Hanîf Dini

Hanîf Dini, ne doğuya ne de batıya açılan, insanın kendi kalbine, varlığın en saf, en duru özüne açılan bir kapıdır. Bu, adıyla sanıyla bildiğimiz dinlerden bir din değil, bütün dinlerin ruhu, fıtratın kendisidir. Bir mezhep, bir meşrep değil; yönünü sadece Hakk’a dönmüş, başka her şeyden yüz çevirmiş kalbin dosdoğru duruşudur. Bu, belirli bir mabede sığmak değil, bütün kâinatı bir mescid bilmektir. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu Hanîf duruşu, varlığın kendi sırrına ermenin anahtarı olarak görülür. Hanîf olmak, eşyanın ardındaki Vahdet’i seyretmek, her yüzde O’nun Vechi’ni görmek ve her seste O’nun sesini duymaktır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her kelimenin bir kabuğu, bir de özü vardır. Hanîf kelimesinin lügat mânâsına baktığımızda, Arapça "hanefe" kökünden geldiğini ve "bir tarafa meyletmek, yönelmek" demek olduğunu görürüz. Ancak bu, herhangi bir yöneliş değildir. Eğriden doğruya, yanlıştan hakikate, çokluktan Bir’e doğru bir meyil, bir aşkla yöneliştir. Bu yüzden lügatler onu "doğruya yönelen, batıldan yüz çeviren" diye açıklar.

İrfan yolunun yolcusu olan sâlik için mühim olan, kelimenin ıstılah mânâsı, yani özüdür. Tasavvuf ıstılahında Hanîf, kalbini gizli veya açık her türlü şirkten arındırmış, yüzünü ve özünü yalnızca Vahdet’e, yani Hakk’ın mutlak birliğine çevirmiş kimsedir. Bu, sadece taştan, tunçtan yapılmış putlara tapmamak değildir; o, işin en basit, en zâhirî kısmıdır. Asıl Hanîfiyet; makam, mevki, para, şöhret, ilim, hatta kendi nefsi gibi kalbe yerleşip insanı Hakk’tan alıkoyan modern zaman putlarından da yüz çevirmektir. Kalpte Hakk’tan başka bir sevgiye, O’ndan başka bir kuvvete yer bırakmamaktır.

Bu duruşun en kâmil örneği, atamız Hz. İbrahim’dir. Kur’ân-ı Kerîm onun için, "O bir Yahudi veya Hristiyan değildi, fakat batıldan yüz çevirmiş bir Hanîf idi ve müşriklerden değildi" buyurur. Hz. İbrahim, babasının ve kavminin taptığı putları elinin tersiyle itmiş, aklının ve kalbinin yolculuğunda önce yıldızlara, sonra Ay'a, sonra Güneş'e bakıp "Ben batanları sevmem" diyerek fânî olan her şeyden yüz çevirmiş ve yönünü batmayan, sönmeyen, her an ve her yerde var olan Hakk’a dönmüştür. Hanîfiyet’in aslı budur: Görünenlerin ardındaki Görünmeyen’i, değişenlerin ardındaki Değişmeyen’i bulmak ve O’na teslim olmaktır. Bu teslimiyete erene de "Müslim" denir.

Hanîf duruşu, insanı belirli bir cihete, bir yöne hapsetmez. Şeriat gereği bedenin Kâbe’ye dönmesi bir edeptir, bir nizamdır ve lazımdır. Lâkin Hanîf’in kalbi bilir ki, Hakk hiçbir yöne, hiçbir mekâna sığmaz; çünkü bütün yönler ve mekânlar O’nun tecellîsinden ibarettir. Bu sır, Bakara Suresi’nin 115. ayetinde şöyle ifade edilir:

Fe eynemâ tuvellû fe semme vechullâh. (Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır.)

Bu ayet, Hanîf dininin Kur’ânî temelidir. Hanîf olan anlar ki, Kâbe bir semboldür; asıl Kâbe, her yeri kuşatmış olan Hakk’ın Vechidir. Doğu da O’nundur, batı da O’nun. Artık onun için kâinat, her zerresiyle Hakk’ı zikreden devasa bir mescide dönüşür. Yönünü bir duvara değil, o duvarı ve bütün duvarları var eden Vücûd-ı Mutlak’a çevirir.

Hanîf Dini, İslâm’dan ayrı bir din değildir; bilakis İslâm’ın özü, tevhidin en saf hâli, bütün peygamberlerin ortak mesajı olan fıtrat dinidir. O, insanın halkına kodlanmış olan asıl yazılımıdır. Sonradan gelen bütün inançlar, fikirler, ideolojiler bu saf fıtratı ya perdeler ya da cilalar. Hanîf olmak, o perdeleri tek tek kaldırarak, varlığın ve kendi varlığının özündeki o saf, lekesiz, yönsüz ve bir o kadar da her yöne dönük olan tevhid aynasına yeniden kavuşmaktır. Bu öyle bir duruştur ki, kişi ne sırf tenzihte kalarak Hakk’ı âlemden uzaklaştırır, ne de sırf teşbihte boğularak O’nu yaratılmışlara benzetir. O, her an her zerrede Hakk’ı görür ama O’nun hiçbir zerre gibi olmadığını da bilir. Bu Muhammedî mîzan, bu dengeli duruş, Hanîfiyet’in ta kendisidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Hanîf Dini: Aslı ve Mertebesi

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin irfan mektebinde öğrettiği usûl üzere, bir meselenin hakikatine ermek için onun köküne, menbaına inmek gerekir. Hanîf Dini'nin hakikatini anlamak için de, onu kevnî (âlemlere dair) bir mesele olarak değil, vücûdî (varlığa dair) bir hakikat olarak ele almak, seyrine en baştan, varlığın zuhûr edişinin ilk anından başlamak gerekir. Hanîf Dini, sonradan ortaya çıkmış bir "seçenek" değil, varlığın kendi özündeki, fıtratındaki aslî "duruş"tur. O, dinlerin anasıdır, çünkü o, varlığın anası olan Vücûd-ı Mutlak'ın kendi kendine meylinin adıdır.

Tenezzül Yolculuğu: Zât'tan Âlemlere Hanîf Duruş

Cenâb-ı Hakk, henüz isimleri ve sıfatlarıyla tecellî etmemişken, bütün nispetlerden ve kayıtlardan münezzeh iken, irfan ehli bu makama Ahadiyyet (mutlak birlik, teklik) der. Bu, "Allah birdir" hükmünün dahi olmadığı, zira "iki" ihtimalinin akla bile gelmediği bir Birlik makamıdır. Orada ne isim vardır ne sıfat, ne zâhir vardır ne bâtın. Sadece Mutlak Zât. İbn Arabî Hazretleri'nin Amâ (kör edici yoğunluktaki bulut) dediği, idrakin kuşatamadığı Hüvviyet (sadece O olma hâli) makamıdır bu.

Bu mutlak gayb hâlindeki Zât-ı Mutlak'tan kesret (çokluk) âleminin zuhuru, "tenezzül" denilen lütufkâr inişle gerçekleşir. Kudsi bir hadiste Cenâb-ı Hakk buyurur: "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (irade ettim) ve bilinmekliğim için mahlukatı halk ettim."

