İçeriğe atla
Hazarat-ı Hamse
18px

Hazarat-ı Hamse

Hazarât-ı Hamse, tasavvuf irfanında mutlak varlığın gayb âleminden şehâdet mertebesine iniş basamaklarını ve kemâle ermiş sâlikin bu mertebeleri idrâk ederek Hakk'a urûcunu ifade eden beş ilâhî huzurdur. Hakk'ın zâtı, sıfatları, esmâsı, fiilleri ve bütün bu kemâlâtı bünyesinde toplayan kâmil mazhar, bu beşli mertebeler nizamıyla kavranır. Tasavvuf yolcusunun kendi izâfî benliğinden sıyrılarak hakikate kanat açması, iç âlemindeki nefis terbiyesini tamamladıktan sonra dış âlemdeki bu ilâhî huzurlara vâkıf olmasıyla kemâle erer. Varlık mertebelerinin bu beşli tasnifi, hem kâinatın zuhûr nizamını hem de insanın seyr-i sülûktaki tekâmül seyrini aydınlatan temel bir kılavuzdur.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Arapça kökenli bir terkip olan "Hazarât-ı Hamse", sözlükte "beş hazret" veya "beş ilâhî huzur mertebesi" mânâsına gelir. "Hazret" kelimesi huzurda bulunma, açığa çıkma ve tecellî mahalli olma mânâlarını ihtiva eder; "hamse" ise beş sayısını ifade eder. Klasik tasavvuf mektebinde ve Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin vücûd anlayışında mutlak vücûdun merhaleleri gayb-ı mutlak (lâhût veya zât mertebesi), âlem-i ceberût (sıfatlar ve Hakîkat-i Muhammediyye), âlem-i melekût (esmâ ve misâl âlemi), şühûd-u mutlak veya âlem-i nâsût (ef'âl ve cisimler âlemi) ve bütün bu mertebelerin cem'i olan insân-ı kâmil mertebesi olarak taksim edilmiştir. Bu beş mertebenin her biri, Hakk'ın bir tecellî huzuru ve varlığın farklı bir zuhûr derecesidir. Varlık mertebelerinin bu şekilde beşli bir nizam dairesinde zikredilmesi, Hakk'ın zâtından âlemlere doğru tenezzülünün ve kâmil insanın bu mertebeleri cem ederek Hakk'a ayna oluşunun remzidir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfan mektebinde Hazarât-ı Hamse, sırf nazarî bir varlık mertebeleri şeması veya zihnî bir sınıflandırma olarak ele alınmaz; bilakis dervişin bizzat yaşayarak zevk edeceği canlı bir seyr-i sülûk safhasıdır. Uşşâkî irfanında dervişin eğitimi on iki basamaklı bir nizam üzerine kurulmuştur. Bu on iki basamağın ilk yedisi nefsin yedi mertebesini (etvâr-ı seb'a), sonraki beşi ise Hazarât-ı Hamse'yi teşkil eder. Terzibaba, nefis mertebelerindeki seyrin içe dönük, yani enfüsî bir arınma olduğunu; Hazarât-ı Hamse'nin ise dış âlemde, yani âfâkta Hakk'ın tecellîlerini birleme seyri olduğunu beyan eder. Kişi kendi nefis basamaklarını aşmadan âfâktaki bu ilâhî mertebelerin hakikatine eremez; nefis terbiyesini tamamlayıp da Hazarât-ı Hamse'yi idrâk etmeyen ise gerçek mânâda tevhîd kemâlâtına ulaşamaz.

Nefs Mertebelerinden Hazarât-ı Hamse'ye: Enfüsten Âfâka Seyir

İrfan yolunda sâlikin mânevî terbiyesi basamak basamak ilerleyen iki ana merhaleye ayrılır. Birinci merhale nefsin yedi mertebesi olan emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziyye, marziyye ve sâfiyye basamaklarıdır. Bu safhada sâlik, enfüsî çalışmalarla kendi iç dünyasındaki bağlardan sıyrılır, ahlâkını güzelleştirir ve kendi nefsinde gizli hakikatleri tanımaya başlar. Ancak sâlikin bu hallerin ilmini almış olması, varlıkta mutlak birliğe ulaşması için kâfi değildir. Gerçek mânâda tevhîde erebilmek için nefis basamaklarının ardından gelen beş hazret mertebesini de zevk etmesi iktiza eder. Bu husus şerh ve incelemelerde şöyle açıklanır:

Bu kısımda da kişi, nefis mertebelerinde kendi nefsinde yaşadığı hakikâtleri bu defa “Âfâkî” yani dış âlemde yaşayarak dış âlemi tanımış olur. Birinci kısımdaki yedi nefis mertebesini tamamlayarak sâlikin bu hallerin ilmini almış olması, varlıkta mutlak birliğe ulaşabilmesi için yeterli değildir. Gerçek manada tevhîde ulaşabilmek için beş hazret mertebesini de tamamlaması gerekmektedir. — Terzi Baba’nın Tasavvuf Anlayışında Namaz Kavramı Yüksek Lisans Tezi

