Cennet ve Cehennem

Bugün, her mü’minin zihnini ve kalbini meşgul eden, yolculuğumuzun iki büyük menzili olan Cennet ve Cehennem bahsine nazar edeceğiz. Bu bahsi, korku tacirlerinin veya hayalperestlerin anlattığı gibi değil, hakikat ehlinin, ariflerin gözüyle, Kur’ân’ın ve Sünnet’in bâtınî ışığında anlamaya gayret edeceğiz. Cennet ve Cehennem, sadece ölümden sonra gidilecek uzak diyarlar değil, tohumları bu dünyada, tam da şu an içinde bulunduğumuz halde, kalbimizde ekilen iki hakikattir. Bu iki kavramın zâhirdeki mânâsını inkâr etmeden, bâtınî ve derûnî veçhelerine doğru bir yolculuğa çıkalım. Zira hakikat, katman katmandır ve sâlikin nasibi, idrakinin derinliği kadardır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Cennet ve Cehennem, varlığın en temel hakikatlerinden ikisidir. Onların varlığı, ne sadece birer teşvik veya korkutma unsuru, ne de hayal ürünü birer tasavvurdur. Varlıklarını doğrudan Hakk’ın kelâmından ve Resûlünün beyanından alırlar. Bu iki menzilin hakikati, irfan ehlinin eserlerinde de her daim merkezî bir yer tutmuştur. Terzi Baba Necdet Ardıç Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, bu konu keyfî bir yorum değil, sağlam delillere dayanan bir ilimdir:

Çünkü elimizdeki Kur’an ve Hadis, bilgilerinde, geçmiş irfan ehlinin kitapların da ve salt düşüncenin, mantık kuralları içerisinde, böyle yaşantıların olabileceği hakkın da açık bilgiler ve deliller vardır.

Bu deliller, bize Cennet ve Cehennem’in, Hakk’ın adalet ve rahmetinin bir tecellîsi olduğunu gösterir. Ancak bu tecellînin nasıl işlediğini anlamak için, evvelâ Din kavramının özüne inmemiz gerekir. Din, Arapça kökeni itibarıyla “borç” mânâsına gelir. Cenâb-ı Hakk’ın bize bir emânet olarak lütfettiği bu izâfî varlığımızın, bu canın, bu şuurun asıl sahibine iade edilmesi borcudur. Zümer Sûresi tefsirinde bu sır şöyle aralanır:

"Borç" ma'nâsını esâs alırsak dîn, insânın kendisine emânet verilen izâfî varlığını gerçek sâhibi olan Hakk'a iâde etmesidir. " İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn " ( Şüphesiz biz Allâh'tanız ve şüphesiz O'na döneceğiz ) (Bakara 2/156) âyeti, bu hakîkati işâret eder. Bu dönüş, bir borç ödeme şuûrudur.

Cennet, bu borcu edep ve ihlâs ile ödeyenlerin, emâneti sahibine tertemiz teslim edenlerin kavuştuğu huzur halidir. Cehennem ise, emâneti kendi mülkü zanneden, onu heveslerinin ve benliğinin esaretinde kirleten, borcunu unutan veya inkâr eden kimsenin kendi kendine hazırladığı bir zindandır. Bu yüzden Tevbe Sûresi’nde Cenâb-ı Hakk, mü’minlere en büyük müjde olarak kendi rızasını ve bu rızanın tecellî edeceği cennetleri vaat eder:

Allah, mü’min erkeklere ve mü’min kadınlara, ebedî olarak kalacakları, içinden ırmaklar akan cennetler ve Adn cennetlerinde çok güzel köşkler va’detti. Allah’ın rızası ise, bunların hepsinden daha büyüktür. İşte bu büyük başarıdır.

Buradaki “en büyük başarı”, Allah’ın rızasını kazanmaktır. Cennet, bu rızanın bir meyvesi, bir yansımasıdır. Asıl mesele, mekân kazanmak değil, o mekânı var eden Rızâ’yı kazanmaktır.

Bu borç ödeme ve rıza kazanma yolculuğunda insan, bu kevnî sahnenin merkezindedir. Âlemler, onun için bir mektep, onun idraki için açılmış bir kitaptır. Terzi Baba Hazretleri’nin bir sohbetinde belirttiği gibi, varlık insanla bir anlam kazanır:

Buradaki hapisanedekileri buradan uçurmak azad etmek yolunu gösterip kaçırmak işte insan olmasa bu alemlerin hiç kıymeti olmayacak onun için insan çok Hakk’ın ndinde de alemlerin indinde de çok değerlidir.

İnsan bu kadar değerli olduğu için, imtihanı da o denli çetindir. Cenâb-ı Hakk, insana bir irade vermiştir. Bu irade, insanın ya Hakk’a dönerek kendi hakikatine, yani Cennet’ine ulaşmasını ya da Hakk’tan yüz çevirerek kendi elleriyle Cehennem’ini inşa etmesini sağlayan ilâhî bir imkândır. Ra'd Sûresi tefsirinde bu incelik şöyle ifade edilir:

Allah, insanlara verdiği özgür irade ile, kimseyi zorla iman ettirmez. Bu ilahi bir saygıdır. İman, bir kişinin içsel bir seçimidir ve bu seçim, insanın Allah’a yaklaşma biçimidir.

Hakk’ın bu “saygısı” o kadar derindir ki, kulun tercihine müdahale etmez. Kul, kendi zannı ve itikadı ne ise, âhirette Rabbini dahi o surette görmeyi bekler. Bu, ahiret hayatının, dünyadaki inanç ve idrak seviyesinin bir devamı ve yansıması olduğu ilkesinin en çarpıcı delilidir. Terzi Baba’nın, İbn Arabî Hazretleri’nin Lübb-ül Lüb risalesinden aktardığı Hadis-i Şerif, bu sırrı gözler önüne serer:

“Ehl-i Cennet Cennet’e dahil olduğunda Hakk Sübhanehu Teala Cemal ve Kemalinden Kibriya perdesini kaldırıp “Ene rabbikumul âla” yıllardır görmeyi arzuladığınız Âlâ rabbınız benim diye zuhur eder, onlar rabbın bu tecellisini inkar edip hayır asla diyerek feryad-ı figan ederler... Sonra Hakk onlara Rabbınızla sizin aranızda bir işaretiniz var mı, diye hitap eder, onlar da evet derler, ondan sonra herkese ayrı ayrı kendi zannı ve itikadı üzere olan tecelli ile tecelli eder. Onlar da bu defa kabul ederler.”

Kişi bu dünyada Hakk’ı nasıl bildiyse, nasıl tanıdıysa, nasıl bir zihin kalıbına yerleştirdiyse, âhirette de o idrak seviyesine uygun bir tecellî ile karşılaşır. Tevhid hakikatine, yani Hakk’ın her türlü suretten ve kayıttan münezzeh olduğu Ahadiyyet sırrına vâkıf olamayanlar, Zât-ı Mutlak’ın kayıtsız tecellîsini inkâr ederler. Kendi zihinlerinde halk ettikleri “put-rab” anlayışını ararlar. Cennet ve Cehennem’in mertebeleri de, bu idrak seviyeleriyle doğrudan alâkalıdır. Cennet, sadece nimet yurdu değil, aynı zamanda bir idrak ve rü’yet (görüş) yurdudur. Cehennem ise, perdelilik ve körlük halinin devamıdır. Ra'd Sûresi’nin dediği gibi:

Akıl, Körlük ve Basiret Görenle görmeyen bir olmaz. Akıl sahipleri, Allah’ın ayetlerini hem dış dünyada hem kalplerinde temaşa edenlerdir. Hakikati görebilmek için göz değil, kalp gerekir; çünkü kalp Allah’ın nurunun aynasıdır.

Cehennem ehli, bu dünyada kalp gözü kör olanlardır. Hakk’ın apaçık âyetlerini görmezden gelenler, kendi nefislerinin karanlığında boğulanlardır. Onlar, kendilerine zulmetmişlerdir. Nitekim Tevbe Sûresi, geçmiş kavimlerin helâkını anlatırken bu hakikati teyit eder:

Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi, ama onlar kendilerine zulmediyorlardı.

Zulüm, bir şeyi ait olduğu yerin dışına koymaktır. Kalbe Allah sevgisi yerine dünya sevgisini, fani olanı Bâkî olanın yerine koymak, en büyük zulümdür. Bu zulmün âhiretteki tecessüm etmiş hali Cehennem’dir. Tevbe Sûresi’nde bu tercih anı net bir şekilde resmedilir:

De ki: “Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, aşiretiniz, kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz bir ticaret ve beğendiğiniz meskenler size Allah’tan, peygamberinden ve O’nun yolunda cihattan daha sevgili ise, artık Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyin! Allah, fasık topluluğu doğru yola erdirmez.”

Burada sayılan her şey, birer “bağ”dır. Kişiyi Hakk’tan alıkoyan, kalbini dünyaya bağlayan her ne ise, onun putu odur ve o putlar, Cehennem ateşinin odunları olacaktır. Cennet ise, bütün bu bağları “Allah için sevme” sırrıyla çözüp, tek bir bağ ile, yani Hablullah (Allah’ın ipi) ile Hakk’a bağlanabilenlerin yurdudur. Onlar, her şeyin faniliğini idrak edip Bâkî olanın rızasına sığınanlardır. Onların ameli, Mescid-i Haram’ı imar etmek gibi zâhirî bir amelden de üstündür, çünkü onlar kalplerini Kâbe-i Hakikî, yani Hakk’ın nazargâhı yapmışlardır.

Cennet ve Cehennem bahsinin zâhirî suretleri, altından ırmaklar akan bahçeler veya ateş çukurlarıdır. İşin aslı ise, bir kalbî yöneliş, bir idrak ve bir tercih meselesidir. Cennet, Hakk’a vuslatın getirdiği sonsuz bir genişleme ve huzur halidir. Cehennem ise, Hakk’tan ayrı düşmenin, kendi benlik zindanına hapsolmanın getirdiği sonsuz bir daralma ve azap halidir. Yol da yolcu da biziz. Menzil, attığımız her adımda, aldığımız her nefeste, yaptığımız her tercihte şekillenmektedir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Cennet ve Cehennem: Aslı ve Mertebesi

Cennet ve Cehennem denilince akla gelen ilk resimler, bu dünya hayatından sonra gidilecek mekânlardır. Biri nimetlerle dolu, diğeri azapla… Bu, işin şeriat mertebesindeki, zâhirî yüzüdür ve haktır. Lâkin irfan mektebinde her meselenin zâhirinden bâtınına bir yolculuk yapılır. Hakk, hem Zâhir’dir hem Bâtın. Öyleyse Cennet ve Cehennem’in de bir zâhiri, bir de bâtını; bir sûreti, bir de hakikati olmalıdır. Onlar sadece yarın gidilecek birer menzil değil, bugünden içinde yaşadığımız, idrakimizle ve amellerimizle inşa ettiğimiz mânevî hâllerdir. Bu iki hakikat, kişinin kendi hakikatini bulma veya kaybetme serüveninin bir tecellîsidir.

Âhiret, Dünya İdrâkının Devamıdır: Kesinti Yok, Tekâmül Var

Tasavvuf yolunun en temel derslerinden biri, hayatın kesintisiz bir bütün olduğudur. Ölüm, bir son değil, bir perdenin kalkması, bir hâlden diğer bir hâle geçiştir. Bu dünya, âhiretin tarlası olduğu gibi, bu dünyadaki şuur ve idrak seviyemiz de âhiretteki varoluş biçimimizin temelini teşkil eder. Kişi burada ne idiyse, orada da odur. Burada hayal âleminde yaşayan, orada da hayallerinin içinde uyanır. Burada hakikat ile hemhâl olan, orada hakikatin sonsuzluğuna açılır. Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle dile getirir:

Bu insanlar şeriat mertebesinde de yaşayıp ölmüş olsalar Tarikat mertebesinde de yaşayıp hayatları son bulmuş olsa kendilerini nerede bulmuşlar ise yani hangi düzeyde idrak sahibi olmuşlar ise ahiretteki yaşantıları da o düzeyden devam edecektir. Kesilen bir şey yoktur, hayat bitmiyor ki dünyadan bu cesedin uzaklaşması ile hayat bitmiyor ki hayat aynen devam ediyor.