Bu "bilinmeyi sevme", bu "muhabbet", varlığın motorudur. Bu, Zât-ı Mutlak'ın kendi Zât'ına olan aşkıdır. Bu ilk meyil, bu ilk yöneliş, Ahadiyyet semasından Vâhidiyyet (bir-çokluk) ufkuna doğru ilk tenezzüldür. Vâhidiyyet, Zât'ın kendi Zât'ında tüm isim ve sıfatlarını, yani bütün potansiyellerini icmâlen (topluca) bildiği mertebedir. Burası, "Ben Allah'ım, Rahmân'ım, Rahîm'im, Vedûd'um..." bilgisinin olduğu, fakat bu isimlerin tecellî edeceği bir "ayna"nın, yani âlemlerin henüz olmadığı mertebedir. Bu ilk yönelişe, bu ilk belirlenime, irfan dilinde Taayyün-i Evvel (ilk belirme) denir.

Hanîf Dini, tam da bu Taayyün-i Evvel'in kendisidir. O, Zât'ın kesrete doğru olan o ilk, saf, yönsüz yönelişidir. Henüz ne Yahudilik vardır ne Hristiyanlık ne de İslâm'ın şeriat formu... Çünkü henüz ortada bir "yön" yoktur. Hanîfiyet, her yönün kendisinden doğacağı "yönlerin kaynağı" olan o aslî duruştur. O, bir yöne dönmek değil, her yöne birden dönük olmaktır. Çünkü o, kaynağın kendisidir. Bütün nehirler tek bir pınardan çıkmaz mı? Hanîf Dini, bütün şeriatların, bütün yolların çıktığı o ilk pınardır. Bu sebeple Terzibaba mektebinde Hanîf Dini, İbrahimî bir gelenek olmaktan öte, varlığın kendi ontolojik, yani vücûdî temelidir. O, varoluşun "fabrika ayarı"dır.

Varlığın Perdelediği Vücûd-ı Vâhid: Seyr-i Hanîfî

Cenâb-ı Hakk'ın "bilinmeyi sevmesiyle" başlayan tenezzül yolculuğu, Vâhidiyyet mertebesinde kalmadı. O mertebede potansiyel olarak bulunan bütün ilâhî isimler ve o isimlerin sonsuz kombinasyonları olan A'yân-ı Sâbite (sâbit hakikatler), Hakk'ın Nefes-i Rahmânî (Rahmânî Nefes) dediğimiz Hâlık tecellîsiyle dışa vurdu. Önce ruhlar âlemi, sonra misal âlemi ve nihayet içinde bulunduğumuz şehadet âlemi katman katman zuhûra geldi.

Fakat bu zuhûr, aynı zamanda bir perdelenmedir. Zât-ı Mutlak, kendi tecellîlerinin arkasına gizlendi. Bizler şimdi bir çiçeğe baktığımızda "çiçek" görüyoruz, bir insana baktığımızda "insan" görüyoruz. Bu gördüklerimiz yanlış değil, lakin eksiktir. Bunlar, Vücûd-ı Vâhid'in (Tek Varlık) bu âlemdeki formları, elbiseleri, perdeleridir. Gözümüz, perdenin kendisini görüp perdenin arkasındaki asıl Vücûd'u göremez hâle gelmiştir. Şirk dediğimiz şey de budur: Perdeyi, perdenin arkasındaki sanıp ona takılıp kalmak.

Hanîf, bu perdelerin ardındaki Tek Varlığı seyreden kişidir. O, çiçeğe baktığında sadece bir bitki görmez; Hakk'ın "Musavvir" (şekil veren) ve "Bedî" (eşsiz güzellikte halk eden) isimlerinin tecellîsini müşahede eder. Bir dostunun cömertliğinde Hakk'ın "Kerîm" ismini, bir âlimin ilminde "Alîm" ismini, bir annenin şefkatinde "Rahmân" ve "Rahîm" isimlerini görür.

Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde sıkça vurguladığı gibi, hanîf olmak, âlemi yok saymak değildir. Bu, tenzihin ifratına kaçmak olur. Hanîf olmak, âlemin her bir zerresinde, her bir olayında, her bir halinde Hakk'ın bir başka isimle, bir başka şanla tecellî ettiğini zevk etmektir. Bu, teşbih ile tenzihi birleştiren Muhammedî mîzan'dır. Hanîf, ne âlemi Hakk'dır diyerek teşbihte boğulur, ne de Hakk âlemden tamamen ayrıdır diyerek tenzihte donup kalır. O bilir ki, "O'nun benzeri gibi bir şey yoktur" (Şûrâ, 11) ayeti tenzih, "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (yüzü, zâtı) oradadır" (Bakara, 115) ayeti ise teşbihtir. Hanîf, bu iki ayetin hakikatini aynı anda kalbinde yaşayabilen kişidir. Onun için Kâbe ne kadar kıbleyse, bir karıncanın yürüyüşü de o kadar kıbledir, çünkü her ikisi de Hakk'tan birer ayettir, birer işarettir.

Bu bakışa sahip olan için artık "yönler" anlamını yitirir. Doğu da O'nundur, Batı da. Her zerre, O'na işaret eden bir pusula iğnesine dönüşür. Bu, yönlere tapmaktan kurtulup Yönlerin Sahibine dönmektir. Hanîfiyet budur.

Zuhûrun Kaynağı: Muhabbet ve Cemâl Tecellîsi

Bütün bu tenezzül, bu zuhûr, bu perdelenme ve perdenin ardını seyretme macerasının arkasındaki itici güç, "Aşk"a, yani "Muhabbet"e açılır.

"Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim..." Bu sevgi, bu muhabbet, Zât'ın kendi Zât'ına, kendi Cemâl'ine (güzelliğine) olan ezelî aşkıdır. Güzellik, görülmek, seyredilmek ister. En büyük Güzel olan Cenâb-ı Hakk da kendi güzelliğini seyredeceği aynalar istemiştir. Bütün kâinat, bu sonsuz güzelliğin yansıdığı, her biri farklı bir açıyı, farklı bir ismi gösteren irili ufaklı aynalardan ibaret bir "ayna sarayı"dır.

Güneşin ışığı tek bir renktir, beyazdır. Ama bir prizmadan geçtiğinde yedi renge ayrılır. Kırmızı, sarı, mavi... Hepsi de aslında o tek beyaz ışığın farklı kırılmalarıdır. İlâhî isimler de böyledir. Hepsi, Ahadiyyet'in o renksiz nurunun, kesret prizmasından geçerken büründüğü farklı renklerdir. Celâl (azamet, kahır) tecellîsi de O'ndandır, Cemâl (güzellik, lütuf) tecellîsi de.

Hanîf olan kimse, bu renklerin her birinin asıldaki beyaz ışıktan geldiğini bilendir. O, kırmızıya bakıp "sadece kırmızı haktır, mavi batıldır" demez. Maviyi de, sarıyı da, yeşili de aslına, yani tek olan Nur'a bağlar. O bilir ki, kâinatta cereyan eden her şey, Hakk'ın kendi güzelliğine olan aşkının bir tezahürüdür. Bir yanardağın patlaması Celâl isminin, bir bebeğin gülümsemesi Cemâl isminin tecellîsidir. Hanîf, bu iki tecellî karşısında da "Labbeyk" (buyur emret) diyen, her ikisinde de aynı Sahib'in mührünü gören kişidir.

