Halk Alemi

İrfan yolculuğunda önümüze serilen en büyük kitap, en geniş ayna ve en dokunulur hakikat sahası Halk Alemi’dir. Gözümüzün gördüğü, elimizin tuttuğu, aklımızın sınırlarını zorladığı her ne varsa, hepsi bu âlemin bir parçasıdır. Bu görünenin ardındaki görünmeyeni, bu suretin içindeki ruhu, bu kesifliğin (yoğunluğun) içindeki latif (incelikli) sırrı arayan yolcular olarak, bu âlemi sadece bir madde yığını değil, Cenâb-ı Hakk’ın kendini bize bildirdiği bir tecellîgâh, bir isimler mektebi olarak okuruz. Halk Alemi, sâlik için hem bir imtihan perdesi hem de bir vuslat merdivenidir. Onu anlamak, kendimizi ve Rabbimizi anlamanın ilk kapısıdır. Bu kapıdan edeple içeri girerek, bu şehâdet (görünür) âleminin ardındaki Emir Alemi’nin fısıltılarına kulak vereceğiz.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

“Halk” kelimesi, Arapça kökeni itibariyle bir şeyi takdir edip var kılmayı, ona bir ölçü ve biçim vermeyi ifade eder. Tasavvuf ıstılahında ise Halk Alemi, varlık mertebelerinin en zâhirî katmanını, yani duyularımızla idrak ettiğimiz bu kevnî düzeni anlatır. O, bâtında (içte) olanın zâhirde (dışta) bir surete bürünmüş hâlidir. Bu yüzden ona “Şehâdet Âlemi” de denir; zira o, gözle şahit olunan, müşahede edilen âlemdir.

Bu âlemin karşısında ise, onun aslı ve kaynağı olan “Emir Alemi” bulunur. Biri “Kün” (Ol) emrinin kendisi, diğeri ise o emrin neticesinde zuhûra gelen varlıklardır. Bu iki âlem, birbirinden kopuk iki ayrı dünya değil, aynı hakikatin iki farklı yüzüdür.

Bu şehadet aleminin dışında kalan diğer alemlere, “gayb alemi” veya “emr alemi” derler. Bu itibarla, alemler ikiye ayrılır... “Gayb alemi” ve “şehadet alemi”... “Dünya” ve “ahiret” alemleri) olarak da anılır bu iki alem...

İrfan ehli için “dünya” denilen bu Halk Alemi, hor görülecek, kaçılacak bir zindan değildir. O, gaybın, yani Emir Alemi’nin bir aynası, bir meyvesidir. Nasıl ki meyvenin tadını anlamak için ağacı, dalı ve kökü bilmek gerekirse, Halk Alemi’ni idrak etmek için de onun kaynağı olan gayb âlemlerine, yani Melekût, Ceberut ve Lahut mertebelerine doğru bir seyre çıkmak gerekir. Halk Alemi, bu seyrin hem başlangıç hem de tecellîsinin görüldüğü son noktasıdır.

Bu âlemlerin zuhûru, bir yokluktan varlığa geçiş değil, bir bâtından zâhire çıkıştır. Bu çıkışın sebebi ise muhabbettir. “Gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim” kutsi hadîsi, bütün bu varoluş serüveninin anahtarıdır. Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek murad ettiğinde, bu muhabbet bir coşkuya dönüşmüş ve âlemler bir tenezzül (iniş) silsilesiyle birbirini doğurmuştur.

Yukarıda ayrı ayrı belirtilen dört alem, dört derya mesabesindedir. Mülk, Meleküt, Ceberut ve Lahut... İşte bu dört derya, ezeli ve ebedî olup, başlangıcı ve sonu yoktur. Birinci derya “Zat”tır... “Lahut” da derler... “ küntü kenzen mahfîyyen fe ahbibtü en u’rafe”, “gizli bir hazineydim ”, hükmüne ve düsturuna göre; “Zat’ı ilahî” coşarak “ceberut alemi” ni zuhura getirdi... Ona “ruh-u izafî” de derler... “Alem-i Ceberut” coşunca da, “alem-i Meleküt” meydana geldi.

Bu “coşma” ile başlayan tenezzül, en sonunda kesif (yoğun) ve maddî olan Halk Alemi’nde karar kılmıştır. Gördüğümüz her zerre, o ilk muhabbet coşkusunun bir dalgasıdır. Halk Alemi, en üst mertebe olan Zât’ta toplu ve bir hâlde bulunan bütün mânâların, bütün hakikatlerin açılıp saçıldığı, tafsilatlandırıldığı (ayrıntılandırıldığı) yerdir. O Zât mertebesine, irfan dilinde Ümm-ül Kitab (Kitabın Anası) denir. Bütün âlemlerin bilgisi, orada harfsiz ve kelimesiz bir şekilde, icmâlî (toplu) olarak mevcuttur.

Hakikatı Muhammedîye, ruh-u izafî, ruhu külli, gaybı muzaf, kitab-ül müb’in gibi isimlerle çeşitli vasıflara göre isimlendirilmiş alemidir. “Ümm-ül kitab”da toplu olan her şey bu mertebede tafsilatlanmaya başlar. Ki Ümm-ül kitab Zattır.

Zât olan Ümm-ül Kitab’dan sonraki ilk taayyün (belirginleşme) mertebesi, Hakikat-ı Muhammediye’dir. O, bütün ilâhî isimlerin ve hakikatlerin ilk açıldığı, potansiyel olarak var olduğu A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler) âlemidir. Bu mertebe, Halk Alemi’nin tohumudur. Halk Alemi’nde gördüğümüz her bir varlık, A’yân-ı Sâbite’de bulunan bir hakikatin dış âlemdeki gölgesi, suretidir.

Zuhurda olan âlemler gayb ve şehadet, diğer isimleriyle, emir ve halk olmak üzere iki mertebedendir. Emir, → esma; halk ise, → ef’al yani fiiller, madde âlemidir. Halk âlemi , esma âleminde bulunan bütün isimlerin mânâlarının görüntüye geldiği zuhur mahallidir.

Bu, dağın heybetinde Hakk’ın Celâl ismini, çiçeğin letafetinde Cemâl ismini, annenin şefkatinde Rahmân ismini okuyabilmektir. Halk Alemi, ilâhî isimlerin fiillere dönüştüğü, mânâların suretlere büründüğü bir zuhur mahallidir. O, sessiz bir kitap değil, her zerresiyle konuşan, kendini anlatan canlı bir mektuptur.

Âlem, Hakk’tan ayrı, O’nun dışında bir varlık değildir. İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’de işaret ettiği gibi, âlem ile Hakk arasındaki ilişki, suret ile ruh, beden ile can arasındaki ilişki gibidir.

Binâenaleyh âlem, O'nun suretidir; ve O âlemin ruhu olup onu müdebbirdir. Bu surette âlem, insân-ı kebirdir (bu âlem büyük insandır).

Bütün bu kevnî yapı, gezegenler, yıldızlar, canlılar ve cansızlar, hepsi bir araya gelip Hakk’ın suretini, O’nun tecellî ettiği büyük bir bedeni oluşturur. Hakk ise bu bedenin her zerresine hayat veren, onu yöneten, idare eden (müdebbir) ruhtur. Nasıl ki ruh bedenden çekilince beden bir cesede dönerse, Hakk’ın tecellîsi bir an kesilse bütün âlem yok olur gider. Âlemin varlığı, kendi kendine kaim değildir; o, her an Hakk’ın varlığıyla kaimdir. Bu yüzden arif, “Lâ mevcûde illâ Hû” (O’ndan başka varlık yoktur) derken, bu şehâdet âlemini inkâr etmez; bilakis onun hakiki sahibini ve var edicisini ilan eder.

Bu vücûdî (varlıksal) birlik ve zorunlu ilişki, varlığın temelini oluşturur. Hakk, hem zamanın ötesindeki Emir Âlemi’nde, hem de zaman ve mekâna bağlı olan Halk Alemi’nde sârîdir, yani her şeye nüfuz etmiştir.

Ya'nî Hak, zaman ile mesbûk olup "mahlûkât" ve "âlem-i halk" ve "âlem-i şehâdet" tesmiye olunan hakayıkta; ve zaman ile mesbûk olmayıp sabık yani geçmişi olmayıp "mebde ve kaynaklar " ve " emr âlemi " ve "ruhlar âlemi " tesmiye olunan hakikatlerde yayılan oralara nüfuz eden vücûd ile saridir yani her yeri sarmıştır. Eğer iş böyle olmasaydı, vücûd sahih ve sabit olmaz; ve bir şey vücûd bulmaz idi.

Bu nüfuz ediş olmasaydı, hiçbir şey varlık sahasına çıkamazdı. Çünkü mahlûkatın, yani Halk Alemi’nin varlıkları “mümkin”dir; yani kendi başlarına var olmaları da yok olmaları da mümkündür. Onları varlıkta tutan, Vâcibü’l-Vücûd (varlığı zorunlu olan) Hakk’ın onlardaki bu sürekli tecellîsidir. Gördüğümüz bu kesif, yoğun suretler, o latif, mutlak vücûdun birer işareti, birer âyetidir. Nitekim Cenâb-ı Hakk, Rûm Sûresi’nde bunu haber verir: “O'nun işaretlerindendir, semâlar ile arzın halkı ve lisanlarınız ile renklerinizin farklı olması.”

Halk Alemi’ni anlamanın yolu, onu bir perdeden ziyade bir ayna olarak görmekten geçer. O, Zât hazinesinin açıldığı, ilâhî isimlerin okunduğu, Hakk’ın ruhuyla can bulduğu bir tecellî sahnesidir. Sâlikin görevi, bu sahnede suretlere takılıp kalmak değil, suretlerin ardındaki Sîret’i, yani o sureti var eden mânâyı ve ruhu müşahede etmektir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Halk Alemi: Aslı ve Mertebesi

Gözümüzü açtığımız, nefes alıp verdiğimiz, adına “dünya hayatı” dediğimiz bu sahne, yani tasavvuf lisanıyla Halk Alemi, hakikat yolcusu için ne mânâya gelir? Bu âlem, bir hapishane midir, yoksa bir mektep mi? Bir sürgün yeri midir, yoksa vuslatın sırlarını fısıldayan bir ayna mı? İnsan, içinde bulunduğu âlemin hakikatini bilmeden kendi hakikatini bilemez.

