Alem-i Misal
Alem-i misal, ruhlar mertebesi ile kesif cisimler dünyası arasında yer alan, manaların şekil ve suret kazanarak zuhura geldiği latif berzah mertebesidir. Varlık mertebelerinin iniş ve yükseliş seyrinde bir köprü vazifesi gören bu alem, mutlak gayb ile şehadet alemi arasındaki irtibatı temin eder. İrfan mektebinde alem-i misal, hem rüyaların ve keşiflerin zuhur sahası hem de insanın dünyadaki amellerinin ve ahlakının ahirete dönük suretler kazandığı hakikat aynası olarak incelenir. Bu makalede ele alınacak temel mesele, gayb alemindeki latif manaların misal aleminde nasıl bir libas giydiği ve insanın bu iki alem arasında nasıl bir berzah hüviyeti taşıdığıdır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Misal kelimesi sözlükte benzer, örnek, timsal, bir şeyin sureti ve numunesi gibi manalara gelir. Tasavvuf ıstılahında ise Hazarat-ı Hamse nizamı içerisinde, mutlak mücerred olan ervah (ruhlar) alemi ile mürekkep ve kesif olan ecsam (cisimler) alemi arasındaki ara mertebeye “mertebe-i misal” veya alem-i misal adı verilir. Bu mertebeye misal denilmesinin sebebi, ruhlar aleminden zahir olan her bir ferdin, cisimler aleminde iktisap edeceği cismani surete benzeyen latif bir suretin ilk defa bu alemde teşekkül etmesidir.
Alem-i misal aynı zamanda bir Berzah hükmündedir. Berzah, lügat itibarıyla birbirine muhalif veya farklı iki şey arasında perde ve mani olan ara vasıtadır. Misal alemi, ruhlar alemine nisbetle kesif, cisimler alemine nisbetle ise son derece latiftir; bu sebeple her iki alemin hükümlerini bünyesinde cem eder. Taayyün mertebelerinde zâtın hariçte bölünme, parçalanma, yırtılma ve birleşme kabul etmeyen latif suret ve şekillerle tecellî etmesidir.
Muhakkikler indinde misal mertebesi idrak yönünden iki kısma ayrılır. Birincisi, idrakinde insanın hayal kuvvetinin şart olduğu kısımdır ki buna “misal-i mukayyed” veya “hayal-i muttasıl” denir; bu idrak Rüya ve tahayyülde zahir olur ve kimi zaman isabetli kimi zaman hatalı tevil edilebilir. İkincisi ise idrakinde hayal kuvvetinin şart olmadığı, hatta basiret veya basar kuvvetiyle de müşahede edilebilen “misal-i mutlak” veya “hayal-i munfasıl”dır. Aynada ve cilalı yüzeylerde görünen akisler, kâmil velîlerin ve peygamberlerin ruhlarının latif ceset rengiyle temessül etmesi bu kabildendir. Kur'ân-ı Kerîm'de Rahman sûresinde geçen "Aralarında bir berzah vardır, birbirlerinin sınırını aşmazlar" (55/20) ve Mü'minûn sûresinde geçen "Onların arkasında dirilecekleri güne kadar bir berzah vardır" (23/100) ayetleri, zâhirî sınırların ötesinde misal mertebesinin bu ayırıcı ve birleştirici köprü mahiyetine işaret eder.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Ervâh ile Ecsâm Arasında Bir Berzah Olarak Mertebe-i Misâl
Terzibaba Necdet Ardıç, sohbet ve şerhlerinde alem-i misalin varlık hiyerarşisindeki yerini açıklarken, Ahmed Avni Konuk'un Fusûsu'l-Hikem Mukaddimesi'ndeki berzah tarifini esas alır. Geçmiş ile gelecek arasında yaşanan an nasıl bir berzah ise, ruhlar ile kesif cisimler arasında da misal alemi öyle bir berzahtır. Bu alem, yukarıdan aşağıya inen tecellilerin yoğunlaşıp maddî kalıba girmeden önceki son latif konağıdır.