Bu seyrin gayesi, kulun kendi izâfî ve vehmî varlığından geçerek Hakk'ın mutlak varlığıyla dirilmesidir. Derviş iç yolculuğunu ikmal ettikten sonra dış âlem yolculuğuna başlar; çünkü kendi iç âlemini bilmeyen kimsenin dış âlemdeki tecellîleri tanıması mümkün değildir. Nefis terbiyesiyle perdeler aralandığında, beden mülkünün ve kâinatın hiç sebepsiz var edilmediği, her bir zerrenin ilâhî zâtın âyetleri olduğu ayân olur:

Bu yolda yolcu önce 7 nefs mertebesini, sonra 5 hazret mertebesini geçer. Böylece ef’âl, esmâ, sıfat mertebelerini müşâhede eder ve beden dünyasının hiç sebepsiz zuhûra çıkmamış olduğunun idrâkına varır. Kendindeki zuhûrların zât-i âyetlerin zuhûru olduğunu müşâhede eder. — Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi

Böylece sâlik, enfüste yaşadığı arınmayı âfâkta tevhîd idrâkiyle taçlandırır. Bütün varlık sahnesi, Hakk'ın birbiri ardınca açılan tecellî aynası haline gelir.

Beş Hazret Mertebesinin Tevhid Basamakları ve Peygamber Mazharları

Terzibaba mektebinde Hazarât-ı Hamse basamakları, tevhîd mertebeleri ve peygamber hazerâtının mazhariyetleriyle eşleştirilerek öğretilir. Bu beş mertebe sırasıyla Tevhîd-i Ef'âl, Tevhîd-i Esmâ, Tevhîd-i Sıfât, Tevhîd-i Zât ve İnsân-ı Kâmil mertebeleridir:

(4) İslâm’ın şifre sayısı… (Şeriat, Târîkat, Hakîkat, Marifet) Dört unsur… (Ateş, Hava, Su, Toprak) (5) Beş Hazret Mertebesi… (Tevhid-i Ef’âl, Tevhid-i Esmâ, Tevhid-i Sıfât, Tevhid-i Zât, İnsân-ı Kâmil) — Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)

Bu basamakların birincisi Tevhîd-i Ef'âl mertebesidir. Burada derviş "Lâ fâile illallâh" (Allah'tan başka fail yoktur) hakikatini zevk eder; bu mertebenin mazharı Hz. İbrâhîm'dir ve seyr-i ilallâh (Allah'a doğru seyir) başlamış olur:

Mertebe-i İbrâhimiyyet’te (Tevhid-i ef’âl) “fiiller tevhid-i” tevhid mertebelerinin babası dır. (Hazarât-ı hamse) nin başlangıcı, elif-in seyrinde (8) inci mertebedir. — 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye

İkinci basamak Tevhîd-i Esmâ mertebesidir. Bu mertebe Hz. Mûsâ'nın meşrebine, yani Mûseviyyet mazhariyetine bakar. Sâlik burada bütün isimlerin Hakk'a ait olduğunu idrâk eder; bu makam rubûbiyyet dairesidir ve tenzîhî bir irtibat taşır. Üçüncü basamak Tevhîd-i Sıfât mertebesidir; bu mertebe Îseviyyet makamına karşılık gelir. Hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, sem' ve basar sıfatlarının mutlak sahibinin Hakk olduğu müşahede edilir. Dördüncü basamak Tevhîd-i Zât mertebesidir; fenâfillâh sırrının gerçekleştiği, izâfî benliğin mutlak yokluğa erdiği Ahadiyyet ve Ulûhiyyet idrâkidir. Beşinci ve nihâî basamak ise bütün bu mertebeleri cem eden, Hakk'ın kemâlâtını zâhir ve bâtında kuşatan İnsân-ı Kâmil ve Hakîkat-i Muhammediyye mertebesidir.