Bu yüzden Hanîf Dini, bir kurallar ve yasaklar manzumesi olmaktan çok, bir "aşk hâli"dir. Kâinatın bir aşk mektubu olduğunu okuyabilme sanatıdır. Bu mektubu okuyabilen, yani hanîf olan sâlik, artık yaptığı ibadetleri bir borç ödemek için veya bir korkudan dolayı yapmaz. Onun her ameli, sevgilinin güzelliğini seyretmenin, O'nunla hemhâl olmanın bir ifadesine dönüşür. Namazı bir vuslat, zikri bir sohbet, hizmeti bir muhabbet olur.

Terzibaba Hazretleri'nin irfan ufkundan bakıldığında Hanîf Dini, varlığın başlangıcındaki o ilk saf yöneliş, kâinatın perdesinin ardındaki Tek Varlık'ı müşahede ediş ve bütün bu varoluş senaryosunun arkasındaki İlâhî Aşk'ı zevk ediş hâlidir. O, bir dine mensup olmak değil, bütün dinlerin kökenindeki hakikate, yani Tevhid'e mensup olmaktır. Bu vücûdî temeli anlayan bir gönül için artık mesele, bu hakikati kendi nefsinde nasıl yaşayacağı, bu hanîf duruşu kendi ahlâkı nasıl kılacağıdır. Mürşid rehberliğinde başlayan bu seyr u sülûk, sâliki bu ulu hakikatin zevkine erdirir ve onu, her yöne döndüğünde Hakk'ın vechini görenlerden eyler.

Terzibaba Geleneğinde Hanîf Dini'in Yaşanması

Hakikati bilmek haritaya bakmak gibidir, ama yolculuğun kendisi değildir. O bilginin sâlikin hayatında nasıl bir hâle büründüğünü, nasıl yaşandığını anlamak gerekir. Hanîfiyet, dilde kalan bir kelâm değil, kalpte yaşanan bir ahvâl, bütün bir vücûda yayılan bir duruştur. Bu duruşa ermenin yolu ise nefs ile yapılan bir mücâdeleden, bir mürşid aynasında kendini seyretmekten ve zikrin bütün varlığı kuşattığı bir teslimiyetten geçer.

Kalbin Arınması: Nefsin Mertebelerinden Hanîf Fıtratına Yolculuk

Her insan, dünyaya bir “hanîf fıtratı” üzere gelir. Bu, her yöne değil, yalnızca Hakk’a dönük, O’ndan gayrı bir istikamet bilmeyen, tertemiz bir yöndür. Dünya hayatı, hevesler, arzular, korkular ve benlik iddiaları bu saf fıtratın üzerine kat kat perdeler çeker. Bu perdelere tasavvuf dilinde “nefsin mertebeleri” denir.

Yolculuğun en başındaki insan, Nefs-i Emmâre yani “kötülüğü emreden nefs” makamındadır. Bu makam, yönlerin en kesif, en dağınık olduğu yerdir. Nefs burada bir an paraya, bir an şöhrete, bir an şehvete, bir an makama döner. Her bir arzu, bir yöndür. Her bir yön, bir puttur. Bu insan, Bakara Suresi’ndeki “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” müjdesini duysa da yaşayamaz. Çünkü o, nereye dönse kendi nefsinin bir arzusunu, bir vehmini görür.

Sâlik, bir mürşidin himmetine sığınıp zikre ve riyâzete başladığında, bu kör edici yönlerden yavaş yavaş yüz çevirmeye başlar. Artık yaptığı her yanlışta kalbi sızlar, kendini kınar. Bu, Nefs-i Levvâme yani “kendini kınayan nefs” mertebesidir. Yönler azalmıştır ama hâlâ ikilik vardır: bir Hakk’a dönük yüzü, bir de dünyaya dönük yüzü. Hanîf fıtratı kendini hissettirmeye başlamış, sâlik kendi çarpıklığını fark etmiştir.

Yolculuk devam ettikçe sâlik, Hakk’tan gelen ilhamlarla teselli bulduğu Nefs-i Mülhime makamına ulaşır. Artık kalbine iyi ve kötü fısıldanır, o da Hakk’ın ilhamıyla doğruya meyleder. Yönler iyice azalmış, istikamet belirginleşmiştir. Lâkin hâlâ tam bir teslimiyet yoktur; gelen ilhamın nefsinden mi, Rahman’dan mı olduğu tereddüdü kalbi meşgul edebilir.

Nihayet, bütün bu mücadelelerin sonunda kalp, her türlü şüpheden, vesveseden ve dağınıklıktan arınır. Artık o, nefsânî arzuların fırtınalarıyla dalgalanan bir deniz değil, üzerinde Hakk’ın tecellîlerinin aksettiği durgun bir göl gibidir. Bu, Nefs-i Mutmainne yani “huzura ermiş, tatmin olmuş nefs” makamıdır. Bu makam, hanîfiyetin sâlikin varlığında tam olarak tecellî ettiği yerdir. Artık sâlik için doğu, batı, kuzey, güney kalmamıştır. O, hangi yöne baksa, hangi işe el atsa, hangi insanla konuşsa, hepsinde Hakk’ın bir vechini, bir tecellîsini seyreder. Onun için artık tek bir yön vardır: Hakk’ın kendisi. Ve bu yön, bütün yönleri kuşatmıştır. Hanîf olmak, bu nefs yolculuğunu tamamlayıp, fıtratındaki o aslî ve tek yönlü duruşa yeniden kavuşmaktır.

Mürşid Aynasında Fıtratı Seyretmek: Edep ve Teslimiyetin Sırrı

İnsanın kendi nefs perdesini tek başına yırtması, okyanusu bir kaşıkla boşaltmaya benzer. Zira göz, kendi kendini göremez. İnsanın nefsânî körlüklerini, benlikten kaynaklanan gizli şirklerini ona gösterecek, cilâlanmış bir ayna lazımdır. O ayna, Mürşid-i Kâmil’dir.

Mürşid, müridine yeni bir şey vermez. O, müridin zaten sahip olduğu ama unuttuğu, toz toprak içinde bıraktığı hanîf fıtratını ona gösterir. Mürid (irade eden, isteyen), mürşidin sohbetinde, nazarında, hâlinde kendi aslını seyreder. Mürşidin varlığı, müridin kalbindeki pası söken bir kimyâ, eğrilikleri düzelten ilâhî bir mihenktir.

Bu ayna karşısında durmanın iki temel şartı vardır: edep ve teslimiyet.

Edep, sadece elini kolunu düzgün tutmak değildir. Hakiki edep, mürşidin varlığında tecellî eden o ilâhî irfan ve terbiyeye hürmet etmektir. Mürşidin, kendi nefsini aradan çıkarıp Hakk’ın bir tecellî aracı olduğunun idrâkidir. Bu idrâk olmadan, mürşid de diğer insanlar gibi etten kemikten bir varlık olarak görülür ve ayna işlevini yerine getiremez.