Âhiret, sıfırdan başlayan bir macera değil, bu dünyadaki mânevî mertebemizin, idrak düzeyimizin bir yansıması, bir devamıdır. Biten sadece ceset ile olan bu geçici bağdır. Ruhun yolculuğu ve şuurun varlığı devam eder. Bu sebeple irfan ehli için asıl mühim olan, ölümden sonra Cennet’e gitmekten ziyade, ölmeden evvel hangi “idrak düzeyinde” yaşadığıdır.

Yolun başında olan, gayret edip de ömrü vefa etmeyenlerin hâli için Cenâb-ı Hakk, adalet ve merhamet sahibidir. Hazret, bu noktada bir ümit kapısı aralar:

Tekamül burada orada tekamül yoktur, ancak şuna ümidimiz var, bazı arkadaşlarımız, kardeşlerimiz, belirli ufak tefek takıntıları varsa İbrahim (as) ın terbiyesinde öyle ümidimiz var İnşeallah onları tamamlaştıracaklar. Ama bu herkese mahsus bir şey değildir. yani genel bütün ümmete ait bir şey değildir. Belirli bir seviyeye gelmiş olanlar neden bunu düşünüyoruz, çünkü oraya gelmeye çalışan iyi niyeti ile gayretli çalışıyor. Ama ömrü vefa etmemiş ise o onun elinde olan bir şey değildir.

Bu, yolun samimiyet ve niyet üzere kurulu olduğunu gösterir. Kişi, bu yola girmiş, kendini tanıma ve Rabbine vasıl olma gayreti içinde olmuşsa, Cenâb-ı Hakk o gayreti karşılıksız bırakmaz. Lâkin bu, “Nasılsa orada tamamlanırız” rehavetine kapılmak için bir bahane değildir. Zira “Tekâmül burada” hükmü asıldır. Çalışma yeri, idrak etme yeri, mârifet kazanma yeri bu dünyadır. Cenâb-ı Hakk’ın “Biz kimseye gücünün yettiğinden fazla yük yüklemeyiz” (Bakara, 2/286) buyruğu, bize verilen her imtihanın, onu taşıyacak gücün de verildiğinin müjdesidir. Cennet ve Cehennem, bu gücü hangi yönde kullandığımızın bir neticesi olarak zuhûr eder.

Gayb ve Şehâdet: İman Edilen ve Şâhit Olunan Âlemler

Cennet ve Cehennem’in hakikatini anlamak için, varlık âlemlerinin yapısını bilmek gerekir. Kur’ân-ı Kerîm, âlemleri iki ana başlıkta bize tanıtır: Gayb ve Şehâdet. Gayb, duyularla algılanamayan, görünmeyen âlemdir. Melekler, Arş, Kürsî, kader, Cennet ve Cehennem bu âlemin unsurlarıdır. Şehâdet ise, gözümüzle gördüğümüz, müşahede ettiğimiz bu maddî âlemdir. İnsanın bu iki âlemle kurduğu ilişki farklıdır. Gayba iman edilir, şehâdete ise şâhit olunur. Terzibaba Hazretleri bu ayrımı şöyle izah eder:

عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ “O, görüleni de görülmeyeni de bilendir.” dendiğinde Alemlerin; biri gaip alemi, diğerinin de şehadet yani müşahade alemi olmak üzere iki türlü olduğunu öğreniyoruz. Eğer bir şey görülmüyor veya görülemiyorsa ona iman söz konusu olabilir. Ama Görünüyorsa ona iman edilmez, şahitlik edilir veya müşahede edilir. İşte cennet, cehennem, alın yazısı, melekler, arş, sırat köprüsü, mahşer v.s gibi varlıklara iman söz konusudur.

Kelime-i Şehâdet getirirken “iman ediyorum” demeyiz, “eşhedü” yani “şâhitlik ederim” deriz. Zât-ı Mutlak olan Hakk, gözle görülmezken O’nun varlığına ve birliğine nasıl şâhitlik ederiz? Eğer Hakk sadece Gayb’da olsaydı, O’na sadece iman etmemiz istenirdi. Lâkin bizden şâhitlik istenmesi, O’nun aynı zamanda Şehâdet âleminde de Zâhir ismiyle tecellî ettiğinin en büyük delilidir.

Ama “eşhedüenla ilahe illallah” dediğimiz zaman demek ki Allah müşahede aleminde var ki bizden şahitlik isteniyor. Varlığına şehadet isteniyor, olmayan bir şey için şahitlik istenir mi.

Sâlikin yolculuğu, Gayb’a olan imanını, Şehâdet âleminde müşahedeye, yani şâhitliğe dönüştürme yolculuğudur. Başlangıçta iman ettiğimiz Cennet ve Cehennem, nefs mertebelerinde ilerledikçe, kişinin kendi iç âleminde tecrübe ettiği hâllere dönüşür. Nefs-i Emmâre’nin ateşi, kişinin kendi elleriyle tutuşturduğu bir cehennem değil midir? Kalbin huzura erdiği, zikirle nurlanan bir gönül, bir cennet bahçesi sayılmaz mı? Bu, Cennet ve Cehennem’in âhiretteki varlığını inkâr etmek değil, onların hakikatlerinin bu dünyadaki köklerini ve yansımalarını idrak etmektir. İman, perdenin arkasındakini tasdik etmektir. İrfan ise, o perdeyi aralayıp “görüyormuşçasına” şâhit olmaktır.

Kaderin İki Yüzü: Kazâ-ı Mutlak ve Kazâ-ı Muallak

Cennet ve Cehennem’in varlığı, insanın fiillerinden sorumlu olduğu gerçeğine dayanır. Bu noktada akla kader meselesi gelir: “Eğer her şey ezelde yazılmışsa, benim suçum ne?” Bu, irfanî bir bakışla çözülmedikçe insanı ya isyana ya da atalete sürükleyen çetin bir sorudur. Terzibaba Hazretleri, bu düğümü Kazâ-ı Mutlak ve Kazâ-ı Muallak ayrımıyla çözer.

Kazâ-ı Mutlak, Cenâb-ı Hakk’ın değişmez hükmüdür. Doğumumuz, ölümümüz, anne-babamız gibi irademizin dâhil olmadığı hususlar bu kabildendir. Biz bunlardan sorumlu değiliz. Asıl sorumluluk alanımız, Kazâ-ı Muallak, yani “askıdaki kaza” denilen sahadır. Burada Cenâb-ı Hakk, bize bir irade-i cüz’iyye, yani seçme ve yönelme kabiliyeti vermiştir. Önümüze hayır ve şer yollarını sermiş, tercihini bize bırakmıştır.

Cenâb-ı Hakk’ın insanlar üzerindeki kazâ-ı mutlak hali, kazâ-ı mübrem de dedikleri o hali değiştirme imkanımız yoktur. Değiştiremediğimiz için, ve o filler bizden zuhur ettiği için Cenâb-ı Hakk bizden bunları sorumlu tutmuyor. Aradaki fark odur. Yani biz kazâ-ı mutlaktan sorumlu değiliz, çünkü Hakk’ın isteği istikametinde onları yapıyoruz. Ama kazâ-ı muallaktan sorumluyuz... oradaki iradeyi, irade-i cüzziyeyi Cenâb-ı Hakk. Bizim kullanımımıza bırakmıştır.

Bizim irademizle yaptığımız her seçim, o “askıdaki” hükmü, “gerçekleşmiş” bir hükme, yani Kazâ-ı Mutlak’a dönüştürür. Mesela, önümüzde camiye gitme (nuranî) ve meyhaneye gitme (zulmanî) seçenekleri varken, biz irademizle birini tercih ettiğimizde, o fiil bizim amel defterimize kaydedilir ve kaderimiz o yönde mutlaklaşır. Hazret’in ifadeleriyle:

Eğer biz gayret eder de, nefsimizle mücadele eder de, söylenenleri yaparsak boşta olan o hükmü, yani o enerjiyi o zaman süresini nura döndürmüş oluruz, nura döndürdüğümüz zaman da o kazâ-ı mutlak hükmüne geçer. Çünkü iş tahakkuk etmiştir, tahakkuk ettiğinde de, mutlakıyet ortaya çıkar... Cenâb-ı Hakk bize camiye gidin demişse, bizde meyhaneye gitmişsek veya eksi bir tarafa gitmişsek, o kader-i muallâkı getirmişiz eksi ma’nâ da kader-i mutlak hale dönüştürmüşüz... İşte burada onun mutlakıyet kazanması bizi mes’uliyete götürmesi, diğer tarafta Hakk’ın istikametin de kullanmamız da bizi mükâfata götürmektedir, nur âlemine ilhak etmektedir.

“Allah kaderimi böyle yazmış” demek, meselenin sadece bir yüzünü görmektir. Hazret’in bir diğer sohbetinde vurguladığı gibi:

Yalnız yanlış anlaşılmasın O bizi sokmuyor ne cennete ne de cehenneme biz amellerimizin neticesinde cennet veya cehenneme gidiyoruz Cenab-ı Hakk da daha evvelden bizim ne yapacağımızı bildiği için yazıyor. Yoksa sen oraya sen oraya gideceksin diye amir olarak yazmıyor.

Cenâb-ı Hakk’ın ilmi, ezelî ve ebedîdir; zamanla kayıtlı değildir. O, bizim neyi seçeceğimizi bilir ama seçime zorlamaz. O’nun bilmesi, bizim irademizi ortadan kaldırmaz. Cennet ve Cehennem, bizim irade-i cüz’iyyemizi kullanarak Kazâ-ı Muallak sahasında yaptığımız tercihlerin tecessüm etmiş, yani cisimleşmiş hâlleridir.

Ehl-i İrfanın Bakışı: Kıyâmet, Zâhirden Bâtına Geçiş Kapısıdır

Tüm bu hakikatler, ehl-i irfanın nazarında birleşerek daha derin bir mânâ kazanır. Gaflet ehli için Kıyâmet, Cennet ve Cehennem gelecekte vuku bulacak hadiselerdir. Arif içinse Kıyâmet, kişinin kendi nefsâniyetinin saltanatını yıkıp, hayal ve vehim perdelerinden geçerek Hakk’ın varlığında fânî olduğu anın adıdır. Kıyâmet Sûresi’ndeki “Lâ uksimu bi yevmi’l-kıyâme” (Kıyâmet gününe yemin ederim) ayetindeki “Lâ” (Hayır/Yokluk) edatı, arif için Ulûhiyet ve Ahadiyyet mertebelerine bir işarettir. Kendi “yokluğunu” idrak edenin kıyameti kopmuş, o, Hakk ile Bâkî olmuştur.

Ama ehli irfan için لَا أُقْسِمُ “Lâ uksimu” Lâ ya yani “Lâm Elif” Ulûhiyet ve Ahadiyyet mertebelerine yemin hükmündedir... “Lâ” nın farkına varıp, hayal ve vehim den geçip, bu mükevvenat âleminin hakkın hayalinden başka bir şey olmadığını anlayan irfan ehli kıyâmetlerini taa! başından koparmıştır.

Kıyâmet, aynı zamanda “Yevme tüblesserâir” yani “gizli sırların açığa çıkacağı gün”dür. Bu dünyada yaptığımız her fiilin bir zâhirî (dış) yönü, bir de bâtınî (iç), ruhânî bir sûreti vardır. Kıyâmetle birlikte bu bâtınî sûretler ortaya çıkacaktır. İşte bu, Cennet ve Cehennem’in ta kendisidir. Yaptığımız güzel ameller, nurlar, kuşlar, cennet bahçeleri sûretinde; kötü ameller ise ateş, yılanlar, akrepler sûretinde tecellî edecektir.

Şimdi kıyamet ile birlikte yeryüzünde bir coğrafi değişim olacaktır. Yeryüzü sarsıldıkça sarsıldığı zaman ve içerisinde gizlediği neler varsa dışarıya vurduğu zaman, zâhiri olarak yapılan işlerin bâtınları ortaya çıkacaktır. Bizlerin her bir hareketimizin bir zâhir bir de bâtın yönü var yâni yaptığımız hareketlerin bir görünen tarafı bir de mânâ olarak rûhi sülietler olarak görünmeyen tarafları vardır. İşte bu taraflar ortaya çıkacaktır.