Sohbetlerinde bu hakikati izah eden Terzibaba, iki zıt alem arasındaki dengenin ancak misal mertebesiyle kurulabileceğini belirtir. Ruhun cisimle doğrudan temas kurması, letafet ve kesafet farkı sebebiyle mümkün değildir; araya latif bir vasıtanın girmesi icap eder. Eserde bu münasebet şu cümlelerle tespit edilir:
“Mâzî ve müstakbel arasındaki berzah "zamân-ı hâl"dir. Mertebe-i ervah ile ecsâm-ı kesife arasındaki berzah "mertebe-i misâl "dir.” — Sohbet Arası Sohbetler (23)
Alem-i misaldeki suretler, dünyadaki maddî cisimler gibi elle tutulup parçalanamaz yahut bıçakla kesilemez. Buna rağmen uzunluk, genişlik ve derinlik gibi kemmiyet ölçülerine haizdir. Nitekim aynadaki bir suret gözle görülür, mekan tutar gibi durur fakat maddesi yoktur. TB. Fusûs Mukaddimesi şerhinde bu incelik şu ifadelerle dile getirilir:
Bu mertebeye “âlem-i misâl” tesmiye olunmasının sebebi budur ki, âlem-i ervâhdan zâhir olan her bir ferdin, âlem-i ecsâmda iktisâb edeceği sûrete mümâsil bir sûret bu âlemde hâsıl olur; ve bir tâife ona “hayâl” derler. — TB. Fusûs Mukaddimesi
Misal mertebesi, Alem-i Mana ile Nasut alemi arasındaki irtibatı sağlayan ilahî bir aynadır. Ruhlar aleminden gelen feyzin şehadet alemine ulaşması bu vasıta ile gerçekleşir. Cebrail (a.s.)'ın Peygamber Efendimiz'e bazen Dihye-i Kelbî suretinde görünmesi, Hızır (a.s.) ve diğer peygamberlerin müşahedeleri misal-i mutlak sahasında vuku bulan tecellilerdir. Kâmil zatlar bu mertebede kendi suretlerini tasarrufla başka şekillere dönüştürme ve seyr ettirme kudretine maliktirler.
Nüzûl ve Urûc Berzahları: Gayb-ı İmkânî ve Gayb-ı Muhâlî
İrfan mektebinde alem-i misal bahsinin en mühim ayrımlarından biri, insanın dünyadan önceki hali ile dünyadan sonraki hali arasındaki farktır. İki ayrı berzah vardır: Biri dünyaya gelmeden önceki tenezzül mertebesi olan berzah-ı evvel, diğeri ise ölümden sonra içine girilen urûc mertebesi olan berzah-ı sânîdir. Her iki berzah da misal aleminin vasıflarını taşımakla birlikte hükümleri birbirinden tamamen farklıdır.
TB. Fusûs Mukaddimesi ve Terzibaba'nın Ölüm ve Kıyâmet Hakkında risalesinde açıklandığı üzere, birinci berzaha “gayb-ı imkânî” veya “misâl-i imkânî” denir. Çünkü bu alemde şekillenen bir suretin yahut rüyada görülen bir hadisenin daha sonra his ve şehadet aleminde zahir olması mümkündür. İnsanlar rüyalarında henüz başlarına gelmemiş bazı olayları görürler ve bir müddet sonra o hadise dünyada aynen vuku bulur. Bu durum, suretin birinci berzahtan şehadete nüzûl etmesidir.