Halk Alemi, Emir Alemi’nin zıddı gibi görünür. Biri kesif, diğeri latif. Biri kayıtlı, diğeri mutlak. Biri şehâdet, diğeri gayb. Lâkin irfan yolunda zıtlıklar, ayrılık değil, birliğin farklı yüzleridir. Halk Alemi, Emir Alemi’nin bir gölgesi, bir meyvesi, tafsilatlı bir şekilde açılmış halidir. O, Cenâb-ı Hakk’ın “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim” sırrının en son perdede tecellî ettiği, isimlerinin ve fiillerinin sayısız suretlerle sergilendiği bir temaşa yeridir. Bu âlemi doğru okumak, her zerrede Zât’ın nurunu seyretmektir. Terzibaba Hazretleri’nin rehberliğinde bu âlemin aslına, mertebesine ve zuhûr edişindeki hikmete bir nazar edelim.

Dört Derya ve Tenezzül Sırrı: Zât'tan Mülk'e Yolculuk

Varlığın nasıl zuhûra geldiğini anlamak, bir silsileyi, bir tenezzül (iniş) seyrini anlamaktır. Hakikat ehli, âlemleri dört ana mertebede, dört büyük deryada mütalaa eder. En üstte, her şeyin kendisinde toplu ve bir olduğu Zât mertebesi vardır ki, buna Lahut âlemi de denir. Orası, her türlü sıfat ve isimden münezzeh, mutlak gayb âlemidir. Sonra sırasıyla Ceberut, Melekût ve nihayet içinde yaşadığımız Mülk (Nâsût) âlemi gelir. Bu sonuncusu, işte o Halk Alemi dediğimiz, duyularla idrak ettiğimiz kesif âlemdir.

Bu mertebelerin zuhûru, bir yokluktan varlığa geçiş değildir. Bu, Zât deryasının kendi kendine bir cevelanı, bir coşkunluğudur. Terzibaba Hazretleri, bu sırrı şöyle açar:

“Dünya” ve “ahiret” alemleri) olarak da anılır bu iki alem... Yukarıda ayrı ayrı belirtilen dört alem, dört derya mesabesindedir. Mülk, Meleküt, Ceberut ve Lahut... İşte bu dört derya, ezeli ve ebedî olup, başlangıcı ve sonu yoktur. Birinci derya “Zat”tır... “Lahut” da derler... “küntü kenzen mahfîyyen fe ahbibtü en u’rafe”, “gizli bir hazineydim ”, hükmüne ve düsturuna göre; “Zat’ı ilahî” coşarak “ceberut alemi” ni zuhura getirdi... Ona “ruh-u izafî” de derler... “Alem-i Ceberut” coşunca da, “alem-i Meleküt” meydana geldi. Ve “alem-i Meleküt” coşarak “alem-i Mülk” zuhura geldi. Coşmadan murad, zatî meyil ve zatî meyilin gerekliliğidir.

“Coşmak” kelimesi burada bir sevgi, bir muhabbet, bir bilinme arzusu ifadesidir. Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğini, kemâlini, sonsuz hazinelerini seyretmek ve göstermek murad etti. Bu murad, bu “zatî meyil”, bir inkılap başlattı. İnkılap, bir şeyi devirip yok etmek değil, bir halden diğer bir hale dönüştürmektir. Zât deryası coştu, kendi özünden Ceberut deryasını, yani ruhlar âlemini açığa çıkardı. O derya coştu, Melekût’u, yani misâl ve melekler âlemini; o da coştu, en son Mülk âlemini, yani bizim şu şehâdet âlemimizi zuhûra getirdi.

Bu âlem, Hakk’tan ayrı, O’nun dışında bir şey değildir. O’nun Zât deryasının en son dalgası, en dıştaki halkasıdır. Bu sebeple “ne yok var olur, ne de var yok olur” buyrulur. Çünkü var olan, sadece ve sadece Vücûd-ı Mutlak olan Hakk’tır. Âlemler, O’nun varlığının farklı yoğunluk ve latiflikteki tecellî mertebelerinden ibarettir. Halk Alemi, bu tenezzülün son noktası, en kesif (yoğun) tecellîdir.

"Kün" Emri ve Bir Nefesin Zuhûru

Bu dört deryanın, bu iç içe âlemlerin zuhûru, bizim zaman ve mekân anlayışımıza sığacak bir süreç değildir. Bize milyarlarca yıl gibi gelen kevnî süreçler, Hakk katında bir “an”dır. Zâtî meyil ile başlayan bu açılım, ilâhî bir emirle, “Kün!” (Ol!) emriyle bir anda gerçekleşmiştir. Bu, zaman içinde yavaş yavaş olan bir halk ediliş değil, zamandan münezzeh bir iradenin anlık tecellîsidir.

Terzibaba Hazretleri, hem kendi eserinde hem de Şebüsterî’nin Gülşen-i Râz’ına yaptığı şerhte bu anlık zuhûra dikkat çeker:

Bu alemlerin hepsi “tarfetül ayn” da yani göz açıp kapaması kadar ve hatta çok daha kısa bir süre içinde “Zat” tan zuhura geldi... Nitekim Kur’anı Keriym Kamer suresi 54. sure 50. ayette; “ve ma emrüna illa vahıdetün kelemhın bil basarı” “Emrimiz, bir tek emirdir, Göz kırpması gibidir” Yani, bizim emrimiz olmaz ancak bir defa göz açıp kapayıncaya kadar yahut daha kısada olur. Emrden murad “kün” emridir. Bir kere “ol” dedi; göz açıp kapayıncaya kadar, belki de daha da kısa bir sürede dört alem zuhura geldi.

Bu “Kün” emri, bir nefes gibidir. Nasıl ki insanın bir nefesiyle sayısız harfler, kelimeler, manalar ortaya çıkar; Cenâb-ı Hakk’ın Nefes-i Rahmânî (Rahmânî Nefes) denilen tecellîsiyle de bütün âlemler, Emir ve Halk, bir anda zuhûr etmiştir. Şeyh Mahmûd Şebüsterî’nin bu hakikati dile getiren beytini Terzibaba Hazretleri şöyle şerh eder:

Bir Kâdir ki bir göz açıp kapamada; Bu iki âlem O "Kün” ile zâhir olmada. (2.sûre/117.âyet) Vurunca Kudret “Kâf”ı nefes kAleme; Yazıldı nakışlar yokluk levhinde. (85.sure/22.âyet) O nefesten her iki âlem peydâ oldu; Ve insanın cânı o nefesten âşikâr oldu.

Buradaki “yokluk levhi”, varlık sahasına çıkmamış, ilâhî ilimde potansiyel olarak mevcut olan hakikatlerin, yani A'yân-ı Sâbite’nin bulunduğu mertebedir. “Kün” emriyle o levhadaki bütün nakışlar, o tek nefesin zuhûruyla görünür hale gelmiştir. Hem latif olan Emir Alemi, hem de kesif olan Halk Alemi, aynı nefesin iki farklı vechesidir. Biri nefesin iç mânâsı, diğeri dışa vuran sesidir. Bu yüzden arifler, “Gidip gelmek bu yerde bilmek oldu; Bakılsa gitmek aynı gelmek oldu” derler. Yani, Zât’tan halka doğru iniş (tenezzül) ile halktan Hakk’a doğru yükseliş (urûc), aslında aynı hakikatin iki yönlü hareketidir. Bütün bu çokluk, o tek Bir’in, o tek Nefes’in tekrarından ibarettir.

Perdelenme ve Hakikatin Sırrı: Ruh, Nur ve Madde

Halk Alemi madem Hakk’ın tecellîsidir, O’ndan ayrı değildir, öyleyse biz neden O’nu doğrudan müşahede edemiyoruz? Bu sorunun cevabı, tenezzülün aynı zamanda bir “perdelenme” olmasında gizlidir. Zât-ı Mutlak, kendi latifliğinden kesifliğe doğru tenezzül ederken, kendini ruh, nur ve madde katmanlarıyla âdeta perdelemiştir.

Halk Alemi, bu perdelenmenin en dış katmanıdır. Madde, nurun yoğunlaşmış halidir; nur da ruhun daha latif bir tecellîsidir. Ruh ise, Zât’a en yakın, ilk taayyündür. Bizim duyularımız sadece en dıştaki “madde” perdesini algılayabildiği için, o perdenin arkasındaki nuru ve ruhu, dolayısıyla hepsinin Aslı olan Hakk’ı göremeyiz. Terzibaba Hazretleri, Nûr Sûresi tefsirinde bu hakikati şöyle ifade eder:

Zât-ı ilâhi rûh, nûr ve madde mertebesiyle zuhurda-dır, bunlardan “nûr” ve “rûh” unu tekrar geri, yani kendisine çektiğinde âlemlerden eser kalmayacaktır. Zuhurda olan âlemler gayb ve şehadet, diğer isimle-riyle, emir ve halk olmak üzere iki mertebedendir. Emir, → esma; halk ise, → ef’al yani fiiller, madde âlemidir. Halk âlemi , esma âleminde bulunan bütün isimlerin mânâlarının görüntüye geldiği zuhur mahallidir.

Âlemin varlığı, Hakk’ın kendini perdelemesine bağlıdır. O, Rahmetinin bir gereği olarak, bizim tâkat getiremeyeceğimiz Zâtî tecellîsini ruh ve nur perdeleriyle gizleyerek bize bu madde âlemini bir yaşam ve idrak sahası olarak sunmuştur. Eğer bu perdeleri, yani ruh ve nur tecellîlerini bir anlığına geri çekseydi, bütün bu gördüğümüz kevnî yapı, bütün madde âlemi yok olur, aslına rücu ederdi. Tıpkı bir projeksiyon makinesinin ışığı kesildiğinde perdedeki görüntünün kaybolması gibi. Görüntünün kendi başına bir varlığı yoktur; o, ışıkla kâimdir. Halk Alemi de Hakk’ın Nur’u ile kâimdir.

Halk Alemi’ni, “esma âleminde bulunan bütün isimlerin mânâlarının görüntüye geldiği zuhur mahalli” olarak görmeliyiz. Dağda gördüğümüz heybet, Hakk’ın Celâl ve Azîm isimlerinin bir görüntüsüdür. Bir çiçeğin yaprağındaki incelik ve renk uyumu, Cemâl, Musavvir, Latîf isimlerinin bir tecellîsidir. Bir annenin yavrusuna şefkati, Rahmân ve Vedûd isimlerinin bir yansımasıdır. Her fiil, her olay, her varlık, Emir Alemi’ndeki bir İlâhî ismin Halk Alemi’ndeki elbisesi, suretidir.

