhar olmak, "sohbetinde" bulunmaktır.

Hz. Mevlânâ'nın kendi hayatı, bunun en büyük delilidir. O, devrinin en büyük âlimlerinden biriyken, Şems-i Tebrîzî adında bir "gönül sultanı" ile karşılaşmış ve bütün kitaplarını, bütün zâhirî ilmini bir kenara bırakarak bir aşk deryasına dalmıştır. Şems'in ona verdiği neydi? Yeni bir kitap mı, yeni bir bilgi mi? Hayır. Şems, ona bir "hâl" verdi, bir "nazar" kıldı. O nazar, Mevlânâ'nın içindeki gizli hazineyi ortaya çıkardı. Ham bakırı altına çeviren simya gibi, Şems'in nazarı ve sohbeti de Mevlânâ'yı bir âlimden bir âşık, bir arif kıldı.

Mesnevî, baştan sona bu kimyanın, bu dönüşümün hikâyesidir. Gavs'ın veya kâmil mürşidin en büyük kerameti, karşısındakini dönüştürmesidir. Onun sohbeti, kuru dalları yeşerten bahar yağmuru gibidir. Katı kalpleri yumuşatır, paslanmış ruhları parlatır. Onun sessizliği bile, binlerce kitaptan daha çok şey anlatır. Çünkü o, kelimelerle değil, hâl ile öğretir. Varlığı, Hakk'ın canlı bir delilidir.

Bu yüzden Hz. Pîr, sâlike sürekli olarak "bir eteğe yapışmayı", "bir kâmilin gölgesine sığınmayı" öğütler. "Pîr'i bul ki, bu yolculuk pîrsiz pek tehlikelerle doludur" der. Gölge metaforu çok manidardır. Güneşin yakıcı sıcağında, yani dünyanın ve nefsin ateşinde yanan yolcu için kâmil insanın varlığı, serinletici bir gölge gibidir. O gölgeye sığınan, hem tehlikelerden korunur hem de dinlenip kendine gelme imkânı bulur.

Hz. Mevlânâ'nın dilinde Gavs, bir makamın adı olmaktan çok, yaşayan, nefes alan, dokunan, dönüştüren bir rahmet tecellîsidir. O, yolunu kaybetmişlerin Padişahı, ruhu hastalanmışların Hekimi, mânevî çölde kalmışların Kılavuzudur. O, âlemin görünmez direği, kâinatın mânevî kalbidir. Mesnevî okumak, onun kim olduğunu ezberlemek değil, onun kokusunu duymak, ona karşı bir iştiyak (özlem) hissetmek ve nihayetinde o Padişah'ın kapısında bir hizmetkâr, o Hekim'in kapısında bir hasta, o Kılavuz'un peşinde sadık bir yolcu olma arzusunu kalpte alevlendirmektir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Gavs bahsini, üç büyük pınardan kana kana içerek anlamaya gayret ettik. Şimdi durup soluklanma, bu pınarların aynı denize nasıl aktığını, heybemizdeki kavramların birbiriyle nasıl konuştuğunu tefekkür etme vaktidir. Bu son durak, bir bitiş değil, anladıklarımızı kalbimizde demleyeceğimiz bir halvet anıdır.

Kavramlar Ağında Gavs

Tasavvuf, birbiri içine geçmiş, birbirini aydınlatan hakikatler örgüsüdür. Hiçbir kavram tek başına durmaz; her biri, diğerinin ışığıyla parlar veya gölgesini daha belirgin kılar. Gavs hakikatini de bu ağın içinde doğru yere oturtmak, onu anlamanın ilk adımıdır.

Gavs, her şeyden önce, Ricâlü'l-Gayb olarak bilinen ve âlemin mânevî nizamını ayakta tutan gizli erenler topluluğunun başıdır, reisidir. Bu topluluk, Cenâb-ı Hakk'ın kevnî işleyişte vazifelendirdiği, isimleri ve cisimleri çoğunlukla bilinmeyen, ancak varlıkları ve himmetleriyle kâinatın mânevî direkleri olan kutlu ruhlardır. Gavs, bu hiyerarşinin zirvesi, kalbi ve kumandanıdır.

Bu yüce makamın en bilinen ve en parlak tecellîsi, hiç şüphesiz Abdulkadir Geylani Hazretleri'dir. Ona "Gavs-ı Azam" (En Büyük Gavs) denmesi, bu makamın hakikatinin onun üzerinden âleme en kâmil şekilde yansımasındandır. O, Gavsiyyet mertebesinin adeta üzerine giydirildiği, o makamın dili ve eli olmuş bir zâttır. Dolayısıyla Gavs denilince akla ilk onun gelmesi, bir şahsın değil, bir makamın o şahısta zirveleşmesindendir.