Teslimiyet ise, hastanın hekime teslim olması gibidir. Akıllı hasta, hekime “Beni şu ilaçla değil de bu ilaçla tedavi et” demez. Derdini söyler ve hekimin vereceği acı ilaca da, yapacağı neştere de rıza gösterir. Mürid de mürşidine teslim olduğunda, aslında kendi aklının, mantığının ve nefsânî hükümlerinin ötesindeki ilâhî hikmete teslim olur. Mürşid, sâlikin hanîf fıtratına ulaşmasını engelleyen nefsânî urları, benlik kistlerini kesip atacak mânevî bir cerrahtır. Bu ameliyat ise ancak tam bir teslimiyetle, yani “ben”i bir kenara bırakmakla mümkün olur.

Mürid, mürşidinin terbiyesi altında, yontulan bir taş gibi, fazlalıklarından arındıkça, aslî şekline, yani hanîf fıtratına geri döner. Artık o, her yöne savrulan bir kaya parçası değil, Kâbe’nin duvarında yerini bulmuş, yüzü yalnızca Hakk’a dönük bir taştır. Bu süreçte mürşid, sâlikin hanîf dinini sadece bilmesini değil, o dinin kendisi olmasını sağlar.

Bilgiden Hâle Geçiş: Hanîfiyetin Zevk Edilmesi

Hanîf dininin ne olduğunu kitaplardan okuyabilir, üzerine saatlerce konuşabiliriz. Bu, kıymetli bir bilgidir ama denizin kenarında durup suyu anlatmaya benzer. O denize girmeyen, suyun serinliğini teninde hissetmeyen, suyu gerçekten “bilmiş” sayılmaz.

Terzibaba mektebinde Hanîfiyet, bir hâl ilmidir; kâl (söz) ilmi değil. O, zevk edilerek, tadılarak öğrenilir. Bu, teorik bir malûmattan, yaşanan bir tecrübeye geçiştir. Bu geçişin en önemli vasıtaları ise zikir, sohbet ve hizmettir. Sâlik, zikir halkasında “Allah” dedikçe, sadece bir ismi tekrar etmez; bütün sahte yönleri, bütün putları kalbinden söküp atar ve tek bir yöne, Zât-ı Mutlak’a yönelir. Her bir “Allah” deyiş, hanîf fıtratına atılmış bir adımdır.

Sohbet meclisleri, bu hâlin paylaşıldığı, kalpten kalbe aktığı mânevî şifa sofralarıdır. Mürşidin ağzından dökülen her kelime, bir tohum gibi sâlikin kalbine düşer. O tohum, sâlikin gayreti ve teslimiyetiyle sulandıkça, filizlenir ve hanîfiyet ağacı olarak boy verir. Sâlik, sohbette sadece bilgi almaz; mürşidin ve diğer ihvanın hâliyle hâllenir.

Hizmet ise benliği eritmenin en tesirli ilacıdır. Sâlik, dergâhta bir ihvanına bir tas su verirken, bir sofrayı kurarken, bir yeri temizlerken, aslında kendi nefsini, kibrini ve “ben”lik iddiasını temizler. Hizmet, sâlikin yönünü kendi nefsinden alıp başkalarına, dolayısıyla Hakk’a çevirmesidir. Çünkü Hakk’ın en sevdiği kullar, O’nun kullarına hizmet edenlerdir.

Bu üç sacayağı –zikir, sohbet, hizmet– sâlikin hayatında birleştiğinde, hanîfiyet artık onun için ezberlenmiş bir ders değil, her an soluduğu bir hava, her an yaşadığı bir gerçeklik olur. Her anında “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” ayetinin canlı bir şahidi olur. Bu, bilgiyi hâle dönüştürmek, hanîf dinini zevk etmektir.

Zikrin Bütün Vücûdu Sarması: Her Nefeste Hakk ile Olmak

Hanîfiyetin sâlikin varlığındaki en kâmil tecellîsi, zikrin bütün vücûdu sarmasıyla olur. Yolun başında zikir, dildedir. Sâlik, diliyle “Allah, Allah” derken aklı başka yerlere gider. Bu, zikrin en alt mertebesidir ama terk edilmemesi gereken bir başlangıçtır.

Gayret ve devamlılıkla, zikir dilden kalbe iner. Artık dil sussa bile kalp, kendi kendine “Allah” demeye başlar. Uyurken, yürürken, konuşurken, arka planda sürekli çalışan bir motor gibi, kalp Hakk’ı anar. Bu, sâlikin iradesi dışında gerçekleşen, ilâhî bir lütuftur.

Hanîf duruşun kemâli, zikrin kalpte de sınırlı kalmayıp bütün bir vücûda, her bir aza ve her bir hücreye yayılmasıdır. Bu makama gelen sâlikin artık sadece dili veya kalbi değil; gözü, kulağı, eli, ayağı, her bir zerresi zikreder. Gözü, baktığı her şeyde Hakk’ın sanatını görerek zikreder. Kulağı, işittiği her seste O’nun hitabını duyarak zikreder. Eli, tuttuğu her işte O’nun izniyle ve O’nun için tutarak zikreder. Aldığı her nefes “Hû” diyerek içeri girer, verdiği her nefes “Hakk” diyerek dışarı çıkar.

Bu, topyekûn bir teslimiyet ve topyekûn bir anıştır. Artık sâlik için zikir yapmak diye bir eylem kalmamıştır; sâlikin kendisi, yürüyen, konuşan, yaşayan bir zikir hâline gelmiştir. Varlığı, hanîf dininin bir anıtı olmuştur. O, hangi yöne dönse Hakk’ı görmez; çünkü kendisinin de o vechin bir parçası, o tecellînin bir mazharı olduğunu idrâk etmiştir. İkilik tamamen ortadan kalkmış, bakan ile bakılan, anan ile anılan Vücûd-ı Vâhid’de bir olmuştur. Terzibaba irfan mektebinde hanîf dinini yaşamanın nihai hedefi ve en kâmil meyvesi budur. Bu, sözün bittiği, hâlin konuştuğu, sükûtun en beliğ kelâm olduğu bir makamdır.

Füsûsu'l-Hikem'de Hanîf Dini

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem'i, bir hikmetler denizidir. Her bir "fass," yani her bir peygamberin mührüyle mühürlenmiş hikmet halkası, kâinatın ve insanın sırlarına açılan bir penceredir. Hanîf dininin bâtınî manasını anlamak için Şeyh-i Ekber bizi doğrudan Halilullah İbrahim Aleyhisselâm'ın fassına, yani onun hikmetinin tecellî ettiği o nurlu halkaya davet eder. Çünkü hanîflik, İbrahimî meşrebin ta kendisidir.

Bu yolculuk, putları reddedip tek bir Hakk'a inanmaktan çok daha derin bir seyrin, bir içsel yolculuğun ifadesidir. İbn Arabî, Kur'ân-ı Kerîm'de anlatılan Hz. İbrahim'in yıldızı, ayı ve güneşi görüp "Ben batanları sevmem" demesini, avamın anladığı gibi bir şirkten tevhide geçiş olarak okumaz. O, bunu bir ârifin, bir hakikat yolcusunun seyr-i sülûkundaki mertebeleri aşmasının hikâyesi olarak görür. Bu, delile dayalı akıl yürütme olan nazar yolundan, kalbin doğrudan müşahedesi olan keşf yoluna yükselişin kıssasıdır.