Kâbe Temsili ve Âlemlerin Müşâhedesi

Terzibaba, Hazarât-ı Hamse mertebelerinin soyut fikirler olarak kalmaması için onları somut müşâhedeler ve mukaddes mekânlar üzerinden açıklar. Bu hususta en bâriz temsil Kâbe-i Muazzama ve Mescid-i Harâm'dır. Mescid-i Harâm'ın mimarî tertibi ve tavaf mahalli, Hazarât-ı Hamse'nin kâinattaki ve insandaki mertebelerini gözler önüne serer:

Kabe-i Şerif’i göz önüne getirelim, bütün alem orada gizlidir. Alemlere rahmettir, o tavaf edilen yer var ya dönülen yer, orası Ef’al alemidir, madde alemidir, hani bir iki basamakla yukarıya çıkıyoruz, birinci namaz kılınan yerler var, birinci direklerin olduğu yer, Sultan Selim’in yaptırdığı direkler, Osmanlı’nın yaptırdığı sıra, orası Esma alemidir, onun üstündeki ikinci kat sıfat alemi, onun üstü teras Zat alemi, sonsuz çünkü teras sonsuzdur. Ortadaki de İnsan-ı Kamil, Hazarat-ı Hamse yani beş hazret beş mertebe orada mevcuttur. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)

Bu temsilde görüldüğü üzere, en alttaki tavaf mahalli fiiller âlemini, direklerin bulunduğu zemin kat esmâ âlemini, üst kat sıfat âlemini, gökyüzüne açılan teras ise sınır kabul etmeyen zât âlemini remzeder. Ortada duran ve bütün bu dairelerin yöneldiği Kâbe ise, bütün mertebeleri bünyesinde toplayan İnsân-ı Kâmil'in timsalidir. Âlemlerin göz bebeği insandır; insanın da kemâl noktası bu mertebeleri kendinde toplayan hakikattir. Benzer şekilde, dervişlerin göğüslerinde taşıdıkları nefes, kâinattaki nizam ve takvimdeki aylar dahi Hazarât-ı Hamse mertebelerinin tecellîleriyle örülmüştür. Yıl içerisindeki üç aylar ve iki bayram arasındaki zaman dilimi beş ayı teşkil ederek Hazarât-ı Hamse'yi, geriye kalan yedi ay ise nefis mertebelerini remzederek bir senelik ömürde tevhîd seyrinin tamamlanışını gösterir.

Elif Harfinin Noktaları ve On İkili Sülûk Nizamı

Terzibaba mektebinde harf ve sayıların bâtınî hakikatleri, tevhîd nizamını anlamak için başvurulan önemli irfânî işaretlerdir. Bütün harf ve sayıların aslı ve kaynağı "Elif" harfidir. Elif harfi düz bir çizgiden ibaret olmayıp, noktaların üst üste dizilmesinden teşekkül eder. Bu noktaların toplamı on iki zâhirî basamağa ve bir gizli gaybî mertebeye işaret eder:

Ayrıca on iki zahir mertebenin yedisi Nefs mertebeleri, beşi ise “Hazarât-ı hamse” beş hazret mertebesi’dir. — 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye

Elif harfindeki ilk yedi nokta dervişin aşması gereken yedi nefis mertebesini, sonraki beş nokta ise Hazarât-ı Hamse'yi temsil eder. Bu on iki mertebenin üzerinde ise zâtın mutlak sırrını gösteren on üçüncü gaybî nokta bulunur. Uşşâkî silsilesinde bu on ikili yapı, seyr-i sülûkun usulü olarak titizlikle muhafaza edilmiştir:

Necdet Ardıç Efendi, temel eseri sayılabilecek “İrfan Mektebi” kitabında bu yolun esaslarını sistemli ve toplu bir şekilde ortaya koymuştur. On iki mertebenin (yedi nefis ve beş hazret mertebesi) idraki, hali, yaşantısı, kelimesi, sûresi, lakabı, seyri, âlemi, zikri, peygamberi gibi sistematize edilmiş kategorizasyon ifadeleri âdeta yolun yapı taşlarıdır. — Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür

Talebe mektuplarında ve sülûk tefekkürlerinde görüldüğü üzere (örneğin Değmez Dosyası'nda dervişin rüya ve tarih hesaplarında 5 sayısına ulaşması gibi), bu beşli nizam her merhalede sâlikin karşısına bir mihenk taşı olarak çıkar. Derviş, karşılaştığı hâlleri ve zuhûratları rastgele yorumlamaz; her bir işareti nefis ve hazret mertebeleri süzgecinden geçirerek bulunduğu makamın gereklerini idrâk eder.

Sâlikin Seyrinde Hâl, İdrâk ve Hazarât-ı Hamse Âyetleri

Terzibaba'nın getirdiği en mühim usul yeniliklerinden biri, nefis ve hazret mertebelerinin sırf zikir sayılarıyla değil, bizzat "hâl ve idrâk" ile yaşanması gerektiği vurgusudur. Bir mertebenin esmâsını dille tekrar etmek, o mertebenin hakikatine erildiğini göstermez. Sâlik bulunduğu basamağın idrâkine varmalı ve onun ahlâkıyla ahlâklanmalıdır. Bu maksatla Terzibaba, her bir nefis mertebesi ve beş hazret mertebesi için hususi "hâl ve idrâk âyetleri" tayin etmiştir. Sâlik virdini tamamladıktan sonra bu âyetleri tefekkürle zikreder. Şayet bu idrâk hâsıl olmazsa mânevî terakki gerçekleşmiş sayılmaz.