İrfan yolcusunun vazifesi, bu elbiselere, bu suretlere takılıp kalmak değil; suretten Sîret’e, görüntüden Mânâ’ya, fiilden Fâil’e, isimden Müsemmâ’ya intikal etmektir. Halk Alemi’ni bir ayetler kitabı gibi okuyup her bir ayetin arkasındaki İlâhî muradı anlamaya çalışmaktır. Bu idrakle bakıldığında, Halk Alemi bir zindan değil, Hakk’a giden yolda işaret levhalarıyla dolu bir irfan mektebine dönüşür.

Terzibaba Geleneğinde Halk Alemi'in Yaşanması

Evvelki sohbetlerimizde Halk Âlemi'nin ne olduğunu, nasıl zuhûra geldiğini, mertebeler silsilesi içindeki yerini bir nebze olsun anlamaya gayret ettik. Lâkin irfan, sadece bilmekle tamam olmaz. İrfan, bilineni hâl edinmek, yaşamak, o sır ile hemhâl olmaktır. Bu kesif görünen, bu zâhir olan Halk Âlemi'nin bir sâlikin hayatında nasıl yaşandığını, nasıl bir imtihan ve terakki meydanı olduğunu Terzibaba Hazretleri'nin nefesinden anlamaya çalışacağız.

Halk Âlemi ne bir zindan ne de bir sürgün yeridir. Burası, Emir Âlemi'nde, ilm-i bâtın'da dürülü olan hakikatlerin açıldığı bir sahnedir. Sâlik için bu sahne, kendindeki gizli hazineleri keşfetme, nefsini terbiye etme ve aslına rücu etme yolculuğunun geçtiği yegâne mekândır. Yol da buradadır, yolcu da buradadır, yol kesen de buradadır. Mesele, bu âlemde nasıl yürüyeceğimizi, hangi edebe riayet edeceğimizi, gözümüzü ve gönlümüzü nereye çevireceğimizi bilmektir.

Halk Âlemi'nde Edeb ve İttikâ: Gafletten Uyanış

Yolun başı da, ortası da, sonu da edeptir. Halk Âlemi'nde sâlikin en büyük kalkanı, en keskin kılıcı ve en sadık rehberi, ittika ile kuşanılmış bir edeptir. İttika, genellikle "Allah'tan korkmak" diye tercüme edilse de, hakikatte "sakınmak, korunmak" demektir. Sâlik bu görünen âlemde gafletten sakınacaktır. Gaflet, bu âlemin görünen yüzüne aldanıp, onu gösteren'i unutmaktır. Gaflet, eşyayı var edenden bağımsız, kendi başına var zannetmektir. Gaflet, bu kesif perdenin ardındaki latif manayı görememektir. Sâlikin ilk vazifesi, nefsini bu kör edici gafletten korumaktır.

Terzibaba Hazretleri, bu korunmanın ehemmiyetini ve neticesini ifade eder:

Kim ki; nefsini (ittika) eder, korur, gafletten sakınır işte bu Âyet-i Keriyme’de başta belirtilen hüküm onların üzerinde ortaya çıkmış olur. Ayrıca her mertebenin (ittika)sı kendine has özellikler ifade eder. Böylece kendileri hakkında belirtilen bilgileri daha iyi anlamaya gayret ederler ve (halâkaküm min nefsin vahidetin) sırrını idrâk ederek yaşarlar.

"Her mertebenin (ittika)sı kendine has özellikler ifade eder" buyruluyor. Halk Âlemi'nin ittikasını anlamak demektir. Bu âlem, Mülk (Nâsût) mertebesidir. Buranın ittikas, dünyanın zinetine, makamına, mevkisine, malına kalbini kaptırmamaktır. Gözünle gördüğünü, elinle tuttuğunu mutlak hakikat sanmamaktır. Bu âlemin bir gölge, bir tecellî mahalli olduğunu bir an bile hatırdan çıkarmamaktır. Şeriatın zâhirî hükümlerine riayet etmek, bu mertebenin en temel edebidir.

Sâlik, bu edebe riayet ettikçe, yani Halk Âlemi'nin tuzaklarına karşı nefsini korudukça gaflet perdesi yavaş yavaş incelir. Artık o, sadece "bakan" değil, "gören" olmaya başlar. O zaman, bu âlemin ve kendisinin hakikatine dair daha derin sırlara kapı aralanır. Terzibaba'nın işaret ettiği gibi, bu ittika sâliki "(halâkaküm min nefsin vahidetin) sırrını idrâk ederek yaşarlar" noktasına taşır. Yani, "sizi tek bir nefisten halk ettik" âyetinin sırrını sadece okumaz, bilmez; o sırrı yaşamaya başlar. Gafletten uyanış, ayrılık (tefrika) zannından birlik (Tevhid) idrakine doğru atılan ilk ve en mühim adımdır. Bu adımın atılacağı yer ise, ayaklarımızın bastığı şu Halk Âlemi'dir.

Oyun ve Eğlenceden İbaret Bir Sahne: Fakr-ı İhtiyar ile Dünyayı Yaşamak

Sâlik, gafletten uyanıp ittika zırhını kuşanınca, dünyaya ve Halk Âlemi'ne bakışı değişir. Artık bu âlem, onu esir alan bir zindan değil, manasını çözmesi gereken bir kitaptır. Kur'ân-ı Kerîm'in birçok âyetinde dünya hayatının bir "oyun ve eğlence"den ibaret olduğu buyrulur. Bu, dünyaya küsüp bir kenara çekilmek için bir davet değildir. Aksine, oyunun kurallarını bilerek ve oyunun hakikatine aldanmayarak oynamaya bir davettir. Bu davete icabet etmenin yolu ise fakr-ı ihtiyar makamından geçer. Yani, muhtaç olmadığı halde, gönül rızasıyla dünyadan ve onun aldatıcı parıltısından yüz çevirmek, kalbini ona bağlamamak.

Bu hâl, mürşidin müridine telkin ettiği, yaşayarak öğrettiği en temel derslerden biridir. Terzibaba Hazretleri, kendi mürşidi Hazmi Babam'dan aldığı bu dersi şöyle aktarır:

Hazmi Babam adeta oğlum bu dünya hayatı oyun ve eğlenceden ibarettir. Fakr-ı ihtiyar et, çalış ve gayret et diyordu. “hayret ki, hayret…”

Bu güzel bir dengedir. Bir yanda dünyanın bir oyun ve eğlence olduğunu bilerek ona kalbini vermemek (fakr-ı ihtiyar), diğer yanda ise "çalış ve gayret et" emriyle bu dünyadaki vazifelerini en güzel şekilde yerine getirmek. İşte sâlikin Halk Âlemi'ndeki duruşu budur. O, bir elinle dünyaya ve sorumluluklarına sımsıkı sarılırken, diğer elinle ondan vazgeçmiştir. Tıpkı denizde yüzen bir gemi gibidir; suyun içindedir ama suyu içine almaz. Suyu içine aldığı an batacağını bilir. Sâlik için o su, dünya sevgisidir.

Fakr-ı ihtiyar, tembellik ve miskinlik değildir. Bilakis, en büyük gayrettir. Çünkü insan, nefsinin arzuladığı, herkesin peşinden koştuğu şeylere karşı bir duruş sergiler. Halk Âlemi'nin "gerçek" zannedilen değerler sistemine karşı, Hakikat'in değerler sistemini ortaya koyar. Başkaları biriktirirken o dağıtır, başkaları makam ararken o hizmet arar, başkaları "ben" derken o "Hû" der. Bu, Halk Âlemi'nin içinde yaşarken Emir Âlemi'nin ahlâkıyla ahlaklanmaktır. Mürşidin "fakr-ı ihtiyar et" telkini, müridi bu sahte oyundan kurtarıp, hakikî vazifesine, yani Hakk'a kulluk vazifesine çağıran bir nidadır.

Halk Âlemi'nden Emir Âlemi'ne Yükseliş: Zikrin ve Letaif'in Sırrı

Sâlik bu kesif Halk Âlemi'nde yaşarken, o latif olan Emir Âlemi'ne nasıl yükselecektir? Bu iki âlem arasındaki köprü nasıl kurulur? Tasavvuf yolu, usûlü, erkânı olan bir yoldur. Bu yolculuğun en temel vasıtası, Cenâb-ı Hakk'ı anmak, yani zikrullah'tır. Özellikle Nakşibendî geleneğinde zikir, sâlikin seyr-i sülûkunun, yani mânevî yolculuğunun merkezindedir.

Terzibaba Hazretleri, bu yolun işleyişini, iki âlem arasındaki geçişin nasıl sağlandığını şöyle izah eder:

Hazret-i Ebubekir Sıddık (r.a.) nispet edilen, Sıddıkiye (Bekriyye) daha sonra Beyazıt Bestamiye nispet edilen Tayfuriye daha sonra Yusuf Hamedani’ye nispet edilen Hacegan ve Şah-ı Nakişibendi ile Nakşibendi den günümüze gelen sistemde (الله) “Allah c.c.” zikri Âlem-i Emir Âlem-i Halk ve Letaif olarak daha sonra “Kelime-i Tevhid” Neyfi İspat zikri olarak nefsi haps ederek devamında dört adet Murakebe olarak devam etmektedir. Âlemi emirden olan letaif beştir: Kalp, ruh, sır, hafi (gizli), ahfa (çok gizli, pek gizli). Bunlar ruhâni, nurânî, ulvi ve kudsidir. Bu yolda seyri sulûk gören bir insanın sadrındaki letaifin zikrullahla mezmun sıfatlardan temizlenip nurlanmasına tasfiye denir. Letaifin beşi de âlem-i halktandır. Bunlar anâsır-ı erbâa (dört unsur) olan toprak, su, hava, ateş ve beşincisi bunlardan meydana gelen nefsi natıkadır. Âlem-i halktan olan letâif-in hepsinin mahalli dimağ (beyin, akıl, zihin), fakat cesede mecz edilmiştir (karışmıştır).

Bu ifadeler, sülûk yolunun adeta bir haritasını sunar. İnsan, bu iki âlemin birleştiği bir berzahtır, bir kavşak noktasıdır. Bedenimiz, yani toprak, su, hava ve ateş unsurlarından müteşekkil yapımız ve onunla birlikte çalışan "nefs-i natıka"mız (konuşan nefsimiz, aklımız), Halk Âlemi'ne aittir. Bunlar bizim dünyaya bakan pencerelerimizdir. Fakat içimizde bir de Emir Âlemi'ne ait olan, "ruhânî, nurânî, ulvî ve kudsî" olan letaif (incelikler, mânevî merkezler) vardır: Kalp, Ruh, Sır, Hafî, Ahfâ. Bunlar da bizim Hakk'a bakan pencerelerimizdir.