İkinci berzaha ise “gayb-ı muhâlî” veya “misâl-i imtinâî” adı verilir. Çünkü bu berzah dünyadan sonraki ahiret merhalesidir ve oraya intikal eden ruhların yeniden dünya hayatına dönmesi imkânsızdır. Mü'minûn Sûresi tefsirinde bu hakikat incelenirken, kâfirlerin ölüm anında "Rabbim beni geri döndür ki terk ettiğim dünyada salih amel işleyeyim" talebine karşı Kur'an'ın "Hayır! Onların arkasında dirilecekleri güne kadar bir berzah vardır" (23/100) cevabı hatırlatılır. Eserde berzahın bu yönü sadık bir dikkatle açıklanır; ölüm gerçekleştikten sonra imtihan sahası kapanmış, geriye dönüş engellenmiştir. Bâtınî manada ise berzah, fenâ haliyle kulun perdesinin kalkması ve gaybındaki hakikati müşahede etmesidir; bu idrake eren arifin eski perdeli cehaletine geri dönmesi muhaldir.
Zuhuratların Dili, Rüyalar ve Seyr-i Sülûktaki Nefs Mücâdelesi
Alem-i misal, sâlikin iç alemindeki hallerin ve zuhuratların şekil bulduğu sahadır. Terzibaba, sâliklere gelen manevî işaretlerin ve rüyaların misal aleminden indiğini, bu sebeple her bir zuhuratın misaller diliyle konuştuğunu vurgular. Rüyada yahut uyanıklıkta görülen silüetlerin dünyadaki karşılığını bilmek müstakil bir ilim gerektirir.
İnsanın uykuya dalması, zâhirî beş duyunun geçici olarak devre dışı kalmasıdır. Saff Sûresi sohbetlerinde belirtildiği gibi, zahir duygular iptal olduğunda batın duygular faaliyete geçer ve insan misal alemine açılır. Zâhirî duyguların çekilmesi yarı ölümdür. Gönül gözü açılan kimse, his aleminde göremediği latif hakikatleri bu bâtınî idrak ile seyreder. Mü'minûn Sûresi şerhinde ise bu alemin beslenmesi anlatılır; nasıl ki dünyadaki ceset kesif gıdalarla beslenirse, berzah vücudu da latif gıdalarla tenam bulur:
Ve âlem-i letâfetten hâsıl olmakla, vücûd-ı berzahî ile ekl olunup, bu cism-i kesîfin ağzına ve azâlarına ihtiyacı yoktur. — Mü'minûn Sûresi
Bu letâfet gıdasının en bariz misali, rüyada süt içilmesidir. Rüyada içilen süt zahirde mideye gitmezse ilim olarak tevil edilir; çünkü ilim ruhaniyetin ve batın aleminin manevî gıdasıdır.
Sâffât Sûresi sohbetinde Terzibaba, seyr-i sülûk ehlinin misal alemindeki zuhuratlarını ve nefs mertebelerindeki ilerleyişini çok somut bir tasnifle açıklar. Mürşid-i kâmil terbiyesine giren derviş, ahlâk-ı zemîmesini temizleme mücadelesinde misal aleminde çeşitli suretlerle karşılaşır. Başlangıçta korkup kaçtığı yırtıcı ve eti yenmeyen hayvanlarla savaşmaya başlar. Zuhuratında eti yenmeyen bir hayvanı öldürdüğünde, bu his aleminde suç sayılsa da misal aleminde nefs-i emmârenin mağlup edildiğine işarettir ve dersi nefs-i levvâmeye yükseltilir. Bir sonraki merhalede karşısına eti yenen hayvanlar çıkar; onlardan birini alt ettiğinde nefs-i mülhimeye terakki eder. Daha sonra karşısına insan suretinde engeller çıkar; onları da ilahî himmetle aştığında nefs-i mutmainne makamına ayak basar. Görülüyor ki alem-i misal, nefsin manevî derecelerinin suret giyerek sâlike kendi durumunu haber verdiği bir aynadır.
Amellerin Sûret Giymesi ve Berzah Vücudu
İnsan öldüğünde ne olur ve misal alemine nasıl intikal eder? Terzibaba'nın Ölüm ve Kıyâmet Hakkında ile Sohbet Arası Sohbetler (23) eserlerinde bu mesele en ince ayrıntısına kadar izah edilir. Kabir hayatına giren şey insanın toprak olan maddi cesedi değildir; ceset bu şehadet aleminin unsurlarından ibarettir ve toprakta çözülüp dağılır. Berzaha intikal eden, insanın şahsî hakikatidir.