Ayrıca Terzibaba, sâlikin her çalışmanın hitamında kendi Rabb-i hâssı olan "es-Selâm" ism-i şerifini zikretmesini tavsiye etmiştir. Selâm ismi, hem İnsân-ı Kâmil kapısı hem de sâlikin selâmetle tevhîd deryasına ulaşmasının teminatıdır. Varlıkta Hakk'ın her bir ismi bir kulu terbiye eder ve o kulun Rabb-i hâssı olur. Hazarât-ı Hamse'de ilerleyen sâlik, mahlûkattaki bu farklı meşrepleri ve her bir kulun kendi özel terbiyesi altında nasıl bir sırât-ı müstakîm üzere yürüdüğünü müşahede eder:

Allâh'a mahsûs sırât-ı müstakîm vardır ki, herşeyde âşikârdır; gizli değildir (1) Yânî Allâh'a mahsûs olan doğru yol, bütün varlıksal aynlarda ve ilâhi isimlerde âşikârdır; gizli bir şey değildir. Bilinsin ki, "sırât-ı müstakîm" birlik yoludur ve Allah Teâlâ Hazretleri bir olduğundan, bu birlik yolu, Hakk'a çıkan yolların en yakınıdır. Şöyle ki, her bir "isim" için bir "kul" vardır; ve o "isim", o kulun, hâs Rabb’dir. — Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba

Bu müşahede sâlike kâinattaki bütün varlıklara ve insanlara karşı derin bir edep ve anlayış kazandırır. Zira her mevcud, Hakk'ın bir isminin tecellîgâhıdır.

İrfan Ahlâkı ve İnsân-ı Kâmil Mazhariyeti

Hazarât-ı Hamse mertebelerinin nihâyeti, Hakk'ın ahlâkıyla ahlâklanmak ve cemiyete hizmet etmektir. Tasavvuf yolculuğu dünyadan ve insanlardan kopmak veya üstünlük taslamak için değil, bilakis nefsâniyetin kibrini kırıp herkese hürmet ve merhametle muamele etmek içindir. Terzibaba'nın mürşidi Nusret Tura'nın sohbetlerinde vurgulandığı üzere, Hakk'ın huzurunda olan kimsenin ahlâkı tevazu ve fedakârlıktır:

Vicdanın emri, herşeyde kendini küçük görmek, karşısındakini büyük görmek, kendine arslan payı ayırıp diğerlerini hiçe saymamak, kardeşlerini daha evvel düşünmek ve tercih etmektir. Bu hakkın bir nurudur. Hemcinsine yardım, hizmet, hürmet yoludur. — Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1)

Kemâl mertebesi olan beşinci hazret, yani İnsân-ı Kâmil makamı, Hakk'ın bütün sıfat ve isimlerinin insanda kemâliyle tecellî etmesidir:

19 sayısı, çok özel bir sayı olup, Kûr’ân’ın ve İnsan-ı Kamil’in şifre rakkamıdır. İnsân-ı Kâmil ile anlaşılması gereken tüm âlemleri kapsayan Hakikat-i Muhammedi ve yeryüzünde en kemalli zuhur mahalli Hz. Muhammed (s.a.v) dir. — Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi

Neticede Hazarât-ı Hamse, sâlikin kendi fâni benliğinden geçerek Hakk'ın varlığıyla baki olduğu, fiillerde failin, isimlerde müsemmânın, sıfatlarda mevsûfun ve zâtta zât-ı ilâhînin birliğini bizzat yaşayarak İnsân-ı Kâmil hakikatine ulaştığı bir miraç yolculuğudur. Her bir hazret basamağı, kulu kesretin dağınıklığından vahdetin aydınlığına eriştiren ilâhî bir menzildir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı

Şîs Fassı'nda ilâhî bağışlar, varlığın zuhûr mertebeleri ve keşif ehlinin müşâhede ettiği sûretlerin hangi hazrette zuhûra geldiği meselesi tafsil edilir. Bu fasılda kâinatta görülen her bir mevcûdun mutlak vücûdun bir aynası olduğu, bu aynada beliren sûretlerin ise vücûd mertebelerinin gereklerine göre farklılaştığı açıklanır. Varlık gayb mertebesinden şehâdet âlemine doğru tenezzül ederken her bir merhale bir önceki mertebenin gölgesi hükmündedir. Şehâdet âlemi bu tenezzülün en kesif ve müşâhedeye açık durağıdır; bu sebeple "Hazret-i Şehâdet" olarak adlandırılır. Zira "hazret", Hakkanî vasıfla hazır olmayı ifade eder ve Hakk'ın bu âlemde zâhir oluşunun göstergesidir.