Hanîf olmak isteyen sâlik, yolun başında Halilullah gibi aklının dürbünüyle kâinata bakar. Gördüğü her tecellî, her güzellik onu cezbeder. Bir yıldız görür, "Rabbim budur" der. Buradaki yıldız, parlak bir fikir, insanı hayran bırakan bir ilmî keşif veya gönlü çelen bir güzellik olabilir. Sâlik, bir an için o tecellîde takılı kalır, onu mutlak zanneder. Lâkin o yıldız batar. Yani o fikrin, o ilmin, o güzelliğin de bir sınırı olduğu, kendi başına kaim olmadığı anlaşılır. O an sâlik, "Lâ uhibbu'l-âfilîn" der: "Ben batanları, sonlu olanı, bir başkasına muhtaç olanı sevmem, onu kendime mutlak Rab edinemem."

Sonra daha parlak olan ayı, yani aklın ve mantığın daha üst düzeydeki delillerini görür. Bir müddet onun aydınlığında yürür. Fakat o da batar. En sonunda güneşi, yani aklın ve duyu aleminin ulaşabileceği en parlak delili görür. Ama bilir ki, güneş de gecenin ardında kaybolacaktır. O da bir "batan"dır.

Bu nokta, nazar ehlinin, yani aklıyla ve delille Hakk'ı bulmaya çalışanların yolunun bittiği yerdir. Akıl, tecellîleri görür, onları birbiriyle kıyaslar ama tecellînin ardındaki Mutlak Vücûd'u doğrudan idrak edemez. Hanîf duruşu tam da burada başlar. Hz. İbrahim, bütün bu batanların, yani bütün bu mahlûk ve sonlu tecellîlerin ötesine geçerek yüzünü, vechini, bütün varlığını "gökleri ve yeri yoktan var edene" çevirir. Bu çeviriş, artık akılla değil, kalple yapılan bir yöneliştir. Bu, delilden delili getirene, eserden Müessir'e, sanattan Sanatkâr'a geçiştir. Bu, keşf kapısının açılmasıdır. Hanîf, aklın dürbününü bir kenara bırakıp kalbin gözüyle bakmaya başlayandır. O, artık kâinattaki tecellîlere "Rabbim bu mudur?" diye sormaz; her tecellîde "Rabbimin ne güzel bir tecellîsidir" demeyi öğrenir.

Bu hikmetli yolculuğun bir diğer derin katmanı, Şeyh-i Ekber'in öğrettiği [Rabb-i Hâss](/wiki/rabb-i-hass) meselesidir. Rabb-i Hâss, yani "Özel Rab," her bir varlığın kendi istidadına, kendi kabiliyetine göre tecellî eden İlâhî İsim'dir. Her birimiz, Cenâb-ı Hakk'ın bir isminin mazharıyız. Birimiz O'nun el-Alîm isminin tecellîsiyle ilme meylederiz, diğerimiz el-Cemîl isminin tecellîsiyle sanata ve güzelliğe. Her insanın, farkında olsun ya da olmasın, ibadet ettiği, yöneldiği bu Özel Rab, onun varlığının hakikatini teşkil eden o İsim'dir.

Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneş olarak gördüğü şeyler, aynı zamanda bu farklı Rabb-i Hâss mertebelerinin birer timsalidir. Yıldıza "Rabbim budur" demek, kendi istidadına tecellî eden o belirli isme takılıp kalmaktır. Bu, Hakk'a ibadettir, fakat Hakk'ı o isimle kayıtlamaktır. Hanîf olan İbrahimî meşrep ise, bu kayıtlamadan yüz çevirmektir. O, kendi Özel Rabbi'nin de, bir başka varlığın Özel Rabbi'nin de, bütün bu "Rab"lerin de Rabbi olan Rabbü'l-Erbâb'a, yani bütün isimlerin ve sıfatların ötesindeki Mutlak Zât'a yönelir.

Hanîf, "Benim Rabbim er-Rahmân'dır, seninki ise el-Müntakim'dir" diye bir ayrım yapmaz. O bilir ki Rahmân da, Müntakim de, Evvel de, Âhir de aynı Zât'ın farklı isimlerle zuhûrudur. Bu yüzden hanîf, "Ben yüzümü, bütün bu isimlerin ve tecellîlerin ardındaki Tek Vücûd'a, bütün Rablerin Rabbi'ne çevirdim" der. Bu, sâlikin kendi meşrebinin, kendi zevkinin dar kalıplarından çıkarak, bütün meşreplerin, bütün yolların kaynağı olan [Hüvviyet](/wiki/huvviyet) ufkuna kanat açmasıdır. Bu, "Benim yolum en doğrusu" demenin sığlığından, "Bütün yollar O'na varır" demenin enginliğine ulaşmaktır. Hanîf, kendi bardağındaki suyun da, komşusunun testindeki suyun da aynı rahmet denizinden geldiğini idrak edendir.

Bu yüce makamın en belirgin vasfı, [tenzih](/wiki/tenzih) ile [teşbih](/wiki/tesbih-temsil) arasında kurulan o hassas dengedir. Bu denge, [Muhammedî mîzan](/wiki/muhammedi-mizan) olarak da anılır ve hanîf duruşunun zirvesidir.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk'ı her türlü eksiklikten, mahlûkata benzemekten münezzeh kılmaktır. "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Leyse kemislihî şey'un) ayeti, tenzihin temelidir. Hz. İbrahim'in "Ben batanları sevmem" demesi, en saf hâliyle bir tenzihtir. Yani, "Hakk, bu gördüğüm sonlu, değişken, batıp giden varlıklar gibi olamaz" demektir.

Teşbih ise, Hakk'ı âlemde ve her bir zerrede görmek, O'nun isim ve sıfatlarının tecellîlerini mahlûkatta müşahede etmektir. "Nereye dönseniz Allah'ın vechi oradadır" (Fe eynemâ tuvellû fe semme vechullah) ayeti, teşbihin Kur'ânî dayanağıdır.

Halilullah İbrahim Aleyhisselâm, hanîf duruşuyla bu iki kanadı birlikte kullanır. O, önce tenzih eder: "Yıldız, ay, güneş... Hiçbiri O değil." Böylece Hakk'ın mutlak aşkınlığını tasdik eder. Bu temizlikten sonra, arınmış bir kalp ile tekrar âleme döner ve "Ben yüzümü, bütün bunları var edene çevirdim" der. Bu ikinci yöneliş, artık teşbihin en kâmil hâlidir. Çünkü o artık bilir ki, yıldız O olmasa da, yıldızın ışığı O'ndandır. Ay O olmasa da, ayın nuru O'nun nurunun bir yansımasıdır.

Hanîf, işte bu [Cem makamı](/wiki/cem-makami)'nın sahibidir. O, bir gözüyle Hakk'ın hiçbir şeye benzemeyen [Zât](/wiki/vahdet-i-vucud)'ını müşahede ederken (tenzih), diğer gözüyle O'nun her şeyde zâhir olan vechini seyreder (teşbih). O, "Hem O'dur, hem O değildir" sırrını zevk etmiş kişidir. Baktığı her yüzde O'nu görür ama hiçbir yüzün O'nu kuşatamayacağını da bilir. Hanîf olanın kalbi, bir yöne sabitlenmiş bir kıble gibi katı değildir; o, Hakk'ın her an yeni bir şe'nde, yeni bir tecellîde zuhûr etmesine hazır, döner bir ayna gibidir. Bilir ki, gökleri ve yeri dolduran, O'nun Vücûd'undan başkası değildir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem deryasında, hanîf duruşunun derin bir idrak ve ince bir denge üzerine kurulduğunu anlarız. Bu yolculuk, aklın sınırlarından kalbin sonsuzluğuna bir yolculuktur.