Ölüm ile berzah âlemine intikal eden şey insanın heykeli ve cesedi değil, belki şahsi hakîkatidir. — Ölüm ve Kıyâmet Hakkında
Zorunlu ölümle birlikte şahsî hakikatin bu dünya cesediyle alakası tamamen kesilir ve Hak Teâlâ o hakikate âlem-i berzahın maddesine münasip latif bir heykel giydirir. Şehadet aleminde Cenâb-ı Hakk'ın Zâhir ismi tecelli edip teklifler bu alemde yapılmışken, berzahta Bâtın ismi hüküm sürer. İnsanın dünyada işlediği ibadetler, ahlak ve ameller Bâtın isminin tecelligâhı olan berzahta canlı suretlere bürünür. Amel-i sâliha sahibi kimsenin namazı, orucu ve hayırları güzel suretler (suver-i hasene) olarak tecelli edip kabirde ona yoldaş olur; kötü ameller ise çirkin suretler (suver-i kabîha) halinde karşısına dikilir. İnsan berzahta kendi amellerini "karîn" yani en yakın can yoldaşı veya azap vesilesi olarak bulur.
Eğer kişi dünyada nefsini arındırmamış ve kendini bu et-kemik bedenden ibaret zannetmişse, ölüm vuku bulduğunda nefis o bedene aşık olduğu için kabirdeki çürüme ve böceklerin eziyetini duyar gibi ızdırap çeker. Çünkü hakikatini idrak edememiş, maddeye yapışıp kalmıştır. Buna mukabil, dünyada iken nefs bağlarından kurtulup hakikatini bulan hürler için bu bağlılık çözülmüştür; onlar berzah kadehini neşeyle giyerler.
Çok Katmanlı Kâinat Nizamı: Nefsler, Misal ve Şehâdet Âlemleri
Terzibaba, Ra'd Sûresi tefsirinde kâinatın tabakalarını sema ve arz kavramları üzerinden tefekkür ederken alem-i misale çok özgün bir mevki tayin eder. Kâinatta her düzey birbiriyle iç içedir ve bir üst alem bir alt alemin seması durumundadır. Üç boyutlu fiziksel evren arzı teşkil ederken, onun hemen bitişiğindeki iki boyutlu misal alemi görünmez semadır.
Misal alemi, fiziksel dünyayla doğrudan maddi bir temas kurmaksızın ona şekil ve nizam verir. Dili işaret ve remizlerle doludur. Tıpkı iki boyutlu bir film şeridinin veya plakanın üç boyutlu bir görüntü vermesi gibi, misal alemindeki latif desenler de arz sahasında üç boyutlu suretlere bürünür. Eserde bu münasebet şu şekilde özetlenir:
Fiziksel dünyada gözlemlediğimiz her varlık ve olay, aslında nefsler âleminde var olan bir özün, misal âlemi üzerinden yeryüzüne yansımasıdır. — Ra'd Sûresi
Bu nizamın bir üst katmanında ise gelenekte ruhlar alemi olarak bilinen fakat Kur'anî ifadesiyle "nefsler alemi" denilen öz katman yer alır. Nefsler alemi misal alemini şekillendirir; misal alemi de fiziksel dünyanın yasalarını ve tasarımlarını hazırlar. Böylece fiziksel dünya en üstteki nefsler aleminin misal berzahı vasıtasıyla zuhura çıkmış son yansıması olur. Bu seyr, Cenâb-ı Hakk'ın "O her an bir şe'ndedir" (Rahmân 55/29) fermanının kesintisiz işleyişidir.