Şerhte belirtildiği üzere keşif ve müşâhede ehlinin rüyada, misâl âleminde veya yakaza halinde gördüğü sûretler, doğrudan kişinin a'yân-ı sâbitesine aittir; ancak bu sûretin idrâk ediliş biçimi, onun hangi hazret mertebesinde müşâhede edildiğine bağlı olarak değişir:

Şu kadar ki bu kişinin gördüğü suret zuhur yeri ve hazarat-ı hamse hasebiyle (fiiller, isimler, sıfatlar Zat, insan-ı kamil alemiyle) bu mertebeler itibariyle bir vecihten belirli bir şekilde bunlar değişir, yani keşif sahibinin gördüğü suret kendi ayan-ı sabitesinin aynı olmakla beraber o sureti hangi hazrette görmüş ise yani kendi gördüğü sureti hangi mertebede görmüş ise o hazretin icabına göre müşahede eder. — TB. Kelime-i Şîsiyye

Metinde bu durum Hz. İbrâhîm'in rüyasıyla misallendirilir. Hz. İbrâhîm oğlunu kurban etme rüyasını misâl mertebesinde (esmâ âleminde) görmüştür; bu sebeple hakikatte nefs-i emmârenin kesilmesini temsil eden koç hakikati, misâl âleminde evlat sûretinde temessül etmiştir. Sûret hangi hazrette zuhûr ederse, o hazretin kanun ve şartlarına bürünür: Hazret-i ervâhta ruhânî, Hazret-i misâlde latîf bir remz, Hazret-i şehâdette ise maddî bir nesne olarak görünür.

Bu faslın şerhinde ayrıca "Elif, Lâm, Mîm" harflerinin üç ana kitabı remzettiği, Elif harfinin ise on iki noktanın dizilmesinden teşekkül ettiği izah edilir. Bu on iki noktanın ilk yedisi nefis mertebelerine, beş tanesi ise Hazarât-ı Hamse'ye tekabül eder. Sâlik nefsânî bağlardan ve tabiatın karanlığından sıyrıldıkça bu beş hazret basamağını birer birer müşâhede ederek Hakk'ın kitabını varlık sayfalarından okumaya başlar.

Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı

Mûsâ Fassı'nda "Hikmet-i Ulviyye" bahsi çerçevesinde, Hakk'ın tecellî mertebeleri ve kulun bu mertebelerdeki müşâhedesi ele alınır. Mûsâ (a.s.) kıssasında nâsût sandığı, deryâya atılma ve Tûr dağındaki tecellîler Hazarât-ı Hamse'nin enfüs ve âfâktaki basamaklarıyla doğrudan irtibatlıdır. Hz. Mûsâ'nın beşerî sûreti ve cesedi bir "sandık" mesâbesindedir; onun denize bırakılması ise cisminin ilim deryasına dalmasının temsilidir. Dervişin de beden mülkünü ilâhî ilim deryasında eğitip nefsânî perdelerden arındırması iktiza eder.

Bu fasılda zikredilen en mühim sırlardan biri, Hakk'ın kula kendi matlûbu sûretinde tecellî etmesidir. Mûsâ (a.s.) karanlık ve soğuk bir gecede Vâdî-i Eymen'de yolunu kaybettiğinde ailesi için ateşe muhtaç olmuştu. Cenâb-ı Hakk ona doğrudan bu ihtiyacının sûretinde tecellî etti ve ağaçtan "İnnî en'allâh" (Kasas, 28/30) nidasıyla hitap buyurdu.

Şayet tecellî başka bir sûrette olsaydı, Hz. Mûsâ himmetini ateş aramaya hasrettiği için o tecellîden yüz çevirebilirdi. Bu sûretî tecellînin ardından Hz. Mûsâ zâtî tecellîyi talep ederek "Rabbî erinî enzur ileyk" (A'râf, 7/143) diye niyazda bulunmuş, ancak varlığında henüz benlik bakiyyesi bulunduğu için "Len terânî" hitabıyla karşılaşmıştır. Dağın tecellî karşısında parçalanması ve Mûsâ'nın bayılıp ardından ayılması, katrenin deryada yok olması gibi zâtî tecellîye mazhariyetin ve ikilikten kurtuluşun beyânıdır. Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere, taayyünât içerisinde cem'iyyet-i esmâiyye ile tecellîye kâmil mânâda mazhar olan yegâne makam insân-ı kâmildir:

Ve vücûd-ı Hak’ta mütekevvin olan bu taayyünâttan hiçbirinin sûreti, insân-ı kâmilin sûretinden ve taayyününden gayrı, cem’iyyet-i esmâiyye ile zuhûra müsâid değildir. Binâenaleyh taayyün-i kâmil, mekân-ı tecellî-i ilâhî olur. — TB. Kelime-i Mûseviyye

Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı

Muhammed Fassı'nda "Hikmet-i Ferdiyye" bahsi ele alınırken, Hazarât-ı Hamse'nin beşinci ve toplayıcı mertebesi olan İnsân-ı Kâmil ile Hakîkat-i Muhammediyye'nin kemâlâtı izah edilir. Hakîkat-i Muhammediyye, mutlak vücûdun ilk tenezzül mertebesi (taayyün-i evvel) olup esmâ ve sıfâtın tamamını kendinde toplamıştır. Bu mertebede insan, bütün varlık mertebelerini câmi bir fâil-i sânî sûretidir.