Zikir, bu iki âlemi birbirine bağlayan ameliyedir. Dilimizle "Allah" deriz; bu, Halk Âlemi'nde gerçekleşen bir fiildir. Fakat bu zikrin nuru ve tesiri, Emir Âlemi'ne ait olan kalbe, ruha, sırra işler. Onları "mezmum sıfatlardan temizleyip nurlanmasına", yani "tasfiye"sine vesile olur. Paslanmış bir aynanın silinip yeniden parlatılması gibi, zikir de Emir Âlemi'ne ait o latif merkezleri dünya meşgalelerinin pasından, gafletin tozundan arındırır. Böylece sâlik, bedeniyle Halk Âlemi'nde otururken, ruhuyla, kalbiyle Emir Âlemi'nde seyreder. Bu, cesedin "cesede mecz edilmiş" yani karışmış olduğu bu kesif âlemden, ruha ait olan ulvî âleme doğru yapılan bir miraçtır. Halk Âlemi, bu mânevî yükselişin hem başlangıç noktası hem de antrenman sahasıdır.

Tek Bir Nefesten Zuhûr: Halk Ediliş Sırrını İdrak Etmek

Sâlikin Halk Âlemi'ndeki yolculuğu, gafletten uyanışla başlar, zikir ve fikirle devam eder ve nihayetinde en derin idrake, varlığın kökenine dair olan sırrı yaşamaya varır. Bu sır, Kur'ân-ı Kerîm'de "Sizi tek bir nefisten halk etti" (Zümer, 6) âyetiyle işaret edilen Nefs-i Vâhid hakikatidir. Bu idrak, sâlikin sadece kendine değil, bütün bir varlığa bakışını kökünden değiştirir. Artık o, Halk Âlemi'ndeki her bir zerrede, o "tek nefes"in tecellîsini görmeye başlar.

Terzibaba Hazretleri, bu nihai idrakin kapısını bizlere şöyle aralar:

(Halâkaküm) “Sizi halk etti.” Yani (bâtın) ismi olan âlem-i gayb’dan (zâhir) ismi olan âlem-i halk’a şehadet’e dahil ederek, görünür ve bilinir hale getirdi ve size bir varlık elbisesi kimliği giydirerek (nâs) “İnsân” ismini vererek böylece hitap etti. (min nefsin vahidetin) (nefs’i vâhid) yani tek nefs’ten; yani, آدَمُ (Âdem) şifresiyle ifade edilen mahalden halk etti, onu da vahidiyyet nefs’inden halk etti ki; işte bu oluşum âlemlerde zuhura gelen çok aziym bir hadisedir.

Bizler, bâtın olan Gayb Âlemi'nden, zâhir olan Şehadet Âlemi'ne, yani Halk Âlemi'ne çıkarıldık. Bu çıkış, bir "halk ediliş"tir. Bir yok oluş değil, bir zuhûr ediştir. Üzerimize bir "varlık elbisesi" giydirildi ve bize "İnsan" ismi verildi. Kaynağımız ise "tek nefs'ten", yani Vâhidiyyet mertebesindendir.

Zât-ı Mutlak, kendi bilinmezliğinden ("A'ma" mertebesi), mutlak birliğine ("Ahadiyyet" mertebesi) ve oradan da bütün isim ve sıfatlarını, yani bütün âlemlerin ilmî planını içinde topladığı "Vâhidiyyet" mertebesine tenezzül etmiştir. İşte bu Vâhidiyyet mertebesi, o "tek nefes"tir. Bütün kâinat, bütün insanlar, melekler, cinler, hayvanlar, bitkiler, cansızlar... Halk Âlemi'nde gördüğümüz ve görmediğimiz her şey, o tek nefesten, Nefes-i Rahmânî'nin bir üflemesiyle zuhûra gelmiştir.

Sâlik bu sırrı idrak ettiğinde, Halk Âlemi'ndeki her şeye kardeş gözüyle bakar. Çünkü bilir ki, kendisi de, yanındaki insan da, bastığı toprak da, soluduğu hava da aynı kaynaktan, aynı "tek nefes"ten gelmektedir. "Ben" ve "öteki" ayrımı kalkar. Bütün varlık, İnsân-ı Kâmil olan Âdem'in hakikatinde birleşir. İnsanın hem bireysel (ferdî) varlığı, hem de bütün âlemi kuşatan küllî (umumî) varlığı, aynı Vâhidiyyet kaynağından beslenir.

Bu idrakle Halk Âlemi'nde yaşamak, tevhidi yaşamanın ta kendisidir. Artık bu âlem, ayrılıkların ve çatışmaların olduğu bir yer değil, aynı aslın farklı suretlerde tecellî ettiği bir temaşa mahallidir. Sâlik, bu temaşanın hem bir parçası hem de şahididir. Bu sırrı yaşamak, Halk Âlemi'nin en alt mertebesinden, varlığın en üst mertebesine, Hüvviyet'e uzanan bir köprü kurmaktır. Yolculuk Halk Âlemi'nde başlar, ama menzili Hakk'ın Zâtı'dır. Ve bu yolculuk, yine bu Halk Âlemi'nin her bir zerresinde, her bir anında yaşanır.

Füsûsu'l-Hikem'de Halk Alemi

Şeyh-i Ekber İbn Arabî hazretlerinin hikmet nazarında Halk Alemi, yani içinde yaşadığımız bu görünür, kesif âlem, Hakk’tan ayrı, O’nun karşısında duran bir varlık değildir. Bilakis, Hakk’ın Kendi Zât’ını seyrettiği bir ayna, isimlerinin ve sıfatlarının tecellî ettiği bir sahnedir. Bu öyle bir sahnedir ki, O’ndan bir an bile ayrı düşse, varlığı da manası da kalmaz. Halk alemi, O’nunla kaimdir, O’nunla vardır ve O’na işaret eder.

Şeyh-i Ekber’in Hûd Aleyhisselâm’ın kelimesindeki hikmeti şerh ederken buyurduğu gibi, varlık dediğimiz şeyin hakikati, Hakk’ın Zât’ından başkası olamaz. Eğer varlık, kendi başına ayakta durabilen bir şey olsaydı, o vakit Hakk’a ortak koşulmuş olurdu ki, bu tevhidin ruhuna aykırıdır. Bu gördüğümüz, dokunduğumuz, hissettiğimiz âlemin varlığı “sereyân” sırrında gizlidir. Sereyân, bir şeyin başka bir şeye sirayet etmesi, nüfuz etmesi, yayılması demektir. Bu, Hakk’ın Kendi vücûdu ile bütün mevcudata vücûd vermesidir. O’nun varlığı çekilse, geriye sadece hiçlik, yani adem kalır.

Füsûs şârihi bu inceliği şöyle açıklar:

Şimdi, Hak, yaratılmışlar ve ilk yaratılanlar olarak adlandırılan şeylerde yaygındır; ve eğer durum böyle olmasaydı, varlık sahih olmazdı. Böyle olunca Hak, varlığın tekil hakikatidir. Bu sebeple "Hak, her şeye zâtıyla nigehbândır" (Hûd, 11/57); ve her şeyin korunması "Hakk'ın üzerine ağır gelmez" (Bakara, 2/255). Şimdi Hakk'ın, eşyanın hepsini koruması, bir şeyin kendi suretinin gayrısı olmaktan, kendi suretini korumasıdır; ve bunun dışındaki bir durum sahih olmaz. Ve O, her şahitten Şahit ve meşhuddan Meşhud'dur. Bu sebeple âlem, O'nun suretidir; ve O, âlemin ruhu olup onu idare edendir. Bu surette âlem, insân-ı kebîrdir (büyük insandır). Ya'ni Hak, zamân ile mesbûk olup “mahlûkāt” ve “âlem-i halk" ve "âlem-i şehadet” tesmiye olunan hakāyıkta; ve zamân ile mesbûk olmayıp “mübdeât” ve “âlem-i emr” ve “âlem-i ervâh” tesmiye olunan hakāyıkta, sereyân-ı vücûd ile sârîdir. Eğer iş böyle olmasaydı, vücûd sahîh ve sabit olmaz; ve bir şey vücûd bulmaz idi. Çünkü mümkinin, ya'ni mahlûkāt ve mübdeâtın vücûd-ı müstakilleri yoktur. Ya'ni eğer Hakk-ı mutlakın suver-i mukayyedâta sereyânı olmasaydı, o mukayyedâtın vücûdu sahîh ve sâbit olmaz idi. Zîrâ bu kesîf olan mevcûdâtın menşeleri, zât-ı latîfin vücûdudur; ve bu suver-i kesîfe, o vücûd-ı hakîkînin nişanları ve alâmetleridir. Nitekim Hak Teâlâ buyurur: وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ (Rûm, 30/22) ya'ni “Semâvât ve arzın halkı ve lisânlarınızın ve renklerinizin halk-ı ihtilafı Hak Teâlânın vücûdu alâmetlerindendir.

Halk alemi de Emir alemi de, yani zamanla kayıtlı olan mahlûkat da, zaman kaydının ötesindeki ruhlar alemi de, Hakk’ın sereyânı ile, yani O’nun varlığının içkinliği ile ayaktadır. Bir şeyin “korunması” (hıfz), o şeyin kendi suretini, kendi hakikatini muhafaza etmesidir. Bir taşın taşlığı, bir çiçeğin çiçekliği, bir insanın insanlığı, Hakk’ın o suretteki tecellîsinin devam etmesiyle mümkündür. İşte bu yüzden “Âlem, O’nun suretidir; O ise âlemin ruhudur.” Âlem, İnsân-ı Kebîr, yani Büyük İnsan’dır. Nasıl ki bizim bedenimiz ruhumuzla diriyse, bu koca kâinat da Hakk’ın varlığı ile diridir, O’nunla anlamlıdır. Halk alemi, bu hakikatin en kesif, en elle tutulur nişanı, en bariz alâmetidir.