Denizlerin Berzahı: Zâhir ile Bâtın, Rubûbiyyet ile Abdiyyet Dengesi
Berzah ve misal hakikati, irfan mektebinde yalnızca ölüm sonrası bir menzil değil, varlığın her anını kuşatan tevhîdî bir dengedir. Terzibaba'nın Er-Rahmân tefsirinde ve Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) kitabında ele aldığı en mühim konulardan biri, iki denizin birbirine kavuşup da karışmaması hakikatidir.
Kur'an-ı Kerim'de Rahman sûresinde buyurulan "iki denizi salıvermiştir; birbirine kavuşuyorlar" ve "aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmıyorlar" ayet-i kerimeleri tefsir edilirken, Elmalılı Hamdi Yazır'ın izahı zikredilerek berzahın engel ve ayırıcı kudret sınırı olduğu belirtilir:
Aralarında bir berzah bulunduğundan dolayı o iki deniz birbirine geçmezler. O berzahı aşıp da diğerinin yerini işgal edecek, özelliğini ortadan kaldıracak bir zulüm, bir tecavüz yapmazlar, yapmaya meydan bulamazlar. — Er-Rahmân
Terzibaba bu iki denizin batınî manasını Rubûbiyyet ve Abdiyyet deryaları olarak açıklar. Rubûbiyyet deryası ile Abdiyyet deryası o kadar iç içedir ki onları birbirinden ayırmak da mümkün değildir, birbirine karıştırmak da muhaldir:
“Rubübiyyet deryası” ile “Abdiyyet deryası” o kadar iç içe olmasına rağmen hiçbiri diğerinin hukukuna tecavüz etmemektedir, İkisinin de hukuku kendi mertebesinde geçerlidir. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Kul, kul olduğu müddetçe kendi haddini ve sınırını bilir; rubûbiyyete tecavüz etmez. İşte bu iki deniz arasındaki berzah, her mertebenin hukukunu koruyan ilahî muhafazadır.
Aynı şekilde insan da bu iki derya arasında bir berzahtır. Saff Sûresi sohbetlerinde insanın zahir ve batın alemleri arasında köprü olduğu anlatılır:
İşte insan denen bu beşer de latif ve kesif arasında zâhir ve bâtın arasında bir berzah oluyor. — Saff Sûresi
İnsan zahiri duyularıyla cisimler alemini seyrederken, batın duyularıyla gayb ve latif alemleri algılar. Bu husus Sâffât Sûresi şerhinde insanın zuhûruyla irtibatlandırılır:
İnsan, tîn-i lâzibden yaratılmıştır; çünkü o, Hak ile halk arasında bir berzahtır. Tîni (maddesi) ile halka, rûhu ile Hakk'a yönelir. — Sâffât Sûresi
Hz. İlyâs (a.s.) kıssası şerh edilirken de onun hem ruhaniyeti hem cismaniyeti şahsında kemalle cem eden bir berzah peygamberi olduğu vurgulanır. Meleklerle melekiyet lisanıyla, insanlarla beşeriyet lisanıyla görüşebilmesi bu berzahiyet kemalatındandır. Terzibaba bu letafet ve kesafet dengesini buz, su ve buhar misaliyle anlatır. Buhar latif ruh, su nefis, buz ise kesif bedendir. Su burada berzahtır; tek bir mertebeyle hem buharlaşabilir hem donup buz olabilir. Dervişin gayesi, maddeye takılıp buzlaşmak değil, nefsi berzah makamında eğiterek buhar letafetine ulaştırmaktır.
A'yân-ı Sâbitenin Bütün Mertebelerde Seyri ve Rabb ile Bâkî Oluşu
A'yân-ı Sâbite kitabında Terzibaba, varlığın ilahî ilimdeki programı olan a'yân-ı sâbitenin bütün iniş ve çıkış mertebelerinde Rabb'i ile olan münasebetini inceler. A'yân-ı sâbite, Hakk Teâlâ'nın zâtî nisbet ve şuûnatının suretleridir. Kaza bu ezelî istidada taalluk ederken, kader ise onun vakit vakit her mertebede açığa çıkmasıdır.