Bu noktada, ibadet eden (âbid) ile irfan sahibi olan (ârif) arasındaki fark belirginleşir. Âbidin gayesi, ibadetleriyle sevap kazanıp âhirette Cennet’e girmektir. Bu, meşru ve değerli bir hedeftir. Lâkin ârifin gayesi, sevabın da ötesinde, Rabbini tanımak, O’nun ilmiyle ve ahlâkıyla ahlaklanmaktır. Zira ibadetlerden doğan mânevî melekler sevap üretir, fakat irfâniyet, yani Hakk’ı bilme ilmini üretemezler. Bu kabiliyet, yalnızca bütün Esmâ-i İlâhiyye’yi kendinde cem eden Halife-i İnsan’a, yani İnsân-ı Kâmil’e verilmiştir.

Yaptığımız ibâdetlerden meydana gelen mânevî melekler, bizlere sadece sevap üretirler; fakat irfâniyyet üretemez ve bu sahayı bilmezler. “Âdem” ismi verilen halîfe gönülde ise, bütün hakîkat-i ilâhiyye’yi idrâk edecek kâbiliyet mevcûddur.

Bu yüzden Fatiha Sûresi’nde “Dîn gününün sahibi” denirken, dinden kasıt sadece bir kurallar bütünü değil, aynı zamanda “Allah’ı tanımak”tır. Ârifin müjdesi, Cennet’ten de ötedir. Onun müjdesi, bizzat Rabbi’dir.

Ve şahiden mübeşşiran, müjdeleyici neyi müjdeleyici cennet ile müjdeleyici, diye tefsirlerde geçer, müjdenin en büyüğü Rab ile müjdelenmektir, ilah ile Allah ile müjdelenmektir, Cennet ile müjdelenmek rızası değil Zat’ıyla rıza başka bir şeydir.

Sonuç olarak, Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinde Cennet ve Cehennem, sadece âhirete ait coğrafi mekânlar değil, varlığın her mertebesinde tecellî eden hakikatlerdir. Onlar, bu dünyadaki idrak seviyemizin bir devamı, irademizle yaptığımız tercihlerin bir sonucu ve en nihayetinde, amellerimizin bâtınî sûretlerinin açığa çıkmasıdır. Yol, sevap kazanıp Cennet’e girmekten, irfan kazanıp Rabbini bulmaya doğru uzanan kutlu bir yolculuktur.

Terzibaba Geleneğinde Cennet ve Cehennem'in Yaşanması

Tasavvuf yolunda Cennet ve Cehennem, sadece ölümden sonra varılacak birer menzil olarak görülmez. Şeriatın bildirdiği o hakikatler yerli yerindedir ve onlara iman tamdır. Lakin sâlik için Cennet ve Cehennem, bu dünyada, tam da şu anda yaşanan iki temel hâlin adıdır. Biri huzurun, vuslatın, zikrin lezzetinin tecellîsidir; diğeri ise gafletin, ayrılığın, nefsin ihtiraslarının yaktığı ateşin adıdır. Ehl-i irfan, bu iki hakikati âhirete ertelemez; kendi iç âleminde, seyr-i sülûkünün her bir basamağında bu iki menzilin tecrübesini yaşar. Mesele, hangi tecrübenin içinde kalmayı seçtiğimiz, hangi kapıdan içeri girmeye talip olduğumuzdur.

Zikir Halkaları: Dünyada Tadılan Cennet Bahçeleri

Cennetin bu dünyadaki tecrübesi nedir diye sorulsa, verilecek ilk cevaplardan biri zikir meclisleridir. Zira Peygamber Efendimiz (s.a.v.), bu hakikate işaretle bizlere yol göstermiştir.

Hazreti Rasulullah bir hadisi şeriflerinde buyurdular ki “Cennet bahçelerine giriniz” yahut “Cennet bahçelerini ziyaret ediniz” “ya Rasulullah” dedi sahabe-i kiramdan bazıları “dünyada cennet bahçesi var mı?” o da buyurdu ki “halakaz zikre” yani “zikir halkaları cennet bahçeleridir” dedi.

Bu hadîs-i şerîf, bir teşbih veya mecazdan ibaret değildir. O, bâtınî bir hakikatin zâhire dökülmüş hâlidir. Zikir halkası, ilahi rahmetin indiği, meleklerin kanat gerdiği, kalplerin birbiriyle ısındığı ve mânevî bir alışverişin gerçekleştiği bir vuslat mekânıdır. Terzibaba Hazretleri bu noktayı daha da derinleştirir:

İşte bunları, zikir halkalarını oluşturan bireylerin idrak sahaları nereye kadar yükseliyorsa o zikir halkasının cenneti orasıdır. Cennet bir bakıma huzur demek.

Her zikir halkası, kendi idrak seviyesine göre bir cennet mertebesini bu dünyada zâhir eder. Nasıl ki cennetin dereceleri varsa, zikir halkalarının da neşeleri, feyizleri, tecellîleri farklı farklıdır. Bir mecliste bulunanların idrak ufku, muhabbet derecesi, samimiyeti ne ise, o mecliste tecrübe edilen cennet de o seviyededir. Zikrin kendisi bir cennet meyvesi gibidir; onu tadan, tadını aldığı oranda âhiret yurdunun lezzetlerinden bir numuneyi bu dünyada tatmış olur. Bu huzur, kalbin Hakk ile olduğu anların getirdiği sekînetin, o ilahi esenliğin ta kendisidir.

Bir zikir halkasında farklı idrak seviyesinden insanlar bulunur. O halkanın cenneti hangi seviyeye göre belirlenir?

Şimdi o zikir halkasında bir topluluk olduğundan, o zikir halkasındaki mertebe, bir tek kişiye has bir mertebe olmaz, olamaz çünkü diğerlerine haksızlık edilmiş olur. Peki o zaman ne olacak? Müşterek bir seviyeyi tutturmak lazım geliyor. Nasıl cemaatle namaz kılarken cemaatin içerisinde ruhaniyeti yüksek olan kişiler varsa, ruhaniyeti daha zayıf olan kimseleri oraya doğru çekiyorsa, onlara rahmet oluyorsa, zikir halkası içerisinde de tabi değişik yapıda, idrakte, seviyede, muhabbette, ilimde, bilgide olacak kişiler olacaktır ama bulundukları asgari müşterek var.

Cemaatin, bir arada olmanın rahmeti burada ortaya çıkar. Ruhanî olarak daha diri olanlar, henüz yolu arayanlara birer destek olur. Onların feyzi, diğer kalplere de sirayet eder. Böylece o halka, tek tek bireylerin toplamından daha büyük bir mânevî güce erişir ve o "müşterek seviye", herkesin kendi gayretiyle ulaşabileceğinden daha yüksek bir cennet bahçesine dönüşür. Bu, Hakk'ın bir araya gelen kullarına has bir lütfudur.

Nefsin Ateşi ve Dünyanın Cehennemi: "Herkesin Uğrayacağı Yer"

Cennetin bir hâl olarak bu dünyada yaşanması gibi, Cehennem de sadece bir mekân değil, aynı zamanda bir tecrübedir. Kur'ân-ı Kerîm, "İçinizden, oraya (cehenneme) uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin kesinleşmiş bir hükmüdür." (Meryem, 71) buyurur. Ehl-i irfan bu âyet-i kerîmeyi, her insanın bu dünya hayatında bir nevi cehennem tecrübesi yaşayacağı şeklinde te'vil eder.

Ayette وَاِنْ مِنْكُمْ اِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا “ Bütün insanlar cehenneme uğrayacaktır” cehenneme uğramadan cennete gidilmez. Bundan kasıt dünyadaki sıkıntılardan bahsedilmektedir. Dünyanın ne kadar zengini olursa olsun parasının çokluğu onu sıkıntıdan kurtarır diye bir hüküm olmaz.

Bu dünyanın kendisi, zıtlıkların bir arada bulunduğu bir imtihan yurdudur. Hastalık, ayrılık, fakirlik, iftira, hayal kırıklığı gibi sıkıntılar, her insanın kapısını çalan ateşten gömleklerdir. Zengin de olsa, fakir de olsa, âlim de olsa, cahil de olsa kimse bu sıkıntılardan azade değildir. Dünyanın bu tabiatı, sâlikin nefsini terbiye etmesi, hamlığını pişirmesi için bir pota, bir fırın işlevi görür. Bu fırına girmeyen ham kalır. Bu cehenneme uğramayan, cennetin kıymetini bilemez.

Ancak bu dünya cehenneminin en yakıcı ateşini, dışarıdan gelen sıkıntılar değil, insanın kendi içinde taşıdığı nefs ateşi tutuşturur.

Nefs-i emmare ve ihtiras ateşinin, yanlış bilgi yüzünden başımızdan aşağı dökülen kaynar suların bizi yakmaması ve pişmanlıkla bunların arasında gidip gelmemiz için böyle ikaz edilmekteyiz.

Nefs-i emmâre, yani kötülüğü şiddetle emreden nefs, doymak bilmeyen bir ihtirasla yanar. Hırs, haset, kibir, şehvet, öfke gibi duygular, bu ateşin odunlarıdır. Kişi, bu ateşin içine düştüğünde, dışarıda güllük gülistanlık bir hayat yaşasa bile, içeride cehennem azabını çeker. Bu, insanın kendi eliyle kendini yaktığı bir ateştir. En acısı da, bu ateşin bedenden ayrıldıktan sonraki hâlidir.

Ölümü tattıktan sonra nefs hayatına berzah âleminde devam edecektir, bedeni kendisinden ayrıldığında, elinden tadış ve kullanım aracı alınmış olduğundan, bundan sonraki tadışı, o bedeni kullanamayışı sebebi ile, çok büyük bir azab olacaktır.

Dünyada iken nefsini türlü zevklerle, ihtiraslarla besleyen kimse, bir bağımlı gibidir. Ölümle birlikte beden elbisesi çıkınca, yani o zevkleri tadacağı "aracı" elinden alınınca, nefsin o bitmek bilmeyen arzusu ve açlığı devam eder. Fakat artık o arzuyu giderecek bir beden yoktur. İşte bu çaresizlik, bu yoksunluk, berzah âleminde yaşanan en büyük azaplardan biridir. Kişi, dünyada tutuşturduğu cehennemin ateşini, öte âleme kendisiyle birlikte götürür.

Mürşidin Eli, Sâlikin İradesi: Kurtuluş ve Sorumluluk

Bu nefs cehenneminden kurtulmak ve zikir cennetine dâhil olmak için, yolu bilen bir rehberin, bir Mürşid-i kâmil'in eline yapışmak elzem olur. Mürşid, sâlikin kendi hakikatine ulaşması için bir vasıtadır.

Ne vakit kişi Âdem’i temsil eden bir mürşidi kâmil’in huzuruna çıksa ve ona tabi olup ve nefsinin kötü huylarından arındırması telkin edilse ki fi’l hakika ona mutabaat etmek ve ona boyun bükmek sureti ile Kur’ân ve sünnet ışığında kişinin kendi hakikatine bir yol bulması sağlanacatır. Eğer ki kendisinde meleki huylar baskın ise Niyazi Mısri nin dediği gibi o anda Âdem’e secde eder. Eğer kendisinde iblisiyet baskın ise kula kul mu olunur deyip kul perdesinin altında ki hakikati göremez ve secde edenlerden de olmaz ve haktan perdeli olarak yaşar.

Mürşide teslimiyet, şahsına değil, onun şahsında tecellî eden Muhammedî hakikate, o hakikatin getirdiği ilim ve edebe teslim olmaktır. Bu teslimiyet, sâlikin nefsini arındırması ve kendi içindeki "Âdem-i mana"yı bulması için bir fırsattır. Kimileri bu fırsatı ganimet bilir ve melekler gibi o hakikate secde eder. Kimileri ise kibrine yenik düşer, "kula kul mu olunur" diyerek perdeyi görür ama perdenin ardındaki Hazine'yi göremez. Bu kimseler, ibadetleriyle belki cennete girebilirler ama en büyük cennet olan "Rabbini bilme" ve "kendini bilme" şerefinden mahrum kalırlar.

Ancak bu yol, sâlikin kendi iradesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bir rehbere uymak, aklı ve iradeyi bir kenara bırakmak demek değildir. Sâlikin en büyük imtihanlarından biri, kime uyduğunu ve neden uyduğunu bilmesidir. Zira sahte rehberlerin tuzağı, hakiki yoldan daha tehlikelidir.