Hanîf olmak, donmuş bir inanca, katı bir surete bağlanmak değildir. Bilakis, her an yeni bir şe'nde, yeni bir tecellîde olan Hakk'a kalbini sonuna kadar açmaktır. Şeyh-i Ekber, bu manayı anlatırken kalbin fıtratına işaret eder. Kalb, isminden de anlaşılacağı üzere, sürekli "dönen", "değişen" (takallüb eden) bir latîfedir. Kalbin bu fıtratı, Hakk'ın tecellîlerinin sonsuz ve tekerrürsüz oluşuyla tam bir uyum içindedir. Zira Cenâb-ı Hakk, bir tecellî ile iki defa zuhûr etmez.

Hanîf olanın kalbi, bu ilâhî yenilenmeye ayak uyduran bir ayna gibidir. O, kalbini bir inanca, bir fikre veya bir mezhebe hapsedip onu putlaştırmaz. Bilir ki, Hakk'ı bir kalıba sığdırmaya çalışmak, O'nun sonsuzluğuna karşı en büyük edepsizliktir. Bugün Hakk ona Celâl ismiyle tecellî ettiyse, kalbi o heybet karşısında titrer. Yarın Cemâl ismiyle lütfederse, o güzellik karşısında coşar. Hanîf, "Ben falan inanca bağlıyım" demez. O, "Benim kalbim, Sevgilimin her an değişen tecellîlerine tabidir" der. Onun mezhebi, o anki ilâhî tecellîdir. Bu, bir istikrarsızlık değil, hakikatin en derin istikrarıdır. Zira değişmeyen tek şey, Hakk'ın her an değişen tecellîleridir.

Bu derin idrak, sâliki zıtların birliğine, yani irfan yolunun zirvelerinden olan Cem makamı'na ulaştırır. Avam nazarıyla âlem zıtlıklar içindedir: Evvel ve Âhir, Zâhir ve Bâtın, hayat ve ölüm. Hanîf olan ârif ise, bu zıtların ardındaki birliği seyreder. O bilir ki, bütün bu isimler, aynı Zât-ı Mutlak'ın farklı yüzlerden zuhûrudur.

Hakk, hem Evvel'dir, hem Âhir'dir. Her şeyden öncedir ve her şey O'na dönecektir. Hanîf olan, bu iki ismin tecellîsini kendi vücudunda birler. Varlığının başlangıcına bakar, orada Hakk'ı görür; sonuna bakar, yine Hakk'ı görür. Yine Hakk, hem Zâhir'dir, hem Bâtın'dır. Bütün kâinat suretiyle apaçık ortadadır, aynı zamanda Zât'ı idrak edilememekle gizlidir. Hanîf olan, bu iki ismi de aynı anda müşahede eder. Âleme bakar, her zerrede O'nun Zâhir isminin nakşını görür (teşbih); sonra kalbine döner, bütün bu gördüklerinin ötesinde, idrak edilemeyen bir Zât'ın varlığını hisseder (tenzih). O, Hakk'ı hem "her şeyde" hem de "her şeyden öte" olarak bilir. Bu denge, hakiki tevhidin ve hanîfiyetin ta kendisidir.

Bu sonsuz tecellî ve zıtların birliği karşısında ârifin kalbî durumu tek bir kelimeyle özetlenir: hayret. Bu, ilâhî azamet ve güzellik okyanusuna dalan bir âşığın hayranlığıdır. Sâlik, ilimde derinleştikçe, Hakk'ın sonsuzluğunu daha çok idrak eder. Her açılan yeni bir irfan kapısı, aslında önünde açılmayı bekleyen sonsuz kapının varlığını haber verir. Bu noktada ârif, "Ben bildim" demekten haya eder. Zira "bilmek", bir şeyi sınırlamaktır. Hakk ise sınırsızdır.

Bu sebeple, ilmin sonu hayrettir. Bu, Hakk'a en yakın olmanın getirdiği bir hayrettir. Sâlik ne diyeceğini bilemez. Sussa olmaz, zira içi ilâhî marifetle dolup taşmaktadır. Konuşsa olmaz, zira kelimeler o manayı taşımaktan âcizdir. Bu hayret, hanîf olanın kalbinin sürekli hâlidir. "Rabbim, Sana dair hayretimi artır!" niyazı, bu makamın en güzel duasıdır. Çünkü hayretin artması, yakınlığın ve idrakin de artması demektir.

Bütün bunlar bizi Tenzih ve teşbih dengesine getirir. Bu, İbn Arabî Hazretleri'nin irfan sisteminin temel direğidir ve hanîfiyetin en kâmil izahıdır. Tenzih, Hakk'ı her türlü eksiklikten, yaratılmışlığa ait özelliklerden uzak tutmaktır. Kur'ân-ı Kerîm'in "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) ayeti, tenzihin en net ifadesidir. Teşbih ise, Hakk'ı yaratılmışlarda tecellî eden, isim ve sıfatlarıyla âlemde görünen olarak bilmektir. "Nereye dönerseniz, Allah'ın vechi (yüzü, zâtı) oradadır" (Bakara, 115) ayeti, teşbihin temelidir.

Hanîf olan, bu iki kanadı birlikte kullanan kişidir. O, tek gözle bakan şaşı değildir. Bir gözüyle Hakk'ın her türlü suretten münezzeh olduğunu görür (tenzih), diğer gözüyle de bütün suretlerde tecellî edenin yine Hakk olduğunu müşahede eder (teşbih). O, çiçeğe bakar, çiçeğin Hakk olmadığını bilir (tenzih); ama o çiçekteki güzelliğin, Hakk'ın Cemîl isminin bir tecellîsi olduğunu da görür (teşbih). Bu denge, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) getirdiği Muhammedî mîzan'dır. Ne Yahudiler gibi teşbihe kaymak, ne de filozoflar gibi tenzihte aşırıya kaçmak... Hanîfiyet, bütün bu ifrat ve tefritlerden arınmış, tam orta yoldur. O, "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" derken aynı anda "O, işitendir, görendir" demenin sırrına ermektir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Hanîf Dini

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hanîf Dini’ni hikmet dilinin kalıplarıyla anlatmaz. O, bir aşk eri, bir hâl ehlidir. Onun mektebinde kavramlar, hikâyelerin içinde erir; hakikatler, ney’in feryadında can bulur. Mesnevî-i Şerîf, Hanîf Dini’nin ne olduğunu tarif eden bir kitap değil, o dinin yaşandığı kalbin EKG’si, o kalpte yanan ateşin dumanıyla yazılmış bir mektuptur. Mevlânâ bize Hanîf’in kim olduğunu anlatırken, aslında bizi o Hanîf olmaya davet eder.

Aşk Mezhebi: Yönlerin Ötesindeki Kâbe

Tasavvuf yolunda olanlar bilir ki, her şeyin bir yönü, bir kıblesi vardır. Namaz kılanın kıblesi Kâbe’dir. Aklını kullananın kıblesi delildir. Fakat bir de Aşk ehlinin mezhebi vardır ki, onların ne belirli bir yönü ne de sabit bir kıblesi bulunur. Aşk, her an, her yönden tecellî eden Hakk’ın kendisine perdesiz yönelmektir.