Varlık ilm-i ilâhî mertebesinden sonra ervah alemine, oradan melekût ve misal alemine, ardından şehadet alemine ve nihayet berzah ile ahiret alemine intikal eder. Bu seyir boyunca kul hiçbir mertebede başıboş bırakılmaz:
Zîrâ ayn-ı mevcûdenin vücûdu hâriçte, ancak Rabb'ı iledir. Halbuki "ayn" ilm-i ilâhî mertebesinde, ruhlar âleminde, misal âleminde, şehadet âleminde ve berzah âleminde ve âhiret âleminde, velhâsıl cemî'-i tavırlarda dâima Rabb'i ile mevcûd ve bakîdir. — A'yân-ı Sâbite
Eğer Rabb merbûbunu bir an terk etseydi varlık helak olurdu. İnsan henüz anne karnına düşmeden önce misal aleminde latif bir haldeyken kendi varlığının farkında değildir; anne baba vasıtasıyla şehadet alemine indiğinde cisim ve izafi nefis perdesiyle perdelenir. Fakat hakikati bilen arif için ölüm bir yok oluş değil, sadece kadeh değiştirmektir. Eserde geçen Farsça beytin şerhinde belirtildiği gibi, sâkî olan Cenâb-ı Hakk bu cismani kadehi kırarsa arif gam yemez; zira O'nun lütuf eteği altında âlem-i berzaha münasip daha latif bir vücut kadehi daima hazırdır. İrfan ehli bu vücut libasını daha dünyada iken manen soyunduğu için, misal ve berzah alemine intikali bir ızdırap değil, Hakk'ın cemaline vuslattır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Yûsuf Fassı
Kelime-i Yûsufiyye'de mündemiç olan Hikmet-i Nûriyye, alem-i misalin nuranî hüviyetini ve hayal mertebesinin hakikatini açıklar. Bu Fass'ta hikmetin Hz. Yûsuf (a.s.) kelimesine tahsis edilmesinin sebebi, alem-i misalin nuranî bir alem olması ve Hz. Yûsuf'un keşfinin de misalî suretlerin keşfine dayanmasıdır. Varlık ile adem (yokluk) zıt veçheler olup bunların idraki için aralarında bir vasıtanın bulunması iktiza eder. Bu vasıta alem-i misaldir ve ziya onun zâtî sıfatıdır. Fevkinde esmâ ve sıfât mertebeleri bulunan ervah alemine yakınlığı sebebiyle misal aleminde nuraniyet galiptir; buna mukabil oluş ve bozuluş yurdu olan kevn ve fesat aleminde zulmet ve kesafet galip gelir.
Metinde açıklandığı üzere hayal iki kısma ayrılır. İlki, varlığın dördüncü hazreti olan alem-i misal yani hayal-i mutlaktır ki bu ilahî hayal mertebesidir. İkincisi ise bu mutlak misal alemine muttasıl olup insanın bünyesinde bulunan hayal-i mukayyeddir. İnsandaki hayal bir yönüyle alem-i misale, diğer yönüyle kendi nefsine ve bedenine bağlıdır. Eğer insanın hayaline süflî cihetten yani dünyevî meşgaleler, nefsanî arzular veya mizaç bozukluğu sebebiyle suretler aksederse bunlar adğâs ü ahlâm (karışık ve asılsız hayaller) olur. Fakat kalb aynası riyazat ve mücahedat ile saflaşmış bir arifin hayaline ulvî cihetten, yani alem-i misalden suretler aksederse bu tecellî hak ve sabittir; zira alem-i misal Hakk'ın ilim hazinesidir ve orada hata sadır olmaz.