Bu tecellî, Hakk’ın mutlak ve tek olan Vücûd’unun, bu sonsuz çokluktaki suretlere bürünmesiyle gerçekleşir. Şeyh-i Ekber, bu işleyişi Nefes-i Rahmânî mefhumuyla açıklar. Bu, Zât’ın kendi içindeki “bilinme” arzusunun, o “gizli hazine” sırrının bir rahmet nefesiyle dışa vurmasıdır. Esmâ-i İlâhiyye, yani İlâhî İsimler, kendi hükümlerini, kendi manalarını görmek isterler. El-Hâlık (Halk eden) ismi bir mahlûk (halk edilmiş), er-Rezzâk (Rızık veren) ismi bir merzûk (rızıklanan) ister. Bu isimlerin talepleri, Zât’ın içindeki bu muhabbet ve iştiyak, bir “nefes” gibi zuhura çıkar. Bu nefes, bütün âlemlerin kendisinden dokunduğu ilk maddedir, heyûlâdır. Bütün suretler, bu Rahmânî Nefes’in içinde belirir.

Füsûs şerhinde bu konu şöyle açıklanır:

İmdi vaktâki Hak suveri, nefeste îcâd etti ve esmâ ile muabber olan sultân-ı niseb zâhir oldu, âlem için neseb-i ilâhî sahîh oldu. Binâenaleyh suver-i âlem, Allah Teâlâ'ya müntesib oldular. Şimdi, Hak, suretleri nefeste var ettiği ve isimlerle ifade edilen nispetler sultanı ortaya çıktığı zaman, âlem için ilâhî nesep doğru oldu. Bu sebeple âlem suretleri, Yüce Allah'a nispet edildiler. “Nefes-i Rahmânî”, gerek ilm-i ilâhîde sabit olan suver-i a'yânın ve gerek âlem-i halkta peyda olan sûretlerin kâffesi için mâddedir. Binâenaleyh Hak ne kadar sûretler var ise, cümlesini “nefes-i Rahmânî”si olan bu mâddede ve bu “heyûlî”da îcâd etti. Ve hakāyık-ı eşyâ olan ayân-ı sâbite, esmâ-i ilâhiyyenin sûretleri olduğu gibi âlem-i halk ve şehîdette zâhir olan sûretler dahi, bu ayân-ı sâbitenin sûretleridir. Çünkü sultân-ı nisebin, ya'ni esmâ-i ilâhiyye saltanatının zuhûru, bunların ef’âlini ve ahkâmını ve âsârını ve rubûbiyetini, onlara birer mazhar-ı suverî vererek âlem-i imkânda izhâr etmekle olur. Bunun için Hak Teâlâ dahi böyle yaptı; ve kendi vücûd-ı mutlakının “ayn”ı olan “nefes-i Rahmânî”sinde ve “ilk mâdde" ve “heyûlâ”da bu sûretleri îcâd etti. Ve işte bu sûretle, İlâh ile meʼlûh ve Rab ile merbûb ve Hâlık ile mahlûk aralarında nisbet zâhir olmakla, binnetîce âlem için neseb-i ilâhî sahîh oldu. Ve suver-i âlemin vücûdu ve bilcümle sıfâtı, Hakk'ın vücûd ve sıfâtı olduğundan, bunlar Hakk'a müntesib olmuş oldular.

Âlemin “neseb-i ilâhîsi”, yani soy kütüğünün doğrudan Hakk’a dayanması, âlemin O’ndan kopuk, yabancı bir varlık olmadığını, bilakis O’nun isimlerinin birer yansıması, O’nun ilminde ezelden beri var olan hakikatlerin (A'yân-ı Sâbite) dış dünyadaki gölgeleri olduğunu anlatır. Halk alemindeki her bir suret, aslında bir İlâhî İsmin aynasıdır. Bu “nispetler saltanatı” sayesinde, yani isimlerin tecellî etme ihtiyacı sayesinde, Halk Alemi varlık sahnesine çıkmış ve Hakk’a mensup kılınmıştır. O’nun sıfatları ile sıfatlanmış, O’nun vücûdu ile var olmuştur.

Bu var oluş, bir anda olup biten bir şey değil, mertebelerden geçen bir “tenezzül”, yani bir iniş yolculuğudur. Zât-ı Mutlak, Kendi latifliğinden, sırf bilinmek ve sevilmek muradıyla, mertebe mertebe daha kesif, daha görünür suretlere bürünmüştür. Bu bir kusur değil, bir lütuf, bir ikramdır. En latif olanın, en kesif olanın idrakine sığacak şekilde kendini açmasıdır. Bu tenezzül yolculuğunun son durağı, en yoğun ve en görünür mertebesi ise Halk Alemi’dir.

Yakub Aleyhisselâm’ın kelimesindeki hikmete dair şerhte bu süreç şöyle anlatılır:

Bu sebeple latîf zât (Allah'ın özü) bundan sonra bir mertebe daha tenezzül buyurdu; ve bu mücerret cevherlere (soyut özlere) birer hayalî suret giydirdi ki, bu mertebeye: Âlem-i melekût (melekler âlemi), âlem-i misâl (misal âlemi), âlem-i hayâl (hayal âlemi), berzah-ı suğrâ (küçük berzah) ve âlem-i tafsîl (ayrıntı âlemi) derler. Velâkin bu âlemde dahi zuhurun ve görünür kılmanın kemâli hâsıl olmaz. Çünkü hayalî suretler her ne kadar açık bir surette görülür; ve eni, boyu ve derinliği ölçülebilir ise de, yoğunluğu olmadığından tartılamaz. Aynada yansıyan suret gibi. Binâenaleyh bu gāyeye vusûl için, zât-ı mutlak-ı latîf, bizzât bir derece daha kesîf olan libâs-ı taayyüne büründü; ve bu sûretle bilcümle esmâ ve sıfatının sûretlerini, kendi vücûdu âyînesinde kemâliyle müşâhede eyledi. Ve bu mertebe, merâtibin eksefi olup, ehl-i hakîkat bu mertebeyi: Şühûd-ı mutlak, âlem-i şehadet, âlem-i mülk, âlem-i nâsût, âlem-i halk, âlem-i his, âlem-i anâsır, âlem-i ecsâm, âlem-i mevâlîd ilh... gibi esâmî ile tevsîm ederler. Bu sebeple, bu amaca ulaşmak için, mutlak ve latif Zât, bizzat bir derece daha yoğun olan taayyün (belirginleşme) elbisesine büründü; ve bu şekilde bütün isim ve sıfatlarının suretlerini, kendi varlığının aynasında eksiksizce müşahede etti. Ve bu mertebe, mertebelerin en yoğun olanıdır ve hakikat ehli bu mertebeyi: Mutlak şühûd (mutlak görünürlük), âlem-i şehadet (görünen âlem), âlem-i mülk (maddî âlem), nâsût âlemi (insanlık âlemi), halk âlemi (yaratılış âlemi), his âlemi (duyular âlemi), anâsır âlemi (elementler âlemi), ecsâm âlemi (cisimler âlemi), mevâlîd âlemi (doğmuşlar âlemi) gibi isimlerle adlandırırlar. İmdi bu tenezzülâtın cümlesi zât-ı latîf-i Hakk'ın mertebe mertebe suver-i kesîfeye bürünerek zâhir olmasından ibarettir.

Halk Alemi’nin hakikati budur. O, İlâhî zuhurun kemâle erdiği, en mükemmel şekilde müşahede edildiği yerdir. Misal alemindeki suretler hayalîdir, “tartılamaz”. Ama bu dünyada, âlem-i his’te, her şeyin bir ağırlığı, bir rengi, bir kokusu, bir tadı vardır. Bu kesafet, bir perde gibi görünse de, aslında zuhurun en kâmil olduğu yerdir. Hakk, bu kesif elbiseye bürünerek, Kendi isim ve sıfatlarının bütün zenginliğini, bütün ayrıntılarını seyretmektedir. Bu yüzden Halk Alemi’ne “Mutlak Şühûd”, yani mutlak görünürlük, mutlak müşahede yeri denmiştir.

Şeyh-i Ekber’in hikmet penceresinden baktığımızda Halk Alemi, Hakk’tan ayrı düşmüş, sürgün edildiğimiz bir yer değildir. O, Hakk’ın Kendi Vücûd aynasında Kendi cemâlini seyrettiği, isimlerinin tecellîsiyle şenlenen, ruhu Hakk olan bir İnsân-ı Kebîr’dir. Bu âlem, O’nun varlığıyla kaim, O’nun nefesiyle diri ve O’nun tenezzülüyle görünürdür. Sâlike düşen vazife, bu kesif suretlerin ardındaki latif manayı görmek, her bir varlıkta Hakk’ın bir isminin tecellîsine şahit olmak ve bu muhteşem ilâhî oyunda kendi yerini, kendi hakikatini idrak etmektir. Halk Alemi, bir imtihan yeri olduğu kadar, bir müşahede, bir irfan ve bir vuslat mektebidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet denizinde, bu Halk Alemi dediğimiz tecellîgâhın bâtınına, ruhuna doğru bir seyre çıkalım. Zâhirde gördüğümüz bu kesif âlem, bu kalabalık, bu zıtlıklar yumağı, hakikatte nedir? Füsûsu'l-Hikem'in Hûd Peygamber'in kelimesine yüklediği mânâ, bu soruların cevabını bir ayna gibi önümüze kor.

Mesele, Hakk ile halk arasındaki nispeti doğru kurabilmektir. Bu nispet, iki ayrı varlığın ilişkisi değil, bir şeyin zâhiri ile bâtını, sureti ile ruhu arasındaki ayrılmaz bağdır. Şeyh-i Ekber bu sırrı şöyle açar:

Âlem Hakk'ın sûreti ve zâhiridir; ve Hak dahi âlemin rûhu ve bâtınıdır; ve bu âlemin müdebbiridir. Ve âlem hey'et-i mecmuasıyla “insân-ı kebîr” olmuş olur.

Şu gördüğümüz dağlar, denizler, insanlar, bütün bu kevn ü mekân, Cenâb-ı Hakk'ın suretidir. O'nun Zât'ı değil, ama Zât'ının tecellîsiyle boyanmış, O'nun isimlerinin nakışlarıyla süslenmiş bir elbisedir. Nasıl ki ruh bedeni ayakta tutar, yönetir, ona can verirse, Cenâb-ı Hakk da bu âlemin ruhudur. O olmasa, bu suret bir an bile varlıkta duramaz, bir hayal gibi dağılır gider.

Gören, Hakk'ın Basîr isminin sendeki tecellîsidir. Görünen, Hakk'ın Zâhir isminin kâinattaki tecellîsidir. Bu ikisini buluşturan idrak nuru da yine O'ndandır. Bu, zıt gibi görünenlerin, yani bakan ile bakılanın, bilen ile bilinenin aynı hakikatin farklı yüzleri olduğu Cem makamı idrakidir. Âlem O'nun aynasıdır, aynada görünen yine O'nun Kendi Vech'idir ve aynaya bakan da O'dur. Bu öyle bir birliktir ki, akıl hayrette kalır.