Hanîf olan kimse, işte bu Aşk mezhebinin sâlikidir. O, “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yüzü, zâtî tecellîsi) oradadır” (Bakara, 115) âyetinin sırrına ermiştir. Onun için Kâbe, taştan bir bina değil, her an kalbinde tecellî eden Sevgili’nin kendisidir. Yönler, kayıtlar, fırkalara bölünmeler, hepsi henüz Aşk ateşine düşmemiş, ham kimselerin işidir. Hanîf, bu kayıtların hepsinden geçmiş, yönlerin kendisinden zuhûr ettiği Yönsize yönelmiştir.

Mevlânâ lisan-ı hâl ile der ki: "Benim mezhebim Aşk’tır. Benim dinim Sevgili’dir." Bu, bütün dinleri inkâr etmek değil, bütün dinlerin ve yolların varmak istediği asıl maksada, öze ulaşmaktır. Hanîf, İbrahim Peygamber gibi, ne Yahudi ne de Hristiyan’dı; o, bütün bu ayrımlardan önce var olan, fıtratın saf ve lekesiz dini olan Tevhid üzereydi. Aşk mezhebi de bu İbrahimî duruştur. Zira Aşk, kalıpları kıran bir sel gibidir. Hanîf’in kalbi, belirli bir inanca, bir gruba, bir yöne hapsolmaz. Onun kalbi, Hakk’ın her an yeni bir şe’nde, yeni bir tecellîde zuhûr etmesine hazır, cilalanmış bir ayna gibidir. Bu sebeple Hanîf için her yer Kâbe, her an mi’raçtır.

Karanlıktaki Fil: Cüz'ü Bırakıp Küll'e Varmak

Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî’de anlattığı meşhur hikâyede, Hindistan’dan bir fil getirilir ve karanlık bir ahıra konur. Merak edenler ahıra doluşur fakat içerisi karanlık olduğundan, fili göremezler; sadece elleriyle dokunarak onu tanımaya çalışırlar.

Birisi filin hortumuna dokunur, "Bu hayvan bir oluk borusu gibi bir şeymiş" der. Diğeri kulağını tutar, "Hayır," der, "yelpaze gibi bir şey." Biri bacağına dokunur, "Bu, bir sütun, bir direk!" diye itiraz eder. Herkes, elinin değdiği parçaya göre fili tarif eder ve bu yüzden aralarında bir türlü anlaşamazlar. Her biri kendi tecrübesinde haklıdır, ama hakikatin bütününden habersizdir. Mevlânâ buyurur ki, eğer onlardan birinin elinde bir mum olsaydı, bütün bu tartışmalar biterdi.

Bu hikâye, Hanîf olanla olmayanın farkını anlatan en güzel temsillerden biridir. Karanlık oda, bu kesret âlemidir. Fil, Vücûd-ı Mutlak olan Hakk’ın kendisidir. O’na dokunmaya çalışanlar ise, hakikati arayan insanlardır. Herkes, kendi meşrebine, anlayışına göre Hakikat’in bir cüz’üne dokunur. Biri O’nun Celâl isminin tecellîsine dokunur, O’nu Kahhâr zanneder. Biri Cemâl isminin tecellîsine dokunur, O’nu sadece Latîf zanneder. Hepsi de kendi baktığı yerden doğrudur, ama hiçbiri bütünü göremez.

Hanîf kimdir? Hanîf, o karanlık odaya elinde bir mumla giren kişidir. O mum, Aşk’ın, irfanın, Mürşid-i Kâmil’den alınan feyzin nurudur. O nur ile içeri girdiğinde, filin sadece bir hortumdan veya bir bacaktan ibaret olmadığını; bütün bu parçaların bir araya gelerek oluşturduğu tek bir Vahdet olduğunu görür. Hanîf, Vahdet-i Vücûd sırrına bu şekilde vâkıf olandır. O, ne sırf tenzihte kalıp Hakk’ı uzakta arar, ne de teşbihte boğulup O’nu bir nesneye indirger. O, filin hem sütun gibi bacakları, hem yelpaze gibi kulakları olduğunu, yani Hakk’ın hem Zâhir hem Bâtın, hem Evvel hem Âhir olduğunu aynı anda idrak eder. Bu, zıtların birliğine şahit olmaktır ki, tasavvufta buna Cem makamı denir. Hanîf, cüz’de takılıp kalmaz, her cüz’ün işaret ettiği Küll’ü, yani bütünü seyreder.

Hamdım, Piştim, Yandım: Hanîfiyet'e Giden Üç Merhale

Mevlânâ Hazretleri’ne atfedilen "Hamdım, piştim, yandım" sözü, bir sâlikin seyr-i sülûkunu ve nihayetinde Hanîf makamına nasıl erdiğini özetler. Bu üç kelime, Şeriat, Tarikat ve Hakikat mertebelerine işarettir.

Hamdım: Bu, sâlikin yolun başındaki hâlidir. Nefs henüz çiğdir, benliği dipdiridir. Bu mertebede kişi, Şeriat’ın zahirî kurallarına sarılır. Bu gereklidir, çünkü ham meyveyi koruyan kabuk gibi, Şeriat da sâliki yoldan çıkmaktan korur. Bu mertebedeki kişi için "ben" ve "O" ayrımı çok keskindir.

Piştim: Sâlik, bir Mürşid-i Kâmil’in terbiyesine girip Tarikat ateşinde pişmeye başladığında bu mertebeye adım atar. Tarikat, bir ocaktır. Zikir, riyazet, hizmet ve sohbetler, sâliki pişiren araçlardır. Bu süreçte sâlikin "ben" dediği varlık erimeye, yumuşamaya başlar. Artık ibadetler kuru bir görev olmaktan çıkar, bir lezzet vermeye başlar. Kalpte Aşk ateşi tütmeye başlar. "Ben" ve "O" ayrımı yavaş yavaş bulanıklaşır.

Yandım: Bu, Hanîfiyet’in ta kendisidir. Pişme eylemi tamamlandığında, yemek ile ateş arasında bir ayrım kalmaz. "Yanmak", sâlikin "ben" dediği vehmî varlığının, Aşk ateşinde tamamen yok olması, Fenâ bulmasıdır. Artık ne "pişen" vardır, ne de "pişiren". Geriye sadece Aşk’ın ateşi, yani Hakk’ın Vücûd’u kalır.

Bu mertebede artık ne doğu kalır ne batı, ne Kâbe kalır ne puthane. Çünkü yanan kişide yön tutacak bir benlik kalmamıştır. O, her yönde Hakk’ı değil, her yönün Hakk’tan ibaret olduğunu zevk eder. Bu, "elinde mumla odaya girip fili görmek" değil, bizzat o mum olup karanlığı aydınlatmak, hatta mumun da eriyip ateşe dönüşmesiyle sadece "ışık" olmaktır. İkilik tamamen ortadan kalkmıştır. Bu, mutlak Tevhid hâlidir. Hanîf, işte bu yanma makamının sahibidir. Onun dini, mezhebi sorulmaz; çünkü sorulacak bir "o" kalmamıştır. Geriye sadece Sevgili’nin tecellî ettiği bir ayna kalmıştır. Bu kayıtsız, şartsız, yönsüz ve mutlak teslimiyet hâli, Hanîf Dini’nin yaşandığı en son ve en kâmil noktadır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Hanîf Dini

Hanîf Dini, tek başına duran bir sütun değil, irfan binasının temelini oluşturan ve diğer kavramlarla iç içe geçmiş bir hakikattir. Onu anlamak, bu bağları görmekle mümkündür.