Hz. Yûsuf rüyasında on bir yıldız, güneş ve ayı kendisine secde eder görmüş ve yıllar sonra ana babası ile kardeşleri Mısır'da huzurunda secdeye kapandıklarında "İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir; Rabbim onu hak kıldı" (Yûsuf, 12/100) demiştir. İbn Arabî'nin şerhinde belirtildiği üzere Hz. Yûsuf, hayal aleminde remzik suretlerle müşahede ettiği mananın his aleminde tahakkuk ettiğini beyan ederek hayal alemi ile his alemini birbirinden ayırmıştır. Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz ise "İnsanlar uykudadırlar, öldükleri vakit uyanırlar" buyurarak hissin ayn-ı hayal, hayalin de ayn-ı his olduğunu bildirmiş; böylece şehadet alemini hayal alemine ilhak etmiştir. Bu yüksek idrake göre dünya hayatı bir uyku ve rüya mesabesindedir; ancak hakikati keşfeden arifler bu uykunun içinde uyanıklığı bularak suretlerin bâtınındaki manaya intikal ederler.
Bu Fass'ta Cebrail (a.s.)'ın ashaba bir adam suretinde temessül etmesi de misal aleminin zuhuru olarak izah edilir. Cibril hadisinde gelen kimseye zâhirî suretine bakılarak "adam" denmiş, fakat hakikatine ve misal alemindeki aslına nazaran "Cibril" olduğu bildirilmiştir; her iki niteleme de kendi mertebesinde doğrudur. Eserde bu hikmet şu ifadelerle aktarılır:
Hikmet-i nuriye’nin Kelime-i Yusufiyye’ye tahsis olunmasındaki sebep budur ki, yani “Nur” hikmetinin Yusuf kelimesine tahsis edilmesindeki hikmet budur ki alem-i misal, alem-i nurani ve Yusuf (a.s.)ın keşfi dahi “misali”dir. Yusuf (a.s.) da suver-i hayaliyye-i misaliyyenin keşfine müteallik olan saltanat-ı Nuriye-i ilmiye zahir oldu. — TB. Kelime-i Yûsufiyye
Fusûsu'l-Hikem: Hâlid Fassı
Kelime-i Hâlidiyye'de mündemiç olan Hikmet-i Samediyye, berzah aleminin iki farklı veçhesini ve ahirete intikal eden ruhların karşılaşacağı suretlerin menşeini inceler. Hâlid bin Sinân (a.s.), Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz'in bi'setine yakın bir devirde Aden havalisinde zuhur etmiş ve nübüvvet-i berzahiyye davasıyla ortaya çıkmıştır. O, vefat ettikten sonra kabrinin açılmasını ve kendisinden berzah ahvalinin sorulmasını kavmine vasiyet etmiş; böylece berzahtaki ilahî hükmün dünya hayatı sureti üzere cari olduğunu haber vererek bütün insanların peygamberlere iman etmesini murat etmiştir. Fakat kavmi kabri kazmayı ar sayarak bu vasiyeti yerine getirmemiş ve peygamberlerini zayi etmiştir. Resûlullah (s.a.v.) daha sonra Hâlid'in kızına rastladığında "Merhaba ey kavminin zayi ettiği nebînin kızı!" hitabıyla bu hali tasdik etmiştir.
Şerhte açıklandığı üzere, insanın dünyadan ayrıldıktan sonra dahil olacağı berzah, dünyadan önceki ervah ile ecsam arasındaki berzahın gayrıdır. Varlığın iniş ve yükseliş mertebeleri daireseldir. Dünyaya gelmeden önceki mertebe tenezzül mertebelerindendir ve evveliyet vasfını taşır; ölümden sonraki berzah ise urûc mertebelerindendir ve âhiriyet vasfına sahiptir. Bu sebeple ikinci berzahta ruhlara eklenen suretler, ilk berzahın suretleri gibi olmayıp dünyada işlenen amellerin ve fiillerin semeresidir. Mesnevî'den nakledilen beyitte bu sır "Gönülde yer tutan her hayal, mahşer gününde bir suret olacaktır" şeklinde ifade edilir. İnsanın amelleri ve ahlakı orada cisimleşir; iyi ahlak güzel suretler, kötü ahlak ise yılan ve akrep suretinde tecelli eder. Hadis-i şerifteki "Ümmetim on sınıf üzerine haşrolunur; bazısı maymun, bazısı domuz suretinde..." beyanı bu ahlakın suret bulmasına delildir.