Bu idrak, sâlikin kalbinde derin bir dönüşüme yol açar. Halk âlemi, artık ondan ayrı, yabancı bir yer değildir. Kendi varlığının dış kabuğu, hakikatinin zâhirdeki yüzüdür. Bu noktada sâlik, halk âleminde cereyan eden iyi ve kötü, övülen ve yerilen bütün işlerin menbaını sorgulamaya başlar. Eğer her şey O'nun sureti ise, bu çirkinlikler, bu günahlar, bu noksanlıklar nereden geliyor?

İbn Arabî Hazretleri, İbrahim Peygamber'in kelimesinde bu düğümü çözer. Cenâb-ı Hakk'ın Kur'an'daki "işlerin tamamı Allah'a döner" buyruğunu tefsir ederken, bu "işlerin" sadece iyi ve güzel olanlar olmadığını, topyekûn her şey olduğunu beyan eder:

Bu âlem-i kesîf, "vücûd-ı mutlak”ın mertebe mertebe tenezzülâtından zuhûra gelmiş ve kadîm olan “mertebe-i eltaf"a nisbeten, ona "âlem-i halk” ve “âlem-i hudûs” denilmiştir. Binâenaleyh bu âlem-i hudûsde, kisve-i kesîf-i taayyüne bürünüp zuhûr etmiş olan ancak Hakk'ın vücûdudur. Bu mevtında, her mahlûkun ef'âli ve sıfatı bittabi' Hakk'a izâfe olunur. Çünkü cümlesi vücûd-ı Hakk'ın şuûnâtından ibârettir; ve mahlûk dediğimiz şeyin vücûd-ı müstakilli yoktur ki, ona bir şey izâfe edelim.

Halk âlemi, yani bu sonradan olmuş, kesif ve kayıtlı âlem, aslında Mutlak Vücûd'un tenezzül ederek, yani latiflikten kesifliğe doğru mertebe mertebe inerek kendini göstermesinden ibarettir. "Mahlûk" dediğimiz şeyin kendiliğinden, müstakil bir varlığı yoktur. O, Hakk'ın varlığının bir gölgesi, bir tecellîsidir. Öyleyse, gölgenin fiili, aslının fiilinden ayrı olabilir mi? Olamaz. Bu sebeple, mahlûktan sâdır olan övülen (mehâmid) ve yerilen (mezâmm) bütün fiiller ve sıfatlar, hakikat planında Hakk'a döner.

Bu, "kul günah işlesin, mesul değildir" demek midir? Hâşâ! Bu, şeriatın hükmünü ortadan kaldırmak değildir. Bu, bir idrak mertebesidir. Fark makamında, yani şeriat ve edep zemininde, kul kendi fiilinden mesuldür. İyilik yapar, mükâfatını umar; kötülük yapar, cezasından korkar. Bu, halk âleminin düzenidir ve lazımdır. Fakat arif, Cem makamına yükseldiğinde, perdenin arkasını seyreder. Orada görür ki, bütün fiillerin fâili, bütün sıfatların mevsûfu tektir. Bu, tenzih ile teşbihin, yani Hakk'ı âlemden ayrı ve yüce bilmekle (tenzih), O'nu âlemde ve her şeyde görmek (teşbih) arasında kurulan Muhammedî mîzan'dır. Kul, noksanlığı kendi kulluğuna, kemâli ise Hakk'ın rubûbiyetine verir. Bu, en kâmil edeptir.

Bu idrak, sâlikin ibadetine de yansır. Artık onun ibadeti, bir tüccar alışverişi gibi değildir. Cenneti kazanmak veya cehennemden kurtulmak için yapılan bir pazarlık olmaktan çıkar. Arif, halk âleminin bu ikiliğinden, bu korku ve ümit tuzağından kalbini arındırır. Onun ameli, başka bir sebeple değil, sadece ve sadece Cenâb-ı Hakk ibadete lâyık olduğu için yapılır. Şeyh-i Ekber, câhil ile âlimin (yani arifin) amelini şöyle ayırır:

Binâenaleyh câhilin ameli, cehennemden halâs ve cennete nail olmak içindir. Âlimin ameli ise, bu fikirlerden ârî olarak, mahzâ ibâdete müstahak olduğundan nâşî, Hakk'a ibâdet etmiş olmak maksadına müsteniddir.

Arifin secdesi, bir minnet veya bir talep secdesi değil, bir hayret ve muhabbet secdesidir. O, Hakk'ın kemâli karşısında kendi hiçliğini idrak etmenin lezzetiyle secde eder. Bu makamda sâlik, halk âleminin zâhirine bakıp onun noksanlıklarını, aczini, fâniliğini görür, "Bu Hak değildir" der. Sonra bâtınına, onu ayakta tutan kudrete, ilme, hayata bakar, "Bu halk değildir" der. İşte bu iki bakış arasında kalan kâmil insan, "hayret"e düşer. Bu, cehaletin değil, idrakin zirvesindeki bir hayrettir. Sıddîk-ı Ekber'in "İdrakin idrakinden aciz kalmak, idrakin ta kendisidir" sözünün tecellî ettiği yer burasıdır. Halk âlemine bakıp hem "Hakk'ın gayrı değil" demek, hem de "Hakk'ın aynı değil" demek... İşte bu, zıtların birliğidir.

Nihayetinde bütün bu irfanî yolculuk, sâlikin kendi varlığında düğümlenir. Halk âlemi dediğimiz o büyük kâinat, aslında insanın içinde dürülmüştür. Dışarıda seyredilen her ne varsa, onun bir nüshası da içeride, sâlikin kendi varlık mertebelerinde mevcuttur. Hakk'ın kulun varlığında, yani onun mazhar'ında zuhûr etmesi, ancak kulun bunu idrak etmesiyle kemâle erer. Terzibaba Hazretleri'nin sohbetinde bu ince noktaya temas etmesi, Füsûs'un bu derin hikmetini günümüz sâlikinin kalbine indirmesi bakımından mânidardır:

Senin mazharında zahir olan yani senin varlığında zahir olan Hakk ama sen bunu idrak etmişsen o zaten zahir de senin idrakin onu var veya yok hükmüne sokuyor. Aslında O hep vardır. Senin idrakinde yok olması bir şey değiştirmiyor. Mühim olan senin sendeki hakikatini idrak edip de kendi asaletini idrak etmendir.

Hakikat her an zâhirdir ama gaflet perdesiyle örtülü olana gizlidir. Mesele, dışarıdaki halk âlemini değiştirmek veya ondan kaçmak değildir. Mesele, insanın kendi varlık aynasındaki tozu silip, orada parlayan Vech'i görmesidir. Sâlik, kendi varlığının en derinindeki Zâtî hakikati idrak ettiğinde, kendi Rabb-ı hâss'ı, yani onu terbiye eden ilâhî ismin, o mutlak hakikate boyun eğdiğini görür. Bu, tamamen içeride yaşanan bir teslimiyettir. Bu idrak, dışarıdaki insanların sana boyun eğmesini gerektirmez. Zira her varlığın Rabbi, yani terbiye edicisi olan ilâhî ismi başkadır. Senin kendi içindeki fethin, senin kendi kulluk ve rubûbiyet mertebelerini yerli yerine koyman, en büyük zaferdir. İşte İnsân-ı Kâmil, halk âleminin içinde yaşarken, kalbiyle bu birliği seyreden, zâhirde halk ile, bâtında Hakk ile olan kişidir. O, bu kesif âlemin suretinde, o suretin ruhu olan Mutlak Varlığı müşahede ederek yaşar.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Halk Alemi

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, hakikatleri kuru bilgi yığınları halinde değil, gönle işleyen hikâyelerle, kalbi titreten temsillerle sunar. Onun dilinde Halk Alemi, yani bu gözümüzle gördüğümüz, elimizle tuttuğumuz suretler diyarı, hem Hakk’ın bir tecellîsi hem de asıl vatan olan Emir Alemi'ne uzanan yolda bir köprü, bir imtihan ve bir perdedir. Mesnevî-i Şerîf'i bir derya kabul edersek, Halk Alemi o deryanın yüzeyinde parıldayan, bazen göz kamaştıran ama derinliklerdeki hazineleri de örten dalgalar gibidir.

Mevlânâ için bu iki alem, birbirinden kopuk iki ayrı dünya değil, aynı hakikatin latif ve kesif yüzleridir. Biri manadır, diğeri suret; biri ruhtur, diğeri kalıp. Biri yönsüz ve zamansız bir emirdir, diğeri yönlere ve zamana bağlı bir oluşumdur. Sâlikin bütün yolculuğu da bu suretten manaya, kalıptan ruha, halktan Hakk'a doğru bir seferden ibarettir.

Kesif Suret, Latif Mana: Halk ve Emir Alemlerinin Temsili

Hazret-i Pîr, Halk Alemi’ni anlatırken onu sık sık Emir Alemi’nin zıddı gibi görünen ama aslında onun bir alt mertebesi, bir yansıması olan bir vasıfla tarif eder. Biri asıldır, diğeri onun gölgesi. Biri gökyüzüdür, diğeri o göğün yağmurunu içinde tutan bulut. Bu temsil, Halk Alemi'nin hem kaynağını hem de mahiyetini anlamak için bir anahtar gibidir.

Yani, halk âleminin göğü olan emir âlemine kadar basamak basamak gizli birtakım merdivenler vardır ki, insan fertlerinden her biri, yatkınlıklarına göre o basamaklardan emir âlemine çıkar. “İnân", Akrebü'l-Mevârid'in beyânına göre "suyu tutan bulut ve göğe bakıldığı vakit gözün gördüğü irtifa' ve taraf" ma'nâlarına gelir. Burada "suyu tutan bulut" ma'nâsı münasibdir ki, bundan âlem-i halk murâd buyrulur. ... Ve "gök"ten murâd âlem-i halkın yukarısı olan âlem-i emrdir; ve âlem-i halk âlem-i emrin hâl-i kesâfetidir.

Kesâfet (yoğunluk, maddîlik) ve letâfet (incelik, manevîlik) ayrımı burada bütün berraklığıyla ortaya konur. Halk Alemi, Emir Alemi’nin yoğunlaşmış, madde suretine bürünmüş halidir. Tıpkı su buharının latif ve görünmezken, yoğunlaşıp bulut olduğunda kesif ve görünür hale gelmesi gibi. Bulut, gökyüzünden ayrı bir varlık değildir; gökyüzünün bir hâlidir. İşte bu şehadet alemi de gayb aleminin, Emir Alemi’nin yoğunlaşmış bir tecellîsidir.