En başta, Hanîf Dini ile Hikmet arasında kopmaz bir bağ bulunur. Hikmet, eşyanın ardındaki ilâhî sırrı ve gayeyi idrak etme kabiliyetidir. Hanîf olan kimse, işte bu hikmet gözüyle bakan kimsedir. O, olayların ve formların yüzeyinde kalmaz; her bir tecellînin hangi ilâhî ismin mazharı olduğunu, hangi hikmete hizmet ettiğini sezer. Dolayısıyla hanîfiyet, hikmetin nazarî bilgiden çıkıp sâlikin kalbinde bir duruşa dönüşmüş hâlidir.

Bu hikmetin en muazzam şekilde şerh edildiği eserlerden biri, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Fusûsu'l-Hikem'idir. Bu eser, "Hikmetlerin Yüzüktaşları" demektir ve her bir peygamberin insanlığa getirdiği özgün ilâhî hikmeti anlatır. Hanîf Dini'nin kökeni olan İbrahimî meşrep, bu eserde derinlemesine işlenir. Fusûs, hanîf kalbin nasıl bütün bu farklı hikmetleri kendi içinde cem ettiğini, hiçbirine takılıp kalmadan hepsinin sahibi olan Mutlak Vücûd'a nasıl yöneldiğini gösteren bir harita gibidir.

Bu kapının anahtarı, Hz. İbrahim (a.s.)'dir. O, Kur'ân-ı Kerîm'in diliyle "hanîflerin babası"dır. Onun yolculuğu, hanîfiyetin ne olduğunun canlı misalidir. Önce yıldızlara, aya ve güneşe bakarak görünenin ardındaki gücü arayan, sonra "Ben batanları sevmem" diyerek fânî olan her şeyden yüz çeviren ve nihayetinde yüzünü "gökleri ve yeri yoktan var edene, bir hanîf olarak" dönen İbrahim (a.s.), her sâlikin takip etmesi gereken yolu bizzat yürümüştür. O, aklın delillerinden kalbin teslimiyetine, teşbihin perdelerinden tenzihin saf idrakine ve nihayet ikisini birleyen tevhid makamına ulaşmanın sembolüdür. Hanîf olmak, biraz da İbrahim gibi putları kırmak demektir; ama sadece taştan putları değil, zihnimizdeki ve kalbimizdeki "bu doğrudur, diğeri yanlıştır" şeklindeki mutlaklaştırdığımız bütün putları...

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç ana kaynak, Hanîf Dini kavramını üç farklı ama birbirini tamamlayan pencereden bize gösterir.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi Hazretleri'nin sohbetlerinde Hanîf Dini, sâlikin bizzat kendi mânevî yolculuğunda tecrübe edeceği bir "hâl" olarak karşımıza çıkar. Terzibaba, bu yüce kavramı arşın yükseklerinden alıp sâlikin kalbine indirir. Ona göre hanîfiyet, Zât'ın kendi kendine olan aşkıyla başlayan ve Ahadiyyet mertebesinden Vâhidiyyet'e, oradan da âlemlere tenezzül edişinin sırrıdır. Yani hanîfiyet, varlığın en temelindeki "aslî din"dir. Bu dini yaşamak ise, nefs mertebelerinde yükselerek, mürşid-i kâmilin aynasında kendi fıtratındaki bu özü keşfetmekle mümkündür. Terzibaba'nın dilinde hanîfiyet, kitaptan okunan bir bilgi değil, zikirle, edeple, teslimiyetle yaşanan, tadılan, zevk edilen bir arınma ve vuslat tecrübesidir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i ise, bu tecrübenin hikemî ve ilmî temelini ortaya koyar. Fusûs, hanîfiyetin ne olduğunu "usûl" ve "erkân"ıyla anlatır. Özellikle İbrahim Fassı'nda, hanîf duruşunun kuru bir akıl yürütme (nazar) ile değil, ancak kalbî bir açılış (keşf) ile anlaşılabileceğini vurgular. Şeyh-i Ekber, hanîf kalbin nasıl bir inanca hapsolmadan, Hakk'ın her an yeni bir şe'nde (tecellîde) olduğunu bilerek sürekli bir dönüşüm (takallüb) içinde olduğunu izah eder. O, hanîfiyeti, sâlikin sadece kendi meşrebinin Rabbi olan Rabb-i Hâss'ına değil, bütün Rablerin Rabbi olan mutlak Hakk'a yönelmesi olarak tanımlar. Bu, tenzih-teşbih dengesi'nin en kâmil ifadesidir. Fusûs, hanîfiyetin zihin haritasını çizer.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise bu haritayı kanla, canla ve aşkla doldurur. Mevlânâ, "hanîf" kelimesini teknik bir terim olarak sıkça kullanmaz; bunun yerine o, "Aşk mezhebi" der. Bu mezhep, yönlerden, kıblelerden, şekillerden münezzehtir; onun kıblesi bizzat Maşuk'un kendisidir. Karanlık bir odadaki fili el yordamıyla tanımaya çalışan insanların hikâyesi, hanîf olmayan bakışın hakikati nasıl parçaladığını anlatan en güzel misaldir. Hanîf olan ise, o odaya bir mumla girip filin bütününü görendir. Mevlânâ'nın "Hamdım, piştim, yandım" sözü, sâlikin şeriat ve tarikat basamaklarından geçerek ikiliklerin "aşk" ateşinde yok olduğu o nihai "yanma" hâlini, yani tam bir hanîf oluşu anlatır. Mesnevî, hanîfiyetin ne olduğunu anlatmaz, onu bir nağme gibi, bir semâ gibi hissettirir.

Değerlendirme

Hanîf Dini, mevcut dinlere eklenmiş bir başka din değildir; bilakis, bütün yolların çıktığı ana kaynak, bütün nehirlerin aktığı ummandır. Hanîfiyet, dışarıda aranacak bir öğreti değil, kalpte yeşertilecek bir duruştur. Bu duruş, sâlikin yönlere, şekillere ve inanç kalıplarına takılıp kalmaktan kurtularak, her yönde, her şekilde ve her inancın özünde tecellî eden Vücûd-ı Vâhid'i müşahede etme makamıdır. Terzibaba'nın işaret ettiği gibi bu, bir mürşid rehberliğinde yaşanan zevkî bir hâl; İbn Arabî'nin gösterdiği gibi zıtları birleyen bir hikmet; Mevlânâ'nın terennüm ettiği gibi her şeyi yakan bir aşktır. Sâlik için gaye, kalbini o kadar saflaştırmaktır ki, o kalp artık belirli bir renge boyanmasın, renksizliğin rengine bürünüp Hakk'ın her an yeni bir tecellî ile boyayacağı ilâhî bir levha hâline gelsin. İşte o zaman insan, İbrahim gibi "Ben yüzümü hanîf olarak Rabbime döndüm" demenin ne demek olduğunu zevk etmeye başlar.