Ama bir insan bir başkasının peşine düşüp te hayatını da ahiretini de rezil zebil ederse onun pişmanlığı çok büyük olur. neden gittim neden uydum keşke uymasaydım benim aklım okadar yok muydu? Gibilerde bütün ahireti boyunca pişmanlığı çeker. İkisinin de neticesi cennet olsun Cehennem olsun mesela kişi kendi temiz haliyle yaptığı kadar yaptı iyi niyetiyle gayretiyle ama cehenneme gitti böyle de birilerinin peşine takıldı tam iblisin peşine takıldı cehenneme gitti bakın iki netice de aynı olsa kişi birisinde huzurlu olur birisinde huzursuz olur.

Kendi samimi gayretiyle, ama eksik bilgisiyle hata yapıp cehenneme giden kimse, en azından "Kendim ettim, kendim buldum. Kabiliyetim bu kadarmış," diyerek kendi sorumluluğunu üstlenir. Ama bir sahtekârın peşine takılıp aldatılarak cehenneme sürüklenen kişinin pişmanlığı ve vicdan azabı, cehennem ateşinden daha yakıcı olur. "Bu kadar da mı aklım yoktu?" diye kendini yiyip bitirir. Bu sebeple sâlik, gözü kapalı bir taklitçi değil, aklını ve kalbini kullanarak hakikati arayan bir yolcu olmalıdır.

Bu yolculuğun nihai gayesi, sevap kazanıp cennete girmekten de ötedir. Bu, avamın hedefidir. Ariflerin hedefi ise Rabb'in rızasını, O'nun muhabbetini kazanmaktır.

Ama bizim meselemiz sevap kazanmak değildir, Muhabbetullah’ı kazanmaktır. Hakk’ın sevgisini Peygamber’in sevgisini ve Hakk’a ait olan irfaniyeti kazanmaktır, gayemiz budur. Cenab-ı Hakk isterse bizi cehennemine koysun, razıyız, Cenab-ı Hakk isterse bizi cennetine koysun, o O’nun bileceği bir iştir...

Bu, "nefsî benlikten" sıyrılıp, her fiili Hakk'tan bilme makamına duyulan iştiyakın ifadesidir. Cennet beklentisi de, cehennem korkusu da hâlâ "benlik" dairesi içinde birer endişedir. Hakiki âşık için aslolan, sevgilinin kendisidir; O'nun vereceği ödül veya ceza değil.

"İki Cennet" Sırrı: Huzur Makamı ve Zâtî Tecellî

Seyr-i sülûk yolunda ilerleyen sâlik, nefsini bildikçe Rabbini bilmeye başlar. Varlık perdesi aralandıkça, her şeyde Hakk'ın tecellîsini müşahede etme makamına yaklaşır. İşte bu makam, hem büyük bir lütuf hem de büyük bir imtihan yeridir. Er-Rahmân Sûresi'nde geçen "Rabb'inin makamından korkan kimseye iki cennet vardır" (Rahmân, 46) âyeti, bu ince hâle işaret eder.

Kim ki “Mertebe-i Rububiyet” te makam tutar, burayı idrak ederek yaşamını sürdürmeye çalışır ve buradan düşmekten korkarsa, Ona dünyada iken huzur cenneti, ahirette de ahiret cenneti verilir. Bir yönüyle iki cennet budur.

Buradaki "korku", cehennem korkusu gibi bir korku değildir. Bu, "haşyet"tir; sevgi ve saygıyla karışık bir ürperti, bir nezaket halidir. Sâlik, Hakk'ın tecellîleriyle cem makamına erip, varlığın O'ndan ibaret olduğunu bir anlığına zevk ettiğinde, bu hâlin sarhoşluğu içinde kalmak isteyebilir. Ancak kulluk görevi, tekrar fark haline, yani şeriatın ve sorumlulukların dünyasına dönmeyi gerektirir. İşte o "Rububiyet makamı"nın idrakinden tekrar kendi "abdiyyet" yani kulluk benliğine, gaflete düşme korkusu, arifin en büyük korkusudur. Bu, Sevgili'nin huzurunda edebi bozmaktan, O'na karşı nezaketsizlik yapmaktan korkmaktır. İşte bu haşyeti, bu edebi muhafaza eden kula vaat edilen iki cennet vardır: Biri, bu dünyada yaşayacağı "huzur cenneti", yani kalbinin her daim Hakk ile olma ve bu şuurla yaşama hali. Diğeri ise âhirette kendisine lütfedilecek olan "âhiret cenneti"dir.

Bu iki cennet, aynı zamanda bedene ve ruha verilen karşılıklar olarak da anlaşılabilir.

Diğer yönüyle ise; ahirette o yerin gereği fiziksel, bedensel bir cennet, diğeri ise, Alah’ın Zat’ından kendisine lutfedilen ruhsal zatî idrak, gönül ve irfan cennetidir.

Bedenin cenneti, Kur'ân'da tasvir edilen huriler, köşkler, ırmaklardır. Bunlar haktır ve olacaktır. Ama ruhun, irfanın cenneti ise bunlardan çok daha ötedir. Yâsîn Sûresi tefsirinde bu en yüksek mükafat, "Ecrin kerîm" (çok değerli bir ödül) ifadesiyle açıklanır:

hakikat ve marifet mertebesinde, “Ecrin kerîm” Cenâb-ı Hakk’ın kendi hakikatini bildirmesidir ki, buda “Zât-î ihsan” dır.

En büyük cennet, en "kerîm" olan mükafat budur: Hakk'ın kuluna Kendi hakikatini bildirmesi, Zâtî bir ihsanla ona tecellî etmesidir. Bu, "cemâliyle müşerref olma"nın adıdır. Diğer bütün cennet nimetleri, bu Zâtî tecellînin yanında bir gölge gibi kalır.

Sonuç olarak Terzibaba geleneğinde Cennet ve Cehennem, sâlikin yolculuğunun her anında mevcut olan iki veçhedir. Zikirle, muhabbetle, mürşidinin rehberliğinde kendi içine yolculuk yapan sâlik, cennet bahçelerini bu dünyada tatmaya başlar. Nefsinin ihtiraslarına, kibrine ve gafletine yenik düşen ise, kendi ateşini yine bu dünyada tutuşturur. Yolun sonunda gaye, sadece ateşten kurtulup bir bahçeye girmek değil; hem dünyada hem âhirette "huzur cenneti"ne ermek ve nihayetinde bütün nimetlerin ötesinde, en büyük ödül olan "Zâtî ihsan"a, yani Rabbini bilme ve O'nunla olma şerefine nâil olmaktır.

Füsûsu'l-Hikem'de Cennet ve Cehennem

Cennet ve Cehennem meselesi, avâmın dilinde bir ödül ve ceza yurdu olarak konuşulur. Bu, şeriatın zahirî perdesinden bakıldığında doğrudur. Lâkin irfan yolunun yolcusu, perdenin ardına bakmaya taliptir. Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde bu meseleyi, Vücûd'un, yani varlığın kendi hakikatinden soyutlayarak değil, tam da onun kalbinden konuşarak açar. Onun için Cennet ve Cehennem, sonradan gidilecek birer coğrafya değil, bu dünyada iken tohumları atılan, hatta bizzat yaşanmaya başlanan hakikatlerin, öte âlemde tecessüm etmiş, yani cisimleşmiş suretleridir.

Bu bahis, akıl ve irfan sahipleri için bir mihek, yani bir ayar taşıdır. Kişi, bu derinlikli hikmetlere aklını ve kalbini vurduğunda, altını bakırından ayrılır. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın kelâmı da böyledir. Kimine hidayet olur, kimini ise kendi fıskı içinde bırakır. Şûrâ Sûresi'nde buyurulduğu gibi, neticede "Bir tâife cennetde ve bir tâife cehennemdedir" sırrının, bizdeki potansiyel halden fiilî hale gelmesi murad edilmiştir.

Varlıkların Aslı: A'yân-ı Sâbite ve Özel Rabler (Rabb-ı Has)

İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet pınarından bu meseleyi anlamak için, işin en başına, varlıkların zuhûra gelmeden önceki hâline bakmamız gerekir. Her bir varlığın, Cenâb-ı Hakk'ın ilminde, ezelden ebede değişmeyen bir hakikati vardır. Buna A'yân-ı Sâbite (varlıkların Hakk'ın ilminde, zuhûra çıkmadan önceki sâbit hakikatleri) denir. Bu, bizim "programımız", "yazılımımız" gibidir. Henüz dış âlemde bir suretimiz yokken, Hakk'ın ilminde ne isek, oyuz.

Her bir ayn-ı sâbite, Hakk'ın bir isminin doğrudan tecellisi altındadır. O isme, o varlığın Rabb-ı has'sı, yani "özel Rabbi" denir. Kimi "el-Hâdî" (Hidayet Veren) isminin, kimi "el-Mudill" (Saptıran) isminin, kimi "el-Cemîl" (Güzel) isminin, kimi de "el-Kahhâr" (Kahreden) isminin tesiri altındadır. Bu, bir kader programıdır. Terzibaba Hazretleri'nin de işaret ettiği gibi, bu hakikatler sebebiyle benzerler benzerleriyle toplanır:

Hangi Rabbın tesirindeyse o gruplar onlar bir yerde birleşiyorlar. Yani benzer esma-i ilahiyenin yakın birlikteliği olanlar grup teşkil ediyorlar, bütün bu alemde. Parkta grup, grup insanlar hangileri esma-ı ilahiyesine uygun iseler onlar gurup oluştururlar, ayan-ı sabitelerimizin uygunlukları bizleri böyle topluyor. Yoksa başka türlü değişik esmaların zuhurunda olanlar birbirlerini itiyorlar.

Cennet ve Cehennem ehlinin ayrışmasının en derin kökü buradadır. Herkes, kendi ayn-ı sâbitesinin ve ona hükmeden Rabb-ı has'sının gereğini zuhura çıkarmak üzere bu âleme gönderilmiştir. Bu, bir zorbalık değil, Hakk'ın kendi isimlerinin tecellilerini görmek istemesinin, yani Hubb-i Zâtî'sinin (Zâtî sevgisinin) bir neticesidir. Herkes, kendi hakikatini oynamak için sahneye çıkar. Mutmain olmuş bir nefis, Rabb-ı has'sından razıdır, Rabbi de ondan razıdır. Bu rıza, en temelde, o varlığın kendi ayn-ı sâbitesine uygun bir şekilde zuhûr etmesinden kaynaklanır.

Her bir nefs-i mutmaine dahi İsmail (a.s.) gibi merzidir. Zaten ismi üstünde raziye ve merziye. Çünkü emmare değildir ki efali kendisine isnad ile davaya kıyam etsin. ... O mevte ihtiyarı ile yani ihtiyari bir ölümle ve cem-i efalinden fani olmuş kendisinde efal isnad edecek bir vücut görememiştir.

Nefs-i mutmainne, yani huzura ermiş nefs, fiillerini kendine değil Hakk'a isnat ettiği için, kendi ayn-ı sâbitesinin hükmüne teslim olduğu için "razı olmuş ve razı olunmuş" bir halde Rabb'ine döner. Cehennem ehli ise, kendi nefsini fâil görerek, kendi ayn-ı sâbitesinin gereği olan isyanı ve inkârı sergileyerek o hali kendine "hak eder".

Peygamberlerin Daveti: Gizli Hazineyi Açığa Çıkarmak

Eğer her şey ezelde, a'yân-ı sâbite mertebesinde belliyse, peygamberlerin davetine, emir ve yasaklara ne lüzum vardır? Bu soru, aklın en çok takıldığı yerlerden biridir. Şeyh-i Ekber Hazretleri bu düğümü şöyle çözer: Davet, varlıkların içinde gizli olan potansiyeli, yani istidat ve kabiliyetleri fiiliyata çıkarmak için bir vesiledir.

Her şeyin kendi özünden olduğunu gerektiriyorsa o zaman peygambere davete ne gerek vardır denirse, o zaman deniyor ki davetin faydası şudur, ... eğer bunlar söylenmemiş yapılmamış olsa davet olmamış olsa herkesin içindeki içinde saklı olarak kalacaktı. Yani ayan-ı sabiteleri zuhura çıkmamış olacaktı. Veya çok az çıkacaktı davet etmesi dolayısıyla bunların dışarıya çıkması sağlanmış oldu. Ve de o dışarıya çıkan fiilleri yapması suretiyle ben cehennemi talep ediyorum diye talebini ortaya çıkarması oluyor.