Bu yoğunluk, aynı zamanda yönlere ve kayıtlara bağlı olmak demektir. Halk Alemi, "yukarı-aşağı", "sağ-sol", "önce-sonra" gibi altı cihetle ve zamanla sınırlıdır. Emir Alemi ise bu kayıtlardan münezzehtir.

Emir ve sıfat âlemini, yani anlam yerini, yönden arınmış bil. Halk âlemi ve kesâfet ve taayyünât mevtını cihetler tarafınadır ve cihetler ile mukayyeddir. ... Ey sanem, âlem-i emri cihetsiz bil! Şübhesiz amir daha cihetsiz olur.

"Ey sanem" yani "ey surete, puta tapar gibi cismine tapan insan!" diye seslenir Mevlânâ. Cisimler alemi olan Halk Alemi, yönlere tabidir. Ama manadan ibaret olan Emir Alemi yönsüzdür. Aklın dahi bir yönü yoktur; o halde aklı ve canı halk eden Zât-ı Mutlak, nasıl olur da yönlerle kayıtlı olur? Bu, sâliki tenzihe, yani Hakk'ı yaratılmışların sıfatlarından uzak tutma idrakine davet eden bir derstir. Halk Alemi’nin bu kayıtlı, kesif fıtratı, onun aynı zamanda bir perde oluşunun da sebebidir. Ruh latiftir, cisim kesif. Birbirlerinden örtülü değillerdir ama his gözü, kesif olanın ardındaki latif olanı görmekte zorlanır.

Zîrâ rûh âlem-i sıfatdan ve âlem-i emir ve şe'nden olduğundan, tecerrüdü hâlinde kendisinden bir fiil sâdır olmaz; fiil sâdır olmak için, âlem-i halkdan bir kesîf âlet ve cisim lâzımdır.

Ruh, fiillerini ancak Halk Alemi’nde bir beden, bir kalıp vasıtasıyla gösterebilir. Bu dünya, ruhun manalarının açığa çıktığı bir sahnedir. Ancak bu sahnenin dekorları o kadar göz alıcıdır ki, insan çoğu zaman oyunun kendisini unutur, dekora takılır kalır.

Sâlikin Yolculuğu: Merdivenler, Nohutlar ve Aslına Rucû

Halk Alemi bir durak, bir sürgün yeri gibi görünse de, Mevlânâ’nın nazarında aynı zamanda bir tekâmül, bir pişme ve aslına dönme mektebidir. Bu mektepten mezun olmanın yolları çeşitlidir. Kimi "gizli merdivenlerden" tırmanır, kimi "kazanda pişerek" dönüşür.

Yani, halk âleminin göğü olan emir âlemine kadar basamak basamak gizli birtakım merdivenler vardır ki, efrâd-ı beşerden her birisi isti'dâdlarına göre o basamaklardan âlem-i emre çıkar. Her tâife için başka bir merdiven vardır; her reviş için başka gök vardır.

Halk Alemi’nden Emir Alemi’ne, yerden göğe gizli merdivenler kurulmuştur. Ve bu merdivenler herkese aynı değildir. Herkesin isti'dâdına, yani ezelî kabiliyetine göre bir yolu, bir merdiveni vardır. Bu, "Allah'a giden yollar yaratılmışların nefesleri sayısıncadır" sırrının bir başka ifadesidir. Herkesin a'yân-ı sâbitesi, yani ilm-i ilâhîdeki hakikati ne ise, bu dünyadaki yolculuğu ve tırmanacağı merdiven de ona göredir.

Mevlânâ’nın bu yolculuğu anlattığı en dokunaklı temsillerden biri de, tencerede kaynayan nohudun hikâyesidir. Nohut, Emir Alemi’nden bir hakikat olarak bu dünyaya, Halk Alemi’ne düşer. Burada ateşle, suyla, yani çile ve zorluklarla pişirilir. Bu pişme, onun için bir ölüm gibi görünse de aslında bir diriliş, bir mertebe atlayışıdır.

Ey nohut, senin bir hakikatin ve ruhun vardı, bu emir âlemindendi; ne zaman ki tabiat âlemine inmeye başladın, yağmur ve sıcaklık şeklinde birer kalıpla geldin ve yaratılış âleminde ortaya çıktın; ne zaman ki senin inişinden maksat olan nohut suretin meydana geldi ve inişin kemale erdi, ondan sonra insân-ı kâmile gıda oldun ve hoş olan marifet sıfatlarına bürünüp, başlangıcına geri dönüyorsun.

Nohudun serüveni, insanın serüvenidir. İnsan da bu Halk Alemi’ne bir suret ile gelir. Dünyanın hadiseleriyle, aşkın ve ayrılığın ateşiyle pişer. Eğer bu pişmeye sabrederse, hamlıktan çıkar, bir İnsân-ı Kâmil’e gıda olur. Yani onun irfanıyla beslenir, onun sohbetinde erir ve kendi nebatî varlığından kurtulup manevî bir hayata, bir "sıfata" dönüşür. Böylece geldiği yere, Emir Alemi’ne daha yüksek bir mertebeden geri döner. Nebatî varlığın ölümü, hayvanî varlığa; hayvanî varlığın ölümü, insanî varlığa; nefsânî insanın ölümü ise hakikî, ilâhî İnsan'a bir doğumdur.

Bitkinin ölümünden hayvanın varlığı oluştu. "Beni öldürün ey güvenilir kişiler" sözü doğru geldi. Çünkü cansız varlık ölünce, onun üstü olan bitkiye; bitki ölünce, kendisinin üstü olan hayvana; hayvan ölünce kendisinin üstü olan insana; insan ölünce, kendisinin üstü olan meleğe ve melek ölünce, kendisinin üstü olan hakiki varlık (vücûd-ı hakîkî) mertebesine geçer.

Bu, Halk Alemi’nin bir zindandan ziyade, bir terfi ve tekâmül potası olduğunu gösterir. Mesele, bu potanın içindeki ateşi bir azap olarak değil, bir arınma ve dönüşüm vesilesi olarak görebilmektir.

Zâhirdeki Zillet, Bâtındaki İzzet: Kâmil İnsanın Halk Alemindeki Hâli

Halk Alemi’nin en büyük aldatmacası, her şeyi zâhirî ölçülerle, dış görünüşle tartmasıdır. Bu alemde makam, mevki, zenginlik bir izzet (yücelik) alameti; fakirlik, kimsesizlik ise bir zillet (alçaklık) alameti sayılır. Hazret-i Mevlânâ, bu ölçünün ne kadar yanıltıcı olduğunu, bâtını arştan yüce olan bir velînin, zâhirde nasıl bir dilenci gibi görünebileceğini anlatarak yıkar.

Hz. Şeyh'in âlem-i bâtına âit olan esrârı ve ahvâli âlem-i halk olan kürsî ve arşdan daha yüksek idi. Böyle iken onun âlem-i zâhirdeki ahvâli ve mu-âmelesi "Allah için bir şey, Allah için bir şey" diyerek halktan dilenmek idi.

Bu durum, avam için anlaşılması güç bir Cem makamı tecellîsidir. Bu makam, zıtların birliğinin yaşandığı yerdir. O kâmil velî, bâtınında Hakk ile öyle bir zenginliğe ermiştir ki, Halk Alemi’nin bütün izzetini ayağının altına almıştır. Zâhirde dilenmesi, onun fakirliğinden değil, Hakk'ın "O alçaklık istedi, o dilencilik istedi" emrine boyun eğmesindendir. Bu, nefsin en sevdiği şey olan izzet ve beğenilme arzusunu kırmak için ilâhî bir terbiyedir. Peygamberlerin dahi zâhirde birer sanatla meşgul olmaları, borç almaları, bu sırra işarettir. Onlar, Halk Alemi’nin kurallarına uyuyor gibi görünürken, aslında o kuralları manevî bir gaye için kullanırlar.

Peygamberlerin her biri hep bu sanatı icra ederler. Halk müflistir, soruyu onlar sorarlar.

Asıl müflis, manevî sermayesi olmayan halk iken, zâhirde onlardan bir şey isteyen peygamberler ve velîler, bu halleriyle onlara en büyük dersi verirler: Halk Alemi’nin değer ölçüleri aldatıcıdır. Hakiki zenginlik ve izzet, bu alemin verdikleriyle değil, bu alemin ötesindeki Emir Alemi’ne ait manalarla ölçülür.

İlâhî Ferman ve Ahlâkî Ayrım: Siccîn ve İlliyyîn

Mevlânâ nazarında Halk Alemi-Emir Alemi ayrımı, sadece bir varlık mertebesi tasnifi değil, aynı zamanda ahlâkî ve manevî bir yol ayrımıdır. Bu ayrımın temeli ise Kur'ân-ı Kerîm'in "Yaratma ve emir O'nundur" (A'râf, 54) fermanına dayanır.

Yani, bizim bu sözlerimizden, Yüce Allah'ın bu ayet-i kerimede beyan buyurduğu üzere, halk âlemi ile emir âleminin Hakk'ın emrine tabi olduğunu bil! Çünkü halk âlemi, suret âlemi, zuhur âlemi ve mülk âlemidir. Emir âlemi ise bâtın âlemi ve melekût âlemidir ki, bu emir ve ilahi oluş o suret üzerine binici olur. Binici ve binilen, şahın fermanındadır. Cisim dergâhta ve can bârgâhtadır.

Her şey O'nun fermanındadır. Cisim, yani Halk Alemi'ne ait bedenimiz, padişahın sarayının dış kapısı, avlusu (dergâh) gibidir. Can, yani Emir Alemi'ne ait ruhumuz ise padişahın huzuruna çıkılan divanhane (bârgâh) gibidir. İkisi de aynı padişaha aittir ama mertebeleri farklıdır.

Bu mertebe farkı, sâlikin amelleri ve yönelişine göre ahlâkî bir sonuca bağlanır. Kim yüzünü ve gönlünü sadece cisimler alemine, bu dünyanın geçici zevklerine çevirirse, onun mekanı "âlem-i siccîn" olur. Kim de bu cisim alemindeyken gönlünü mana alemine, Emir Alemi’ne bağlarsa, onun makamı "âlem-i illiyyîn" olur.