Gavs kavramı, Kutub ile neredeyse eş anlamlı kullanılır, ancak aralarında ince bir fark vardır. Kutub, "kutup" kelimesinden gelir ve zamanın mânevî ekseni, dünyanın etrafında döndüğü mânevî merkez demektir. O, âlemin mânevî istikrarını sağlar. Gavs ise "yardım, imdat" kökünden gelir ve bu Kutub'un, Hakk'ın izniyle mahlûkata yardım eden, onların imdadına yetişen, feyz ve medet dağıtan yönünü ifade eder. Her Gavs bir Kutub'dur, ama Gavs ismi, onun halk ile olan rahmet ve yardım ilişkisini öne çıkarır.

Elbette, bütün bu makamların temeli ve zemini Veli ve Velayet kavramlarıdır. Velayet, Cenâb-ı Hakk ile kurulan dostluk, yakınlık ve O'nun koruması altına girme halidir. Veli, bu hali yaşayan, Hakk'ın dostu olmuş kimsedir. Gavs, velayet mertebelerinin en üstünde bulunan, veliliğin zirvesine ulaşmış kişidir. Her veli bir Gavs değildir, ama her Gavs, velilerin sultanıdır. Velayet bir okyanussa, Gavs o okyanusun en derin ve en sakin yeridir.

Bu makamın sırlarını, dilini ve idrak seviyesini anlamak için elimizdeki en önemli anahtarlardan biri de Risale-i Gavsiyye'dir. Gavs-ı Azam Abdulkadir Geylani Hazretleri'ne atfedilen bu küçük ama son derece derin risale, doğrudan Zât mertebesinin tecellîlerini dile getirir. "Ben" diyenin Hakk olduğu bir idrak seviyesinden konuşur ve Gavs'ın iç dünyasının, Hakk ile olan birliğinin nasıl bir hal olduğunu bize ilk ağızdan fısıldar. Bu risale, Gavs'ın ne "yaptığını" değil, ne "olduğunu" anlatan bir sır aynasıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanede çıktığımız Gavs yolculuğunda üç ana kaynağımız, üç büyük rehberimiz oldu. Her biri, aynı hakikate farklı bir pencereden bakmamızı sağladı ve bize o pencerenin kendine has manzarasını sundu.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve şerhleri, Gavs hakikatini günümüz insanının ayağının bastığı yere indirdi. O, bu yüce kavramı, bir sâlikin yolda nasıl yaşayacağını, nasıl anlayacağını ve bu bilgiyi kendi mânevî terbiyesinde nasıl kullanacağını gösterdi. Terzibaba'nın dilinde Gavs, ulaşılmaz bir efsane değil, tevhid yolculuğunun zirvesi, sâlikin gayret, edep ve mürşid himmetiyle yöneleceği bir kutup yıldızıdır. Onun şerhleri, özellikle Risale-i Gavsiyye'yi Zât-Sıfat-Fiil mertebeleriyle, Hüvviyet ve Ahadiyet sırlarıyla açıklaması, bu derin metinleri anlaşılır kılmıştır. Ayrıca, sahte gavslara, nefsânî iddialara karşı yaptığı uyarılar ve edebe yaptığı vurgu, bu yolun tehlikelerini bilen bir kılavuzun şefkatini taşır. Terzibaba, Gavs'ı "bilinecek bir nesne" olmaktan çıkarıp "olunacak bir hal" olarak önümüze koyar.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise bizi meselenin vücûdî, yani varlıksal temellerine götürdü. Füsûs'ta Gavs kelimesi doğrudan sıkça geçmese de, o kelimenin arkasındaki bütün doktrin, yani İnsan-ı Kâmil bahsi, eserin omurgasını oluşturur. Şeyh-i Ekber, Gavs'ı tek bir tarihsel şahsiyet olarak değil, Hakk ile halk arasında bir berzah (geçiş ve birleşim noktası), âlemin varlık sebebi ve Hakk'ın isimlerinin en kâmil aynası olan ezelî bir hakikat olarak ele alır. Onun nazarında Gavs, Hakikat-i Muhammediyye'nin zaman içindeki bir tecellîsidir. Füsûs bize, Gavs'ın gücünün nereden geldiğini, onun nasıl hem halk (yaratılmış) hem de Hakk ile olduğunu, tenzih ve teşbih gibi görünen zıtlıkları kendi cem makamı'nda nasıl birleştirdiğini anlatır. İbn Arabî, Gavs'ın "kim" olduğundan çok, "ne" olduğunu, varlık ağacındaki yerinin neresi olduğunu en derinlikli şekilde izah eden kişidir.

Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise bu hakikati teoriden ve doktrinden çıkarıp kalbin diliyle, aşkın ve hikâyenin diliyle anlattı. Mevlânâ, "Gavs şudur, Kutub budur" diye tarifler yapmaz. O, "zamanın kutbu" olan bir hekimin, kör birisini nasıl tedavi ettiğini anlatır; yolunu kaybetmiş bir kervana rehberlik eden bir padişahtan bahseder; âlemin manen çökmesini