Peygamberî davet, bir turnusol kâğıdı gibidir. Herkesin içindeki madeni ortaya çıkarır. O davete icabet eden, kendi içindeki "cennetlik" potansiyeli açığa çıkarır. Reddeden ise, kendi ayn-ı sâbitesinde saklı olan "cehennemlik" tabiatı fiiliyle ikrar etmiş olur. Böylece kişi, kendi ameliyle kendi yerini tayin eder ve Hakk'ın adaletine bir itirazı kalmaz. Cenâb-ı Hakk, kimseyi yapmadığı bir fiilden dolayı hesaba çekmez. Davet, o fiillerin işlenmesi için bir imtihan sahnesi kurar. Böylece Hakk'ın "el-Adl" (Adaletli), "el-Müntakim" (İntikam Alan), "er-Rahmân" (Rahmet Eden) gibi isimleri de tecellî edecek bir mahal bulmuş olur.

Amellerin Tecessümü: Kendi Cennetini ve Cehennemini İnşa Etmek

İrfan mektebinde Cennet ve Cehennem, bu dünyada yaptığımız amellerin, niyetlerin, hatta hayallerin, ahiret âleminin şartlarına göre cisimleşmesinden (tecessüm) ibarettir. Burada ektiğimiz her bir tohum, orada bir ağaç olarak karşımıza çıkar. Burada kalbimizde beslediğimiz her bir niyet, orada bir surete bürünür.

Yani kim nasıl hareket etmişse onlar suretlenir ve bir yerde muhafaza edilir, ahrette bunlar o kişiye yaklaştırılır. Yani yanına verilir. Eğer o salih amel ise suret-i hasenede ve eğer kabih ise suret-i kabihede tecessüd eder. ... Böylece herkes dahil olacağı cennetin nimetlerine hurilerine ve sair esbab-ı tenaumu nimetlerini alemde tahsil edip beraberce götürür.

Cennet'in hurileri, köşkleri, ırmakları; kişinin bu dünyada yaptığı güzel amellerin, halis niyetlerinin, zikirlerinin ve tefekkürlerinin birer yansımasıdır. Cehennem'in ateşi, zakkumu, azabı ise; kişinin bu dünyada işlediği zulmün, hasedin, kibrin ve gafletin ta kendisidir. Kişi, kendi cehennemine odunu bu dünyadan götürür. Bu yüzden Hakk Teâlâ, "Şüphesiz cehennem, kâfirleri (şimdiden) kuşatmıştır" (Tevbe, 9/49) buyurur. Onlar için cehennem gelecekte gidilecek bir yer değil, şu anda içinde yaşadıkları manevi hâlin adıdır. Mü'min için de durum aynıdır; o da bu dünyada iken Cennet'in manevi iklimini teneffüs etmeye başlar.

Terzibaba Hazretleri bu hakikati ne güzel özetler:

Onun tam aksi mü’minlerde burada Cennet’e girmişlerdir. Cennet onlara muhittir daha burada iken. Hani zaman zaman Cennet meselesi mevzu oluyor ya işte şu yaşadığımız hayat Cennet muhitinde olduğumuzun işaretidir.

Yasak Ağaç: Kesret ve Tabiat Karanlığı Sembolü

Kur'ân-ı Kerîm'de geçen Hz. Âdem'in Cennet'ten çıkış kıssası ve "yasak ağaç" meselesi de bu irfanî bakışla yeniden mana kazanır. Şeyh-i Ekber'e göre o Cennet, "Cennet-i Zât"tır, yani Ulûhiyet mertebesidir. Âdem ve Havva'nın hakikatleri olan Akl-ı Küll (Küllî Akıl) ve Nefs-i Küll (Küllî Nefs), bu birlik makamında idiler. Yaklaşmamaları istenen "ağaç" ise, herhangi bir meyve ağacı değil, "şecere-i mel'ûne" yani "lanetlenmiş ağaç"tır.

Kur’ân ki, cemî’-i esmâ ve sıfâtı câmi’ olan zâttır; ve bu taayyünât ki, zât-ı ulûhiyyetin varlığında hayâlât ve rü’yâdan ibarettir; ve bu keserât ve taayyünât-ı hayâliyye ki, çekirdeğin içindeki ağaç gibi dal budak salıverip, esfel-i sâfilîne doğru uzamıştır ve mertebe-i zâttan baîddir; işte bu şecere, Kur’ân’da mezkûr olan şecere-i mel’ûne ve matrûdedir. Ve onun meyvesi ve habbesi zulmet-i tabîiyyedir.

Bu ağaç, kesret (çokluk) âleminin, yani sayısız suret ve taayyünün kendisidir. Meyvesi ise "zulmet-i tabîiyye", yani tabiat karanlığı, nefsin maddeye ve cismaniyete olan meylidir. Âdem'in o ağaca yaklaşması, birlik şuurundan çokluk vehmine düşmesi, Zât cennetinden sıfatlar, isimler ve fiiller âlemine tenezzül etmesidir. Bu "iniş" (hubût), her birimizin kendi varlığında her an tecrübe ettiği bir haldir. Ne zaman ki Hakk'ı unutup kendimizi, nefsimizi ve bu kesif âlemi gerçek saysak, o an biz de kendi cennetimizden "inmiş" oluruz.

Terzibaba Hazretleri, bu ağacın iki yönlü bir yasak taşıdığına dikkat çeker:

Bir tarafında rububiyet meyveleri var, bir tarafında hayal ve vehmin meyveleri vardır. İşte ehl-i İslama iblisiyet dalı yasak, ehl-i meluniyeye de rububiyet, rablık, rahmaniyet dalı yasak yani her iki cinse de o ağaç yasak. Ama dalları itibariyle yasak.

Bu, Muhammedî mîzanın ne kadar hassas olduğunu gösterir. Mü'mine, vehim ve hayal dalı yasaktır; kâfire ise Rahmaniyet ve Rububiyet dalından istifade etmek yasaktır. Herkes kendi mertebesinin gereğiyle muamele görür.

Ahiret Hayatı: "Hay" İsminin Mutlak Tecellisi

Bu dünya, zıtların bir arada bulunduğu bir imtihan yurdudur. Varlık ve yokluk, hayat ve ölüm, oluş ve bozuluş iç içedir. Cenâb-ı Hakk'ın hem "el-Hay" (Hayat Veren) hem de "el-Mümit" (Öldüren) ismi burada faaliyettedir. Ahiret ise bu zıtlıklardan arınmış bir âlemdir. Orada artık "el-Mümit" isminin tecellisi kalkar.

Ahirette fesat (bozuluş) yoktur. Yani ölüm yoktur orada hep oluş devam edecektir. Ahirette “hay“ ismi tecellisi var “Mümit” ismi tecellisi yoktur. Ahirette ölüm yok olduğuna göre “Mümit” ismi iptaldir.

Bu, ahiretteki hayatın donuk ve statik bir hayat olmadığı, aksine sürekli bir "oluş" ve tecellî hâli olduğu anlamına gelir. Cennet ehli, Cenâb-ı Hakk'ın Cemâl tecellilerini sonsuz bir oluş içinde seyrederken; Cehennem ehli, Celâl tecellilerini yine sonsuz bir oluş içinde tadacaktır. Orada her an yeni bir şe'n, yeni bir tecellî vardır. Bu dünya hayatı, o sonsuz oluşa hangi "kıvamda" ve hangi "renkte" gireceğimizi belirlediğimiz bir hazırlık atölyesidir.

Şeyh-i Ekber'in ve onun izinden giden kâmil zatların bize öğrettiği şudur: Cennet ve Cehennem, dışımızda arayacağımız birer mekân değil, içimizde inşa ettiğimiz hakikatlerdir. Bu dünya, o inşaatın malzemesini topladığımız bir maden ocağıdır. Niyetlerimiz kazma, amellerimiz kürektir. Her anımızla, her nefesimizle ya cennetimize bir tuğla koyar ya da cehennemimize bir odun taşırız.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Füsûsu’l-Hikem deryasına daldığımızda, cennet ve cehennem bahsi, zâhirdeki mânâsının çok ötesinde bir derinlik kazanır. Mesele, sâdece iyi amellerin karşılığı bir bahçe veya kötü amellerin cezası bir ateş olmaktan çıkar; varlığın, bilginin ve tecellînin en ince sırlarına açılan bir kapıya dönüşür. Bu idrâk, zıt gibi görünen hakikatleri tek bir potada eritir.

Bu makamın temelinde, şeriat ile hakikat arasındaki o ince ve sırlı denge yatar. Şeriat, yani ilâhî yasa, fiilleri kula izâfe eder. Sorumluluk, seçim, sevap ve günah bu mertebede anlamlıdır. Bu, kesretin, yani çokluğun ve ayrı ayrı görünüşlerin âlemidir. Hakikat ise, yani varlığın birliği, bütün fiillerin fâilinin esâsında Hakk olduğunu bildirir. Bu da Vahdet-i Vücûd sırrının tecellî ettiği makamdır. Bu iki bakış birbiriyle çelişmez. Bu, bir kanadı tenzih, bir kanadı teşbih olan Muhammedî mîzândır. Terzibaba Efendimiz, bu sırlı dengeyi Enfâl Sûresi’ndeki meşhur âyeti tefsîr ederken şöyle açar:

Ve emr bunun üzerine oldukda, bu, zevat üzerine emân ve izzet ve hırâsettir. Zîrâ sen, hududun ifsadına kadir değilsin. Ve bu izzetten daha büyük ne izzet vardır? Binâenaleyh sen, vehm ile katlettiğini tahayyül edersin. Halbuki hadde mevcûd olan suret akıl ve vehm ile zail olmadı. Ve buna delil وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى (Enfâl, ;8/17) dır. Göz ise, ancak histe kendisi için remy sabit olan sûret-i muhammediyyeyi idrâk etti. Halbuki o, bir surettir ki, Allah Teâlâ evvelen remyi ondan nefy etti; sonra onun için vasatta isbât eyledi. Ondan sonra istidrâk ile muhakkak sûret-i muhammediyyede ancak râmî olan Allah'a rücü' etti; ve buna îmân lâbüddür.

Âyet-i kerîme, “Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı” buyurur. İşte Cem makamı budur. Önce fiili kula isbât ediyor gibi görünen bir durum var: "attığın zaman". Sonra onu kuldan nefyediyor: "sen atmadın". Sonra da hakikî Fâil’e, Hakk’a isbât ediyor: "fakat Allah attı". Şeriat mertebesinde oku atan, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) sûretidir ve bu atışın bir sonucu vardır. Hakikat mertebesinde ise o sûrette fâil olan, Hakk’ın kendisidir. Bu sebeple, sâlikin cenneti ve cehennemi de bu iki bakışın dengesinde şekillenir. Şeriat nazarıyla, fiillerinin karşılığını görecektir. Fakat hakikat nazarıyla, her bir varlığın kendi a'yân-ı sâbite’sinin, yani ilâhî ilimdeki sâbit hakikatinin îcâbını zuhûra getirdiğini anlar. Bu anlayış, itirazı ortadan kaldırır.

Bu surette her bir ayan-ı sabite kendisinden sadır olan fiilin kendisine izafet olunmayacağından mutmaindir. Bu hakikat bilinince nazar-ı hakikatle bakıldığı vakit hiçbir ferdin fiiline itiraz muvafık olmaz. Fakat şeriat nazarıyla bakıldığı vakit ism-i Hadi, ism-i Mudil’in efaline itiraz eder... Birinin sıratının sonu neşet-i uhreviyede Cennet, diğerinin ki Cehennemdir.

Bu yüzden irfan ehlinin derdi, sevap biriktirip bir bahçeye girmekten öteye geçer. Onun derdi, bu sırlı işleyişi anlamak, varlığın hakikatine vâkıf olmak ve neticede “Rabbini kazanmak”tır. İbadetler ve sâlih ameller, birer menfaat alışverişi değil, Hakk’a yakınlaşma ve O’nun ilmindeki kendi hakikatini gerçekleştirme vesilesi olur. Bunlar, fânî sevaplardan öte, “irfânî yatırımlar”dır.

Yapılacak en güzel şey irfani yatırımlardır, ahirete gidecek de zaten onlardır, diğerleri sevap olarak gider... Ama irfaniyet binalarını gönlümüze, ruhumuza yazdığımız zaman bu ebedi olarak bizimle olacak bunlar hiçbir yere gitmeyecekler zaten kovsak da gidemezler, çünkü kendi varlığımızdır... cennetteki bahçeler meyveler köşkler de onlar olacak.