Ma'lûm olsun ki, âlem ikidir: Biri “âlem-i illiyyîn", diğeri "âlem-i siccîn"dir. İlliyyîn, "âlem-i emr" ve siccîn "âlem-i halk"tır. ... Ervâh-ı ebrâr, şerîatin hükmüne göre amelleri sebebiyle ahkâm-ı tabîatten halâs olduklarından İllîyyîn'e urûc ederler. Ervâh-ı füssâk ve füccâr ahkâm-ı şer'iyyeyi terk ve huzûzât-ı nefsâniyyeye meyl ile ahkâm-ı tabîatte müstağrak olduklarından İllîyyîn'e urûc edemeyip, siccînde kalırlar. Ve âlem-i illiyyîn ayn-ı cennet ve âlem-i siccîn ayn-ı cehennemdir.

Halk Alemi, kendi başına ne cennettir ne de cehennem. O, bir tarla, bir imkanlar sahasıdır. Eğer sâlik bu tarlaya nefsânî arzular eker ve tabiatının esiri olursa, o tarla onun için bir zindana (siccîn), bir cehenneme dönüşür. Eğer bu tarlaya iman ve salih amel tohumları eker, ruhunun kanatlarıyla Emir Alemi’ne yükselmeye çalışırsa, o zaman bu kesif alem, yücelere (illiyyîn) çıkaran bir basamak, bir cennet kapısı olur.

Hazret-i Mevlânâ'nın dilinde Halk Alemi, aslından ayrılmış neyin feryadını duyuran, sâliki pişiren bir pota, içinden gizli merdivenlerin geçtiği bir kervansaray ve nihayetinde ya bir zindana ya da bir sıçrama tahtasına dönüşen ilâhî bir imtihan meydanıdır. Gözü olana bir tecellîgâh, kör olana ise bir oyalanma yeridir. Mesele, suretin tuzağına düşmeden, mananın izini sürebilmektir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Halk Alemi kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 3: "Hak Teâlâ semâyı yükseltti ve ölçü koydu. Her şeyi hesapsız ve mizânsız değil, mizân ile verir. Âlem-i halktan mübeddel olmuş olan kimseler müstesnâdır."
Cilt 5: "Sicnîn 'âlem-i halk'tır. Ve âlem-i emr âlem-i şe'nden ibâret olup latîftir ve âlem-i siccîn âlem-i zuhûrdan ibâret olup kesîftir. Ervâh-ı ebrâr, şerîatin hükmüne göre amelleri sebebiyle ahkâm-ı tabîatten..."
Cilt 6: "Cânın vahyinin horozu olan enbiyâ ve onların vârisleri olan kümmelîn-i evliyâ, galatdan mahfûz ve ma'sûm ve pâk olarak zâhir oldular. Hak'a da'vet hususunda, aslâ horozlar gibi hatâ etm..."
Cilt 8: "Altı cihet ile mukayyed olmadı. Allâmü'l-beyân olan Hak'ın zât-ı şerîfi ise, aklın Hâlik'ı olduğundan, akıldan daha latîf ve cândan daha latîfdir. Binâenaleyh, elbette cihât ile mukayyed olmaktan mü..."
Cilt 10: "Âlem-i halkın gökyüzü olan âlem-i emre kadar giden gizli bazı merdivenler vardır. İnsânların her biri, yatkınlıklarına göre bu basamaklardan geçerek âlem-i emre çıkar."
Cilt 11: "Süre-i A'râf'ta olan 'Âlem-i halk ve âlem-i emr Allâh'ındır ki, onun şânı müteâlîdir' âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Yani, bizim bu sözlerimizde..."
Cilt 12: "Rûh cevherdir. Mertebe-i nebâtta bittabi' ve mertebe-i hayvânda bi'l-ihtiyâr ve mertebe-i insânda bilfiil cismin muharriki ve mükemmilidir."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Halk Alemi

Halk âlemini diğer irfanî kavramlardan ayrı düşünmek, çiçeği toprağından, dalgayı denizinden ayrı düşünmeye benzer. Her biri, diğerini anlatan ve tamamlayan birer ayna gibidir.

Rûh: Halk âlemi, kesif olan, elle tutulup gözle görülen bedense, rûh, bu bedeni ayakta tutan latif candır. Biri sûret ise diğeri mânâdır. Halk âlemi, rûhun faaliyet gösterdiği, eserlerini ortaya koyduğu bir sahnedir. Rûh olmadan ceset nasıl bir an bile duramazsa, âlemler de kendilerini ayakta tutan küllî ruhtan bir an ayrı kalsalar yokluğa düşerler.
Nasut: Nâsût âlemi, yani insanlık âlemi, Halk âleminin en öz, en toplu ve en şerefli parçasıdır. Terzibaba Hazretlerinin işaret ettiği Lâhut-Ceberût-Melekût-Nâsût mertebelerinin en sonuncusu, yani zuhûrun en kesif noktasıdır. Halk âlemi bütün bir kevnî yapı ise, Nâsût âlemi bu yapının kalbi ve meyvesi olan insanı ve onun beşerî tecrübesini ifade eder.
Emir Alemi: Halk âlemi, Emir Alemi’nin zıddı değil, onun zâhirdeki yüzüdür. Emir âlemi, “Kün!” (Ol!) emrinin çıktığı, bütün mânâların tohum hâlinde bulunduğu, yönsüz ve mekânsız bir hakikat mertebesiyken; Halk âlemi o emrin açıldığı, o tohumun ağaç olduğu, yönlerin ve mekânların belirdiği şehâdet (görünür) sahasıdır. Biri bâtındır, diğeri zâhirdir.
Alem-i Mana: Bu terkip de Emir âlemiyle yakın bir mânâ taşır. Halk âlemi harflerden ve şekillerden oluşan bir kitapsa, Alem-i Mana o kitabın anlattığı hikâyenin, taşıdığı hikmetin kendisidir. Sûretler âlemi olan halk, mânâlar âleminin bir gölgesi, bir tecellîsidir. Sâlikin vazifesi, halk âleminin sûretlerine takılıp kalmak değil, o sûretlerin ardındaki mânâyı okumaktır.
İnsan-ı Kamil: Halk âlemi ile Emir âlemi arasındaki en kâmil köprü, en mükemmel berzah İnsan-ı Kamil’dir. O, bedeniyle halk âleminde yaşar, seyreder, yer ve içer; fakat rûhu ve kalbiyle dâimâ emir âlemindedir. O, bu iki âlemi kendinde birleştiren, Hakk’ın hem halk (yaratılış) hem de emr (hüküm) sıfatlarının en kâmil tecellîgâhıdır. Âlem onun için halk edilmiştir ve âlemin mânâsı ancak onun idrâkiyle kemâle erer.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, Şeyh-i Ekber İbn Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, halk âlemi hakikatine kendi meşreplerinin rengiyle boyanmış aynalardan bakarlar. Her birinin aynası, aynı hakikatin farklı bir yüzünü bize gösterir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde halk âlemi, sâlikin seyr ü sülûkunda bizzat tecrübe ettiği, adımladığı bir menzil olarak karşımıza çıkar. O, bu âlemin Zât-ı İlâhî’nin “bilinmeklik” muradıyla yaptığı bir tenezzül, bir aşk coşkunluğu olduğunu hatırlatır. Lâhut’tan Nâsût’a dört mertebeli iniş nazariyesi, sâlike kendi varlığının köklerinin nerede olduğunu ve nereye doğru yolculuk etmesi gerektiğini öğretir. Mürşidin “dünya hayatı bir oyun ve eğlencedir” telkini, müridi bu âlemin câzibesinden kurtarıp fakr-ı ihtiyârîye, yani bu âlemin içinde ama ona gönül bağlamadan yaşama edebine davet eder. Terzibaba’nın dilinde halk âlemi, hem bir imtihan sahası hem de edebe riayet edildiğinde emir âlemine tırmanılacak bir merdivendir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise mesele, vücûdun vahdeti (varlığın birliği) zaviyesinden ele alınır. Halk âlemi, Hakk’tan ayrı, O’nun karşısında duran ikinci bir varlık değildir. Bilakis o, Hakk’ın kendi Zâtını seyrettiği bir ayna, O’nun isimlerinin tecellî ettiği bir surettir. “Âlem Hakk’ın sûreti, Hakk ise âlemin rûhudur” tespiti, bu hikmetin temel taşıdır. Âlemin varlığı, Hakk’ın Nefes-i Rahmânî’si ile kâimdir; o rahmet nefesi çekilse, bütün sûretler bir anda silinir. Şeyh-i Ekber’e göre halk âlemini görmek, aslında Hakk’ı görmektir. Bu, zıtların birliğinin, yani tenzih ile teşbihin Muhammedî mîzanda dengelendiği bir Cem makamı idrâkidir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’inde halk âlemi, hikâyelerin ve sembollerin diliyle anlatılır. O, bu kesif âlemi “su tutan buluta” veya “yönlerle kayıtlı bir dünyaya” benzetir. Karşısında ise emir âlemi, “yönsüz bir gökyüzü” gibi latif ve sınırsızdır. İnsanın yolculuğu, bu kesif âlemde bir “nohut” gibi kaynayıp pişerek, yani çile ve riyâzetle olgunlaşarak kâmil insana gıda olmak ve böylece aslî vatanına dönmektir. Mevlânâ için halk âlemi, rûhun gurbetidir. Bu gurbetten sılaya dönüş ise ancak bâtına açılan “gizli merdivenler” ile mümkündür. Mesnevî, bu âlemi bazen ahlâkî bir ayrımla ele alır; nefsinin esiri olanlar için bir “âlem-i siccîn” (aşağıların zindanı), rûhunun kanatlarıyla uçanlar için ise üstündeki “âlem-i illiyyîn”e (yüceler makamına) bir basamaktır.

Değerlendirme

Netice itibariyle, irfan mektebinin üç büyük mürşidinin dilinden süzülen hikmet bize şunu öğretir: Halk âlemi, ne kendisinden kaçılacak bir zindan ne de içine dalınacak mutlak bir hakikattir. O, Hakk’ın zâhir olduğu, okunması gereken bir kitap, mânâsı çözülmesi gereken bir şifredir. Sâlikin vazifesi, bu görünen âlemin sûretlerinde boğulmak değil, her bir sûretin ardında parlayan ilâhî mânâyı seyretmektir. Yolculuk, halktan Hakk’a doğru değil, halkta Hakk’ı bularak O’nunla beraber olma şuuruna ermektir. Bu idrâk, insanın kendi varlığında emir ile halkı, zâhir ile bâtını birleştirmesiyle kemâle ulaşır. Böylece sâlik, halk âleminin her zerresinde aynı hakikatin farklı nağmelerini işiten bir arif olur.