Şerhte insanın bu câmiiyyeti ve ilâhî sıfatları yüklenişi şu cümlelerle dile getirilir:

Ve insanın sûret-i ilâhiyye üzere mahlûk olması, Hakk'ın hayât, ilim, sem', basar, irâde, kudret, kelâm ve tekvin sıfatlarını câmi' bulunması i'tibâriyledir. Hakk'ın bu sıfât-ı külliyyesi, kulun vücûd-i kesifi vücudunda cüz'iyyetle zahir olmuştur. — TB. Kelime-i Muhammediyye

Bu mertebenin sırrı, insanın hem zâhir hem bâtın yönüyle bütün ilâhî isimlere mazhar olması ve âlemlerdeki çokluğu tevhîd nizamı dairesinde toplamasıdır. Zâtın ıtlâk mertebesi fâil-i evvel, Hakîkat-i Muhammediyye ise fâil-i sânî olarak tecellî eder. İnsân-ı Kâmil Hakk'ın aynasıdır; nitekim Hz. Peygamber'in "Ben bir aynayım" hadisi şerhte zikredilerek, her insanın kâmil insanın aynasında kendi hakikatini seyrettiği belirtilir.

Ana bölümde nefis mertebelerindeki enfüsî arınmanın ardından sâlikin dış âlemdeki ilâhî mertebeleri tanıyarak beş hazret basamağını tamamlaması gerektiği ve kâmil insanın bu mertebeleri cem eden nihâî makam olduğu yönündeki tespit, Fusûs'un bu fasıllarında varlığın tenezzül merhaleleri ve cem'iyyet-i esmâiyyeye ayna olan İnsân-ı Kâmil hakikatiyle aynı doğrultuda açıklanmaktadır.

Mesnevî-i Şerîf

Mesnevî-i Şerîf'te varlığın kesafet perdesinden sıyrılarak bâtınî mertebelere urûc edişi, beş duyu perdesinin aşılması, tevhîd makamındaki fenâ hâli ve İnsân-ı Kâmil'in cem'iyyet-i esmâiyye ile tecellîgâh oluşu muhtelif ciltlerdeki beyit ve şerhlerle izah edilir.

Havâss-ı Hamse Perdelerinden Melekût Âlemine Geçiş

Mesnevî'nin altıncı cildinde Mevlânâ, sâlikin zâhirî beş duyudan tecerrüd ederek gayb ve melekût âlemini müşâhedeye başlamasını şu beyitle tasvir eder:

His haricinden şahın leşker-gâhını, nûr-ı Hak'dan dolu görüyorum. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beytin mânâsı şöyle açıklanır:

"Havâss-i hamse hâricinden, şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın âlem-i melekûta mahsûs ordugâhını, O'nun nûrundan dolu görüyorum." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Konuk'a göre zâhirî beş duyu (havâss-ı hamse) ile idrâk olunan saha âlem-i şehâdettir. Sâlik bu şehâdet kaydından ve his perdesinden kurtulup basîreti açıldığında, kâinatın zâhirinde gizli olan melekût ve ervâh nurlarını müşâhede eder. Bu müşâhedeye erişemeyen kimse için ölüm bir tehlike ve yokluk gibi görünürken, his kaydından kurtulup bâtın âlemlerini gören kimse için ölüm Hakk'ın huzuruna açılan bir vuslat kapısı haline gelir.

Tevhîd Makamında Fenâ ve İnnî En'allâh Tecellîsi

Konuk'un şerhinde bu sözün zâhir ulemâsı tarafından anlaşılamadığı, hakikatte ise benliği bütünüyle terk etmekten doğan azîm bir tevazu olduğu Fîhi Mâ Fîh'ten nakledilen şu açıklamayla ortaya konur:

Fîhi Mâ Fîh'de buyururlar ki: “Ene'l-Hak” demeyi herkes büyük da'vâdır zanneder, “Ene'l-abd” da'vâsı büyüktür. Ene'l-Hak da'vâsı azîm tevâzu'dur. Zîrâ “Ben abd-i Hudâ'yım!” diyen kimse, iki mevcûd isbât eder; birisi kendisi için ve diğeri de Hudâ içindir. Fakat “Ene'l-Hak!” diyen kimse, kendisini yok edip ve ber-hevâ eyleyip “Ene'l-Hak!” der. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Konuk, bu makamın Kur'ân'daki Vâdî-i Eymen kıssasıyla sâbit olduğunu hatırlatır. Cenâb-ı Hakk ağaçtan "Yâ Mûsâ innî en'allâh" (Kasas, 28/30) diye hitap buyurduğuna göre, ağaçtan daha mükerrem halk edilmiş olan kâmil insanın mazharından bu tecellînin zuhûr etmesi yadırganamaz. Bu hal, kulun fâni benliğini tamamen Hakk'ın varlığında yok etmesi ve tevhîd-i zât makamına ermesidir.