Bu irfânî yatırım, sâlikin kendi hakikatini, kendi varlık binasını inşa etmesidir. Bu yatırımı yapmayan, sadece zâhirî amellerle yetinen kişi, kendi hayalinde var ettiği bir cennete gider. O cennetin kulu, kölesi olur. Çünkü o cennet, onun vehminin, kendi dar idrâkinin bir ürünüdür. Oysa irfan ehli bilir ki, nihâî hedef, sevap kazanmaktan da öte, kendini ve Rabbini kazanmaktır.

Nihayet insan letafet kazanıyor bu da güzel bir şeydir, ne kazanıyor sevap kazanıyor, ama burada sevap letafet kazanmak değildir, kendini kazanmak Rabbini kazanmak, Allah’ı kazanmak, burada biz zâten onun için geldik...

Bu derin anlayış, âhiretteki cennetin dahi mertebeleri olduğunu gösterir. Herkes cennete girer, ama herkesin cenneti bir olmaz. Zira cennet, kişinin bu dünyadaki idrâk seviyesinin, hayal dünyasının ve mânevî hâllerinin bir tecessümüdür, cisimleşmiş hâlidir. Bu yüzden Terzibaba Efendimiz, cennet ehlini ikiye ayırır:

İşte bu sonsuzluk ahirette çıkacak karşımıza ve biz bu esma-i ilahiyeyi gerçek manada burada idrak etmişsek, orada ilahi hakikatlerle yaşayacağız, beşeriyet nefsimizle değil. İşte cennet ehli iki türlüdür, birisi nefsiyle yaşayanlar, birisi de ilahi tarafıyla yaşayanlardır. Onlar da irfan cennetleri olacaktır.

"Nefsiyle yaşayanlar", bu dünyada hayal ettikleri nimetlerin, lezzetlerin peşinde olanlardır. Onların cenneti de bu hayallerinin karşılığı olan hûrîler, gılmanlar, köşkler ve ırmaklardır. Bunlar da Hakk’ın bir lütfudur. Ama “ilâhî hakikatlerle yaşayanlar”ın cenneti başkadır. Onlar bu dünyada lezzetlerin değil, tecellîlerin peşinde koşmuşlardır. Onlar için en büyük nimet, Hakk’ın cemâlini müşâhede etmek, O’nunla hemhâl olmaktır. Onların cenneti, “irfan cenneti”dir. Bu, fena (yokluk) ile beka (varlık) sırrına ermenin, kendi benliğinden geçip Hakk ile var olmanın bir neticesidir.

Bu yolculuğun zirve noktalarından biri, Nefs-i Mutmainne (huzura ermiş, tatmin olmuş nefs) makamıdır. Cenâb-ı Hakk, Fecr Sûresi’nde doğrudan bu nefse hitap eder: "Ey mutmain olmuş nefs! Sen O’ndan râzı, O da senden râzı olarak Rabbine dön! Kullarımın arasına gir! Cennetime gir!" Terzibaba Efendimiz, Füsûs şerhinde bu âyetleri İsmâil Fassı’ndaki bir sırla birleştirir:

"Sen Rabb'in cennetine girdiğin vakit,"nefs"ine dâhil olur'sun.

Hakk’ın cennetine girmek, aslında sâlikin kendi hakikatine, kendi nefs-i hakikîsine dâhil olmasıdır. Çünkü o makamda kul, kendi varlığında Hakk’ı müşâhede ederken kendi beşeriyetinden, ayrı bir benlik olduğu vehminden gâfil kalır. Varlığının, Hakk’ın varlığından ayrı bir şey olmadığını zevk eder. “Rabbine dön” emri, bu hakikate rücû etmektir. Dönülen yer, kendi öz hakikatindir ki o da Rabb’ının bir tecellîsinden ibarettir.

Cenab-ı Hakk mutmainne nefsine bire bir hitap ediyor, ondan evvelkilere bire bir hitap etmiyor... buradaki mutmaine kendi varlığındaki Hakkı müşahede edip kendinin cahili olmak yani beşeriyetinden cahilde kalmak ve bununla mutlak manada tatmin olmuş olmak yani Rabbıyla huzur bulmuş olmak mutmainliği getirir.

Bu sırrı anlayan için, Hz. Âdem’in cennetten “inişi” de bambaşka bir mânâ kazanır. Bu bir düşüş, bir sürgün değil; bir potansiyelin fiiliyata çıkması, bir “faaliyete geçirilme” hâdisesidir. Âdem (a.s.), cennette sâkin bir haldeydi, potansiyelleri kuvve hâlindeydi. Ne zaman ki şehâdet âlemine, yani bu kevnî dünyaya indi, işte o zaman “Âdemiyet” faaliyeti başladı. Esas vazifesi, yani Hakk’ın isim ve sıfatlarını üzerinde gösterme vazifesi o zaman başladı. Sâlik için de durum aynıdır. Kendi içindeki “Âdem-i mânâ”, hayal cennetinden bu dünyanın çile ve mücâhede toprağına indirilmedikçe, yani ayağı yere basmadıkça, hakikî bir yükseliş de mümkün olmaz.

İşte bu seyrin yapılmasının ilk asli sahnesi de Âdem-i mananın hayalimizdeki hayal cennetinden Âdem-i Manada dünyevi yeryüzüne indirilmesi dediği budur işte. Zaten Âdem kendi varlığımızda mevcut, ama onun cennetten yeryüzüne indirilmesi faaliyete geçirilmesidir. Âdem (a.s.) Cennette yaşıyordu ama tatbikatı yoktu.

Nihayetinde, bütün bu mertebeler ve izahlar, tek bir hakikate işaret eder: Varlığın birliği. Bütün âlemler, bütün mevcûdat, Hakk’ın vücûdundan ibarettir. Ağacı gördüğün zaman, yaprağı, dalı, çiçeği ve meyveyi o ağaçtan ayrı düşünebilir misin? Yaprak, yaprak olması itibarıyla daldan ayrıdır; dal, dal olması itibarıyla gövdeden ayrıdır. Bu, şeriatın ve kesretin bakışıdır. Ama hepsi birden “ağaç”tır. Bu da hakikatin ve vahdetin bakışıdır. Yaprağın cenneti de cehennemi de yoktur; onun bütün varlığı ağaca aittir. Ama insan böyle değildir.

Bütün mertebeler ise Hakkın vücudundan ibaret Vücud-u Hak ise ebedi bulunduğundan İnsan-ı Kamilin varlığı dahi ebedidir... İnsan ezeli olduğundan, insanda “Baki” Esması olduğundan aynı zaman da ebedi oluyor. Bu dünyadaki görüntüler, hâdis hükmünde olduğundan... kendimize bir son ve başlangıç çizmemiz mümkün değildir.

İnsan, Hakk’ın bütün isimlerini kendinde toplayan İnsân-ı Kâmil olma potansiyelini taşıdığı için ebedîdir. Onun varlığı, bir yaprak gibi toprağa karışıp bitmez. Ya irfan cennetlerinde ilâhî tecellîlerle, ya da ayrılık ve hasret cehenneminde kendi nefsinin ateşiyle ebediyen var olmaya devam eder.

Füsûs’un ışığında anlıyoruz ki cennet ve cehennem, dışımızda bir yer olduğu kadar, içimizde taşıdığımız, kendi idrâkimizle, niyetimizle ve irfânî yatırımımızla inşa ettiğimiz hakikatlerdir. Mesele, hangi cenneti istediğimizdir: Nefsimizin arzuladığı bir bahçeyi mi, yoksa ruhumuzun âşık olduğu Cemâlullah’ı mı? Tercihimiz, yolumuzu ve menzilimizi belirleyecektir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Cennet ve Cehennem

Cenâb-ı Mevlânâ’nın hikmet okyanusu olan Mesnevî-i Şerîf’inde Cennet ile Cehennem, âhirette varılacak uzak diyarlar olarak değil, insanın her an içinde yaşadığı, her adımıyla birine yaklaşıp diğerinden uzaklaştığı birer hâl olarak önümüze serer. Onun dilinde Cennet ve Cehennem, kuru birer vaat veya tehdit değil, sâlikin iç âlemindeki mücadelenin, aşkın ve ayrılığın bizzat kendisidir.

Mesnevî, bize bu hakikati anlatırken kuru bilgiler vermez; hikâyelerle, temsillerle, kıssalarla ruhumuza işler. Mevlânâ hazretleri, bu usûlü en kâmil şekilde kullanarak, bize Cennet’in anahtarının da, Cehennem’in ateşinin de kendi ellerimizde olduğunu fısıldar.

Efendimiz Aleyhissalâtü Vesselâm’ın bir hadîs-i şerîfi, bu bahsin temelini oluşturur. Hz. Pîr de bu temele yaslanarak binasını inşa eder:

Cennet bizim hoşlanmadığımız şeylerle örtüldü; cehennem bizim şehvetlerimizle örtüldü!

Cennet’e giden yol, nefsin hoşlanmadığı, "zor" dediği yokuşlardan geçiyor. Cehennem’in kapısı ise nefsin arzuladığı, "kolay" ve "tatlı" bulduğu şehvetlerle perdelenmiş. Nefis, tabiatı icabı kolayı, hazırı, peşin olanı sever. Riyâzet, sabır, ibadet, hizmet gibi "mekârih", yani nefse ağır gelen şeyler ona dikenli bir yol gibi görünür. Halbuki o dikenlerin ardında ebedî bir gül bahçesi gizlidir. Şehvetler, gelip geçici lezzetler ise ipek bir duvak gibidir; insan ona aldanır, ardına bir adım atar ve kendini alevlerin içinde bulur. Hz. Mevlânâ, bu hikmetin altını bir başka beytinde daha çizer:

Çünkü ağırlıklar rahatın esasıdır; acılar da nimetin öncüsüdür.

Dünyada çekilen her çile, her sabır, âhiret rahatının temel taşı olur. Bu dünyada nefsini dizginlemek için çektiğin her acı, ebedî nimetin müjdecisi ve rehberidir. Sâlikin yolu, nefsin "cehennem" dediği riyâzeti kendine "cennet" bilmekten, nefsin "cennet" sandığı şehvetleri ise hakiki bir "cehennem" olarak görmekten geçer.

Nefsin Zindanı ve Kalbin Cenneti: Hâl Olarak Tecrübe

Hz. Pîr’in nazarında dünya, mü’minin imtihan meydanıdır. Bu meydan, kimileri için bir zindan, kimileri içinse bir cennet bahçesidir. Bu, kişinin baktığı yere, kalbinin yöneldiği kıbleye bağlıdır. Nefsinin esiri olan için bu âlem bir hapishanedir. Ama işin en şaşırtıcı yanı, bu hapishanenin anahtarının yine mahpusun kendi elinde olmasıdır.

Bu şaşılacak bir şeydir ki, can zindan içindedir ve ondan sonra zindanın anahtarı onun elindedir.

İnsan, tabiat karanlığına, beden hapishanesine, Nefs-i emmâre’nin (kötülüğü emreden nefis) arzularına kendini hapsetmiştir. Çırpınır, şikâyet eder, duvarlara vurur ama bilmez ki kapının kilidini açacak anahtar kendi irfanında, kendi teslimiyetinde gizlidir. Bu anahtar, çoğu zaman bir İnsân-ı Kâmil’in, bir mürşidin elinde tecellî eder. O kâmil velî, sâlike kendi elindeki anahtarı gösterir ve şöyle der: "Bu zindanın kapısını açıp seni tabiatın ve kesâfetin mahbûsu olmaktan kurtaracak, nurlu âleme çıkaracak olan sensin." "Dünya mü'minin zindanı, kâfirin cennetidir" buyrulmuştur. Mü'min, bu dünyaya gönül bağlamadığı, onu bir geçiş köprüsü olarak gördüğü için zindandadır; asıl vatanı olan İlâhî huzuru özler. Kâfir ise bütün emellerini bu fani dünyaya bağladığı için, burayı kendine cennet edinmiştir.

Bu zindana düşüşün ilk örneği, insanlığın atası Hz. Âdem’in kıssasında gizlidir. O, Cennet’te iken nefsinin bir anlık arzusuna kapılıp yasak ağaca yöneldi. Bu bir adımlık sürçme, onu Cennet’in yüceliğinden ayrılık diyarına indirdi.

Âdem nefsinin zevki içine bir ayak attı, nefsinin gerdanlığı cennet sadrının ayrılığı oldu.

Her birimiz, içimizde bu Âdem kıssasını yaşarız. Ne zaman nefsimizin peşine takılıp Hakk’ın emrinin dışına bir adım atsak, kendi içimizdeki cennetten sürgün edilir, ayrılık gerdanlığını boynumuza takarız. Bu ayrılık, bu hasret, cehennem ateşinin ta kendisidir. Buna mukabil, ne zaman tevbeye sarılıp Rabbimize dönsek, o zindanın kapısını aralamış, peşin bir cennete adım atmış oluruz. Bu peşin cennete, irfan ehli "cennet-i âcil" der. Bu, cismaniyetten arınmış, nefsanî arzulardan sıyrılmış Allah dostlarının bu dünyada iken tattıkları birlik ve huzur hâlidir.

Bu şerefli beyitte, cismaniyetten saf ve pak olan evliyanın bu dünya hayatında iken dahi, bu renksizlik ve birlik âlemine dahil olduklarına işaret buyurulur ki, bu hale "cennet-i âcil" (peşin cennet) tabir ederler.

Bu âlem, zıtların birleştiği bir yer değil, zıtlıkların ortadan kalktığı bir vahdet âlemidir. Orada kavga, çekişme, ikilik yoktur. Sâlikin hedefi, ölmeden evvel bu peşin cennete dâhil olmak, beka-billah (Allah ile var olma) sırrına ermektir. Bu yolda en büyük rehber, mürşid-i kâmildir. O, müridini hayvanî sıfatlardan arındırıp kendi rengine boyar, onu kendisi gibi Hakk ile bâkî kılar.

Hayvanî ruhun gazap ve şehvet ateşi ondan söndü; ölü olan izafî ruh (bağıntılı ruh) onun kalıcı hayatından bir elbise giydi ki, o elbise o kalıcı hayat cinsindendir. Ya'nî kâmil, insân-ı hayvânı kendisi gibi bakā-billah mertebesine getirdi.

Mürşid, sâlikin cehennemini söndüren ve ona kalp cennetinin kapılarını açan ilâhî bir vesiledir. O, ayna olur, sâlik onda kendi hakikatini seyreder. O aynaya bakan, ya kendi çirkinliğini görüp ondan kaçar ya da kendi güzelliğini fark edip Hakk’a âşık olur.

Hannâne Direği ve Tûbâ Ağacı: Ayrılığın Ateşi, Vuslatın Neşesi

Hz. Mevlânâ, Cennet ve Cehennem’i sadece insan üzerinden anlatmaz. O, bütün kâinatın bu ilâhî aşka ve ayrılığa iştirak ettiğini gösterir. Bunun en dokunaklı misallerinden biri, "inleyen hurma kütüğü" anlamına gelen Hannâne direğinin kıssasıdır. Resûl-i Ekrem Efendimiz (s.a.v.), hutbe verirken bu kuru hurma kütüğüne dayanırdı. Cemaat çoğalıp da kendisine bir minber yapıldığında, Efendimiz minbere çıktı ve o direkten ayrıldı. İşte o an, meclisteki herkesin duyduğu bir feryat yükseldi. Kuru direk, bir çocuk gibi hıçkırarak ağlıyordu.

Hannâne direği, Resûlullah'tan (a.s.) ayrılığından dolayı akıl sahipleri gibi feryat ediyordu.

Bu feryat, vuslat neşesinden ayrılığın ateşine düşmenin feryadıdır. O kuru ağaç parçası bile, Nübüvvet Nûru’nun yakınlığının nasıl bir cennet, ondan bir anlık ayrılığın ise nasıl bir cehennem olduğunu idrak etmişti. Efendimiz minberden inip o direği kucakladı, teselli etti ve ona sordu: "İster misin ki seni dünyaya geri göndereyim, yeniden yeşerip meyve veren bir ağaç olasın? Yoksa seni Cennet’e dikeyim de meyvelerini Allah’ın velîleri yesin?"

Direk dedi ki, ben onu isterim ki, onun kalıcılığı sürekli olsun. Ey gafil, bir ağaçtan duy da, eksik kalma!

Bir ağaç parçasının bu hikmet dolu tercihine bak! Fâni olan dünya hayatını değil, bâkî olan cennet hayatını seçti. Geçici bir baharı değil, ebedî bir tûbâ ağacı olmayı diledi. Hz. Pîr, bu kıssayla bize seslenir: "Ey insan! Bir kuru ağaç parçasından daha mı himmetsizsin ki, fâni olanı bâkî olana tercih ediyorsun?"

Bu temsil, bize gösterir ki Cennet, Hakk’a ve O’nun mazharlarına yakınlıktır. Cehennem ise bu yakınlıktan mahrum kalmak, ayrılık acısıyla yanmaktır. Bu sırra binaen, İnsân-ı Kâmil de bu dünyada yürüyen bir cennet ağacı, bir Tûbâ gibidir. Onun nefesi, sözleri, halleri, etrafındakilere cennet tazeliği ve ferahlığı bahşeder.

İnsân-ı kâmilin nefeslerindeki tazelik ve onun fiilleri ile hareketleri, cismanî cennetteki tûbâ ağacına benzer; o ağacın tazeliği ve latif hareketleri süreklidir.

Onun sohbeti, cennet ırmaklarından bir ırmaktır. Onun varlığı, cehennem ateşini söndüren bir âb-ı hayattır. Ondan uzak düşmek, Hannâne direği gibi inlemektir. Ona yakın olmak ise cennet bahçelerinde gezinmektir.

Mesnevî'nin Selsebîli: Lafzın Ötesindeki Cennet Pınarı

Hz. Pîr, bu derin hakikatleri anlattığı eserinin bizzat kendisini de bir cennet olarak vasfeder. Mesnevî-i Şerîf’in Dibace’sinde (önsözünde), bu kitabın ne olduğunu anlatırken şöyle buyurur:

o, gönüllerin çeşmeler ve dallar sahibi olan cennetleridir. Onlardan bir pınar vardır ki, bu yolun yolcuları indinde "selsebîl" tesmiye olunur.

Mesnevî, sadece Cennet’i anlatan bir kitap değil, bizzat kendisi bir "kalp cenneti"dir. Onun lafızları, o cennetin ağaçları; manaları ise o ağaçların dallarından sarkan ruhani yemişlerdir. Onun beyitleri arasında akan hikmetler, cennet pınarları gibidir. Bu pınarlardan içen sâlikler, manevi susuzluklarını giderirler. Bu pınarlardan birinin adı Selsebîl’dir ki, bu, sâliki en nihayetinde Zât cenneti’ne, yani mutlak birlik zevkine ulaştıran ilm-i ledün (Allah katından gelen gizli ilim) pınarıdır.

Ancak bu cennete girmek, bu pınardan içmek de bir nasip meselesidir. Kimi, bu kitabın sadece lafız kabuğunda kalır; hikâyeleri okur ama manaya eremez. Bu, cennetin kapısına gelip içeri girememek gibidir. Hz. Mevlânâ, sâliki bu kabuktan öze, harften manaya, kitaptan doğrudan Cennet’in Sahibine yönelmeye davet eder. Bilgiyi kitap satırlarından zahmetle elde etmek bir mertebedir, ama asıl olan, o bilginin kaynağına vasıtasız ulaşmaktır.

Zahmetsiz ve hesapsız rızık iste ki, Cebrail sana cennetten elma getirsin.

Burada "Cebrail'in cennetten elma getirmesi", bilginin vehbî olarak, yani bir çaba sonucu değil, ilâhî bir lütuf olarak kalbe akmasıdır. Fakat Hz. Pîr, sâliki daha da ileri bir mertebeye çağırır:

Aksine, cennetin sahibinden, bahçıvanın baş ağrısı ve ziraat zahmeti olmaksızın bir rızık gelsin.

Artık aradan Cebrail gibi bir vasıtanın dahi çekildiği, kulun doğrudan Hakk’tan aldığı bir makamdır bu. Bu, "kabuk" olan harflerin, kelimelerin, hatta melekî vasıtaların ötesine geçip, mananın bizzat sahibi olan Allah ile hemhâl olmaktır. Çünkü bütün bu şekillerin, kelimelerin ve nimetlerin ardındaki asıl fayda ve lezzet, O’nun lütfudur.

Çünkü ekmeğin faydası, o ekmekte O'nun bağışıdır. Sana o faydayı kabuk aracılığı olmaksızın versin.

Mesnevî’nin diliyle Cennet, bu kabuğu kırıp öze ulaşmaktır. Cehennem ise kabukta takılıp kalmak, surete aldanıp manadan mahrum olmaktır. Mevlânâ hazretleri, altı ciltlik okyanusuyla bizi bu seyre davet eder: Suret cehenneminden mana cennetine, ayrılık zindanından vuslat sarayına, fâni lezzetlerden bâkî zevklere doğru bir yolculuğa...

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Cennet ve Cehennem kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 2: "İnsân-ı kâmilin nefehâtındaki tarâvet ve onun ef'âl ve harekâtı, cennet-i cismânîdeki tûbâ ağacına benzer ki, o ağacın tarâveti ve harekât-ı latîfi dâimidir. Binâenaleyh kâmilin ef'âl…"
• Cilt 8: "'Allahümme erihnî min râyihati'l-cennet!' der idi. Ve istincâ virdini dahi istinşak vaktinde söylerdi. Azîzin birisi işitdi, buna takat…"
• Cilt 10: "Cennette hilm şarâbını içtiği vakit şeytanın bir oyunundan sarı yüzlü oldu."
• Cilt 13: "Hak Teâlâ hâs kullarını bu âlem-i sûrette ebrârın cennette içeceği şarâbdan başka şarâb içinde tutmaz. Velhâsıl ebrâr tâifesi bu şarâbı ancak âlem-i âhirette içerler ve Hakk'ı…"

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Cennet ve Cehennem

Bir kavramı anlamak, onun komşularını, yoldaşlarını tanımakla mümkündür. Cennet ve Cehennem de tek başına duran iki menzil değil, varlık ağacının dallarına, köklerine uzanan, bütün bir irfan dokusuna işlenmiş iki büyük hakikattir. Bu hakikatleri çevreleyen nur halkalarına bir bakalım:

Ahiret ile olan bağı aşikârdır; Cennet ve Cehennem, ahiret yurdunun iki temel tecelligâhıdır. Dünya, ekim tarlası ise, ahiret hasat mevsimidir ve bu iki menzil, ekilenin ne olduğuna göre biçilen mahsulün sergilendiği yerlerdir.

Necdet Ardıç (Terzibaba) Efendimiz bu bahsi, irfan mektebinin merkezine koyarak, Cennet ve Cehennem'i ötelerde bir yer değil, insanın idrak seviyesinin, yani şimdiki şuur hâlinin bir devamı olarak anlatır. Böylece meseleyi bir korku veya arzu nesnesi olmaktan çıkarıp, bir ayna, bir şuur meselesi hâline getirir.

Bu şuurun temelinde ise Tecelli vardır. Cennet, Hakk'ın Cemâl sıfatlarının, Cehennem ise Celâl ve Kahır sıfatlarının tecellisidir. Lakin arif bilir ki, Celâl'in içinde gizlenmiş bir Cemâl, bir rahmet her zaman bulunur. Tecelli olmasaydı ne Cennet'in lezzeti ne de Cehennem'in dehşeti bilinebilirdi. Her ikisi de O'nun isimlerinin zuhûrudur.

Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz, bu iki yurdun da habercisi, müjdeleyicisi ve uyarıcısıdır. O, "iki kanat" ile uçan, hem tenzih hem teşbih lisanını kullanan, hem şeriatın hükmünü hem de hakikatin sırrını taşıyan İnsân-ı Kâmil'dir. O'nun sünneti, Cehennem yollarını kapatan, Cennet kapılarını açan nurlu bir caddedir.

İşte bu yolun esası Tevhid'dir. Cennet, tevhid ehlinin, yani her şeyde ve her fiilde O'nu görenlerin, O'ndan bilip O'na dönenlerin yurdudur. Cehennem ise şirk ateşidir; varlık vehminin, "ben" demenin, Hakk'tan gayrı fâiller, kuvvetler görmenin yakıcı azabıdır. En büyük Cennet, tevhîd-i ef'âl, sıfât ve zât ile Hakk'ı temaşa etmektir.