Kâbe Mazhariyeti ve Cem'iyyet-i Esmâiyye Kıblesi

Mesnevî'nin on ikinci cildinde Mevlânâ, kâmil insanın ilâhî nûr sebebiyle hakikî kıble oluşunu şu beyitle ifade eder:

Buzağı o nûr sebebiyle keremin kıblesi oldu. Kıble o nûrsuz küfür ve put oldu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

Konuk'un şerhinde Kâbe'nin ve insanın ilâhî tecellî karşısındaki hakikati şöyle izah edilir:

Nitekim kıble ittihâz olunan taştan ve topraktan ma'mûl Ka'be'nin sûreti mazhar-ı ism-i zât-ı ilâhî olmasından dolayı kıble oldu. Eğer Ka'be'de o nûr olmasa ona teveccüh edip tavaf etmek küfür olur. Zîrâ o nûrsuz Ka'be'nin sûreti puttan ibâret kalır. Cism-i insân dahi böyledir. Mazhar-ı ism-i zât-ı ilâhî olup, cem'iyyet-i esmâiyyeyi hâiz olursa, kerem-i ilâhînin kıblesi olur ve ona teveccüh edenler kerem-i ilâhîye mazhar olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

Konuk'a göre taş ve topraktan ibaret Kâbe'yi mukaddes kılan, onun Hakk'ın zât ismine mazhar olmasıdır. İnsan da nefsânî karanlıklardan arınıp Hazarât-ı Hamse'nin cem'iyyet-i esmâiyyesini bünyesinde topladığında ilâhî keremin hakikî kıblesi ve tecellîgâhı olur.

Ana bölümde Kâbe'nin zemininden terasına kadar fiiller, isimler, sıfatlar ve zât mertebelerini toplayan bir mimarî temsil olarak anlatılması ve ortasındaki kâmil insanın bu ilâhî mertebeleri bünyesinde cem etmesi bahsi, Mesnevî şerhinde Kâbe'nin ve kâmil insanın mazhar-ı ism-i zât oluşuyla benzer bir zeminde açıklanmaktadır.

Kavramlar Ağında Hazarat-ı Hamse

Hazarât-ı Hamse, irfan mektebinde ve tasavvuf düşüncesinde birçok temel kavramla doğrudan irtibat halindedir:

  • İnsan-ı Kamil: Bütün varlık mertebelerini, isim ve sıfatları zâhir ve bâtında kendinde cem eden, Hazarât-ı Hamse'nin beşinci ve toplayıcı kemâl mertebesidir.
  • Tevhid: Sâlikin enfüsteki nefs arınmasının ardından âfâkta ef'âl, esmâ, sıfât ve zât basamaklarını birleyerek Hakk'ın mutlak varlığında fenâ ve bekāya ermesidir.
  • Nefs-i Safiye: Enfüsî sülûkun nihâî durağı olup sâlikin iç âlemindeki arınmayı tamamlayarak Hazarât-ı Hamse'nin âfâkî seyrine adım atmasını sağlayan saffet makamıdır.
  • Hakikat-i Muhammedi: Mutlak vücûdun ilk tenezzül mertebesi olup bütün isim ve sıfat tecellîlerinin kaynağı ve kâmil insanın bâtınî hakikatidir.
  • Alem-i Misal: Esmâ mertebesinin latîf sûretler halinde tecellî ettiği, rüya ve keşiflerin o hazretin icabına göre temessül ettiği berzah âlemidir.
  • Nasut: Şühûd-u mutlak ve cisimler âlemine karşılık gelen, insanın beden mülkünü ve fiiller dairesini temsil eden en kesif hazrettir.
  • Ceberut: Sıfatlar âlemi olup ilâhî kudret, hayat ve iradenin tecellîgâhıdır.
  • Lahut: Zât-ı ilâhînin gayb-ı mutlak mertebesi olup her türlü kayıt ve nispîlikten münezzeh olan Ahadiyyet dairesidir.
  • Sırât: Her bir mevcûdun mazhar olduğu ilâhî ismin terbiyesi altında Hakk'a yöneldiği hususî hakikat çizgisidir.
  • İrfan Mektebi (Hakk Yolu): Dervişin yedi nefs ve beş hazret mertebesinden oluşan on iki basamaklı terbiyeyi hâl ve idrâk ile zevk ettiği seyr-i sülûk nizamıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Makalede Hazarât-ı Hamse kavramının anlaşılmasında kullanılan eserler ve katkıları şunlardır:

  • Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi: Yedi nefs mertebesinden sonra beş hazret mertebesine geçişi ve dervişin iç âlemden dış âleme seyrini sülûk tefekkürüyle açıklar.
  • Bendeki Terzi Babam (Cilt 2): Tevhîd-i Ef'âl, Tevhîd-i Esmâ, Tevhîd-i Sıfât, Tevhîd-i Zât ve İnsân-ı Kâmil sıralamasını ve Uşşâkî sülûkundaki sayısal remizleri ortaya koyar.
  • 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye: Elif harfinin on iki zâhirî noktası (yedi nefs ve beş hazret) ile on üçüncü gaybî noktayı ve peygamber mazhariyetlerini inceler.
  • İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000): Kâbe-i Muazzama'nın mimarî tertibini Hazarât-ı Hamse mertebelerinin kâinattaki somut müşâhedesi olarak açıklar.
  • Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba: Esmâ mazhariyetleri ile her kulun kendi Rabb-i hâssı üzere yürüdüğü sırât-ı müstakîm anlayışını işler.
  • Değmez Dosyası: Sülûk sürecindeki rüya, zuhûrat ve mektuplarda Hazarât-ı Hamse'nin dervişin tefekkürüne yansıyan işaretlerini sergiler.
  • Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi: 19 ve 53 şifreleri üzerinden İnsân-ı Kâmil mazhariyetini ve velâyet silsilesini tanıtır.
  • Terzi Baba’nın Tasavvuf Anlayışında Namaz Kavramı Yüksek Lisans Tezi: Uşşâkî irfanındaki on iki mertebeli seyr-i sülûk nizamını, enfüs ve âfâk ayrımını akademik çerçevede inceler.
  • Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: İrfan Mektebi'ndeki mertebelerin hâl, idrâk ve âyetlerle nasıl tertip edildiğini ve yolun usul esaslarını kaydeder.
  • Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1): Mürşid Nusret Tura'nın anlatımıyla nefis terbiyesinin ahlâkî neticelerini ve cemiyete hizmet şuurunu aktarır.
  • TB. Kelime-i Şîsiyye: Keşif sahibinin müşâhede ettiği sûretlerin hangi hazrette zuhûr ettiğine göre mânâ kazandığını Şîs Fassı çerçevesinde izah eder.
  • TB. Kelime-i Mûseviyye: Mûsâ Fassı'nda nâsût sandığı, Eymen vadisindeki sûrî tecellî ve Tûr dağındaki zâtî tecellî talebinin inceliklerini açıklar.
  • TB. Kelime-i Muhammediyye: İnsân-ı Kâmil'in cem'iyyet-i esmâiyye ile mutlak vücûdun fâil-i sânîsi oluşunu Muhammed Fassı münasebetiyle ele alır.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 6, 8 ve 12): Ahmed Avni Konuk şerhleriyle beş duyu perdesinin aşılması, tevhîd makamındaki fenâ hâli ve Kâbe ile insân-ı kâmilin zât tecellîgâhı oluşunu şerh eder.

Değerlendirme

Hazarât-ı Hamse, varlığın gayb mertebelerinden şehâdete tenezzülünü ve sâlikin bu basamakları aşarak Hakk'a urûcunu gösteren kuşatıcı bir tevhîd nizamıdır. Terzibaba'nın yaklaşımında bu beşli huzur, soyut bir nazarî sınıflandırma olmayıp, dervişin yedi nefs mertebesindeki iç arınmasından sonra âfâkî âlemde bizzat zevk edeceği bir tevhîd sülûkudur. Ef'âl, esmâ, sıfât ve zât tecellîlerinin ardından gelen İnsân-ı Kâmil mertebesi, Kâbe temsiliyle kâinattaki bütün ilâhî isim ve sıfatları toplayan hakikî kıble olarak takdim edilir. Klasik Fusûs ve Mesnevî şerhlerinde de varlığın bu beşli tenezzülü, keşif sûretlerinin hazret mertebelerine göre farklılaşması ve kâmil insanın cem'iyyet-i esmâiyyeye ayna oluşuyla teyit edilmektedir. Bu kavramı derinlemesine anlamak isteyenler için İrfan Mektebi sülûkunda nefis mertebeleri ile Hazarât-ı Hamse arasındaki basamaklı irtibatı ve Elif harfinin irfânî noktalar nizamını tetkik etmek aydınlatıcı bir zemin sunar.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 18 kaynak eserden (18 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 25.10.2026

Kaynak eserleri göster (18)