Vahdet-i Vücud mektebi, bu meseleyi daha da derinleştirir. Varlıkta O'ndan gayrısı olmadığını idrak eden için Cehennem, bir vehimden ibaret kalır. Zira ateşin yakıcılığı da, suyun serinliği de aynı Vücûd'un farklı mertebelerdeki tecellileridir. Bu, azabın yokluğu değil, azabın dahi O'ndan ayrı bir varlığa sahip olmadığının idrakidir. Bu sırra eren için en büyük azap, O'ndan bir an gafil kalmaktır.

Bu gafletten uyanmanın yolu ise Zikir'dir. "Zikir halkaları, cennet bahçeleridir" hadîs-i şerîfi, zikrin Cennet'i bu dünyaya taşıyan bir vasıta olduğunu müjdeler. Allah'ı anmak, O'nunla olmak demektir. O'nunla olmak ise Cennet'in ta kendisidir. Zikirsizlik, unutmak, yani Gaflet, kalbi Cehennem'e çeviren bir kuraklıktır.

Bu yolda nihai hedef Fenafillah'tır. Yani kendi vehmî varlığından fâni olup Hakk'ın varlığıyla bâki olmaktır. Fena makamına eren, kendi iradesini Hakk'ın iradesine teslim etmiştir. Onun için artık Cennet arzusu veya Cehennem korkusuyla yapılan ibadetlerin ötesinde, sadece O'nu kazanma, O'nun rızasına erme gayesi vardır. Bu, en büyük Cennet'tir.

Bütün bu tecelliler Esma'ül Hüsna'nın, yani Hakk'ın güzel isimlerinin birer yansımasıdır. Cennet, Rahmân, Rahîm, Vedûd, Latîf gibi cemâlî isimlerin; Cehennem ise Cebbâr, Kahhâr, Müntekîm gibi celâlî isimlerin tecelli alanıdır. Arif, her iki tecellide de Müsemmâ'yı, yani ismin sahibini görür ve edep dairesinden çıkmaz.

Fusûsu'l-Hikem'de İbn Arabî Hazretleri, Cennet ve Cehennem'i kişinin kendi hakikatinin, yani [a'yân-ı sâbite](/wiki/A'yân-ı Sâbite)'sinin bir yansıması olarak açıklar. Ahiretteki hâlimiz, bu dünyada amellerimizle, niyetlerimizle ve hayallerimizle kendi ellerimizle dokuduğumuz elbiseden başkası olmayacaktır.

Mevlana Celaleddin Rumi ise Mesnevi-i Şerif'te bu hakikatleri hikâyelerle, misallerle gönlümüze nakşeder. Cennet'in hoşa gitmeyen riyazet ve mücahedeyle, Cehennem'in ise nefse hoş gelen şehvetlerle kuşatıldığını anlatır. İçimizdeki Firavun'u boğmadan, Musa'nın Tur'una, yani kalp tecellisine erilemeyeceğini söyler.

Bu tecellilerin en üst mertebesi Uluhiyyet mertebesidir ki, bütün isimleri ve sıfatları kendinde toplayan, zıtların birleştiği makamdır. Bu mertebeden bakınca Cennet de Cehennem de O'nun hükmünün ve saltanatının birer delilidir.

Yolun başlangıcı Şeriat, yani ilahi emirlere uymaktır. Şeriat, Cehennem'e giden yolları tıkayan bir settir. Hakikat ise bu emirlerin ardındaki sırrı, yani her fiilin failinin Hakk olduğu gerçeğini idrak etmektir. Marifet ise bu idraki hâl edinmek, anlık bir bilgi değil, daimi bir şuhûd (görüş) hâline getirmektir.

Bu görüş, Tenzih ve Teşbih kanatlarıyla dengelenir. Tenzih, Hakk'ı her türlü eksiklikten, mahlûkata benzemekten tenzih etmek, O'nun "leyse ke mislihi şey" (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) sırrını bilmektir. Teşbih ise, "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" ayetinin sırrıyla, âlemdeki her zerrede O'nun tecellisini görmektir. Cennet'i sadece ötelerde bir bahçe sanmak eksik bir tenzih, Hakk'ı sadece dünyadaki güzelliklere hasretmek ise eksik bir teşbihtir. Muhammedî mizan, bu ikisini birleştirir.

Kaza ve Kader bahsi de burayla doğrudan ilgilidir. Kişinin Cennet'lik veya Cehennem'lik olması ezelî ilimde malumdur. Lakin bu, kulun iradesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Zira kul, kendi istidadı ve cüz'i iradesiyle Hakk'ın kaderine muvafakat eder. O, kendi a'yân-ı sâbitesinin gereğini Zuhurat âleminde ortaya koyar.

Tefekkür bu yolda en mühim azıktır. Âlemler, Cennet, Cehennem ve kendi varlığı üzerine düşünen sâlik, her şeyin bir mana taşıdığını, hiçbir şeyin boşuna halk edilmediğini anlar. Arş, yani ilahi taht, bütün kâinatı kuşatan Rahmân'ın istivâ ettiği yerdir ve müminin kalbi de bir yönüyle Arş'ın mazharıdır. Cennet'i de Cehennem'i de içinde taşıyan bu kalbi arındırmak, tefekkürle olur.

Ruhullah olan Hz. İsa (a.s.), ölü kalpleri diriltmenin sembolüdür. Gafletle Cehennem çukuruna düşmüş bir kalbi, ilahi bir nefesle Cennet bahçesine çevirmenin mümkün olduğunu gösterir. Hz. Adem (a.s.)'in Cennet'ten "inişi", bir düşüş değil, potansiyelini gerçekleştirmek, yeryüzünde halife olmak için bir görevlendirmedir. Sâlik de kendi içindeki Cennet'ten çıkarak nefs mücadelesiyle kemale erer ve sonra "asıl vatan" olan Hakk'a döner. Hz. Musa (a.s.)'nın Firavun'la mücadelesi, ruhun nefs ile olan mücadelesidir. Hz. Yusuf (a.s.)'un düştüğü kuyu ve zindan, dünyanın ve bedenin sıkıntılarıdır; Mısır'a sultan olması ise, nefsini yenip ruhunu sultan kılanın Cennet'ine işarettir. Hz. Nuh (a.s.)'un gemisi, şeriat ve mürşid-i kâmil'in talimleridir; bu gemiye binen, gaflet ve isyan tufanından kurtulup selamet sahiline, yani Cennet'e ulaşır.

Bu yolculuğun yakıtı Muhabbet'tir. Cehennem korkusuyla değil, Cennet'in Cemâl'ine olan aşkla yola çıkanın adımları daha sağlam olur. Bu aşk, kişiyi zâhirin (görünenin) ötesindeki bâtına (gizli öze) ulaştırır.

Bu ilimler, kitaplardan değil, en çok Sohbet halkalarından, bir mürşidin dizinin dibinden öğrenilir. Zira Tasavvuf ve İrfan, bir hâl ilmidir, kâl (söz) ilmi değil. Bu yolda kazanılan Hikmet, kişiyi her şeyin ardındaki ilahi maksadı görmeye, böylece rıza makamına ermeye ulaştırır.

Fatiha Suresi'nde "bizi sırat-ı müstakime ilet" duası, tam da Cennet'e giden yola bir taleptir. "Gazaba uğrayanların ve dalalete düşenlerin yoluna değil." Bu, Cehennem yollarından Allah'a sığınmaktır. Bakara Suresi ve diğer sureler, bu iki yolun yolcularını ve akıbetlerini tekrar tekrar anlatır. Rahman Suresi'nde defalarca tekrarlanan "Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?" hitabı, hem dünya hem de ahiret cennetlerinin bir tefekkürünü sunar. Bütün bu ibadetler, Salât (namaz), Hamd (övgü) ve hatta Umre gibi yolculuklar, kulu kendi hakikatine, yani içindeki Cennet potansiyeline yaklaştıran veya Cehennem ateşinden uzaklaştıran vesilelerdir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi'nin bu zengin bahsi ele alışında, üç temel pınardan beslenen katmanlı bir anlayış sergilenir. Her kaynak, hakikatin farklı bir yüzünü aydınlatır ve sâliki adım adım daha derin bir idrake taşır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve şerhlerinde Cennet ve Cehennem, bir korku unsuru ya da uzak bir vaat olmaktan çıkarılıp, sâlikin anbean yaşadığı bir hâl olarak ele alınır. Onun üslubunda mesele, "öldükten sonra ne olacak?" sorusundan ziyade, "şu anda ne hâldesin?" sorusuna cevap arar. Zikir meclislerinin "cennet bahçeleri" olması, zikrin getirdiği huzurun Cennet lezzetinin bu dünyadaki bir numunesi olduğunun teyididir. Aynı şekilde, "Bütün insanlar cehenneme uğrayacaktır" ayetini, dünyada çekilen nefs mücadelesi ve sıkıntılar olarak te'vil ederek, Cehennem'in ateşinin bu dünyada bizzat kendi ihtiraslarımızla tutuşturulduğunu gösterir. Onun nazarında ahiret, dünyadaki şuur seviyesinin kesintiye uğramadan devam ettiği bir âlemdir. Dolayısıyla Cennet'e hazırlık, idrak seviyesini yükseltmek ve kalp aynasını saflaştırmaktır.

İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise meseleyi vücûdî bir temel üzerine oturtur. Şeyh-i Ekber'in optiğinden bakıldığında, Cennet ve Cehennem, bizim ilm-i ilâhîdeki sabit hakikatlerimizin (a'yân-ı sâbite) zuhûr âlemindeki bir yansımasıdır. Cennet'in nimetleri de, Cehennem'in azabı da dışarıdan gelen şeyler değil, kişinin bu dünyadaki niyetlerinin, hayallerinin ve amellerinin tecessüm etmiş, yani cisimleşmiş suretleridir. Bir kimse bu dünyada haset ateşiyle yanıyorsa, ahirette bu ateşin cisimleşmiş hâliyle karşılaşacaktır. Füsûs, Cennet ve Cehennem'i bir kader-sorumluluk dengesi içinde, varlığın en temel işleyişinin bir parçası olarak sunar.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise bu hikemî ve irfanî hakikatleri, gönle dokunan hikâyeler ve canlı teşbihler diliyle anlatır. Mevlânâ için Cennet ve Cehennem, sadece mekânlar değil, aynı zamanda sâlikin iç dünyasında yaşanan manevi hâllerdir. Nefsinin esiri olan kişi, "can zindanı"ndadır ve kendi cehennemini yaşar. "Ağlayan hurma kütüğü" kıssasında olduğu gibi, Hakk'tan ayrı düşmenin en büyük Cehennem olduğunu vurgular. Onun dilinde Cennet, nefsin arzularından kurtulup ruhun kanatlanması, "hayvanî ruhtan" sıyrılıp "beka-billah" sırrına ermektir. Bu dönüşümü sağlayan ise mürşid-i kâmildir. Mesnevî, aklın sınırlarında dolaşan hakikatleri, aşkın ve muhabbetin diliyle kalbin derinliklerine indirir.

Değerlendirme

Cennet ve Cehennem bahsinin irfan mektebindeki en temel dersi, bu iki hakikati ötelerden alıp kendi içimize, şimdiki anımıza taşımamız gerektiğidir. Onlar, gelecekte gidilecek coğrafi mekanlardan ziyade, şu anda içinde bulunduğumuz veya inşa etmekte olduğumuz şuur halleridir. Gaflet, kibir ve benlik iddiası ile tutuşturduğumuz her ateş, Cehennem'den bir kıvılcımdır. Zikir, şükür ve muhabbet ile açılan her gönül penceresi ise Cennet'ten bir esintidir.

Bu yolculukta gaye, azaptan kaçıp mükâfata koşmaktan daha derindir: Gaye, Rabbini kazanmaktır. Zira arif bilir ki en büyük Cennet, O'nun rızası ve Cemâl'ini temaşa etmek; en büyük Cehennem ise O'ndan gafil kalmak ve hicran ateşinde yanmaktır. Öyleyse sâlikin vazifesi, dışarıdaki bir Cennet'i hayal etmek değil, kalbini bir Cennet bahçesine çevirmektir. Anahtar, her daim kendi elindedir; ya nefs zindanının kapısını kilitleyecek ya da ruhun sonsuz bahçelerine açacaktır. Hakk, hepimizi kendi Cehennemimizden âzâd edip kendi Cennetimize vâsıl olanlardan eylesin. Amin.