İki berzah arasındaki bu mahiyet farkı, keşif ehline göre gayb-ı imkânî ve gayb-ı muhâlî ayrımıyla temellendirilir. Birinci berzahta bulunan suretlerin his ve şehadet aleminde zuhuru mümkündür; bu sebeple ona gayb-ı imkânî denir ve insanların çoğu rüyalarında gelecekte vuku bulacak hadiseleri bu vasıtayla müşahede edebilir. İkinci berzaha geçen bir şeyin ise dünyaya dönmesi imkânsızdır; bu sebeple ona gayb-ı muhâlî adı verilmiştir.
Fusûsu'l-Hikem: İshâk Fassı
Kelime-i İshâkiyye'de mündemiç olan Hikmet-i Hakkıyye, rüya mevtınını, misal aleminde tecelli eden suretlerin tabir ihtiyacını ve kâmil velîlerin himmet mertebesini beyan eder. Küllî ilim manası Ümmü'l-Kitâb'dan Levh-i Mahfuz'a, oradan da alem-i misale nâzil olur; ardından his aleminde tecessüd ederek maddî gözle görülür hale gelir. Alem-i misal, ulvî alemden süflî aleme, batından zahire doğru nüzûl eden vücudun dördüncü mertebesidir.
Bu Fass'ın mihverini Hz. İbrâhim (a.s.)'ın rüyasında oğlunu kurban ederken görmesi teşkil eder. Hz. İbrâhim oğluna "Ey oğulcuğum, ben uykuda seni boğazladığımı görüyorum" (Sâffât, 37/102) demiştir. Uyku hali hayal hazretidir. Âlem-i misal-i mutlaktan insanın hayal aynasına inen suretler iki türlüdür: Biri tabire muhtaç olmayıp his aleminde aynen zuhur eden "keşf-i mücerred"dir; diğeri ise his aleminde kendisine münasebeti bulunan başka bir suretle tevil edilmesi gereken "keşf-i muhayyel"dir. Hz. İbrâhim daima keşf-i mücerrede alışkın olduğu için rüyasını zahiri üzerine almış ve oğlunu kurban etmeye teşebbüs etmiştir. Halbuki rüyada oğul suretinde görünen mana, teslimiyet ve itaat remzi olan koç idi. Hak Teâlâ koçu fidye vererek "Bu apaçık bir imtihandır" (Sâffât, 37/106) buyurmuş, böylece rüya mevtınının mutlak tabir istediğini göstermiştir.
Fass'ta ele alınan diğer bir zirve nokta, kâmil arifin alem-i misaldeki himmet tasarrufudur. Sıradan insan bir şeyi ancak zihninde ve vehminde tasavvur eder, dışarıda ona bir varlık kazandıramaz. Kalbi Hazarat-ı Hamse'yi ihata etmiş arif-i kâmil ise himmetiyle bir surete yöneldiğinde o suret hem his aleminde hem de misal aleminde vücut bulur. Arif şehadet aleminden gaflet edip misal alemine teveccüh etse, o varlık şehadette görünmez olup misal aleminde muhafaza edilir. Zira kâmilin kalbi cemî hazaratı câmidir ve bir hazretteki hıfzı diğer hazretlerdeki suretleri de ayakta tutar. Eserde misal aleminin bu mertebeler arası iniş konumu şöyle açıklanır:
Ma'lûm olsun ki, maʼnâ-yı ilmî-i küllî “ümmü'l-kitâb"dan, âlemin kalbi mesâbesinde olan "levh-i mahfûz" âlemine nâzil olur; ve ondan "âlem-i misâl'e gelir. Badehû âlem-i histe mütecessid olup çeşm-i hissî ile görülür. — Kelime-i İshâkiyye
Ana bölümde insanın zâhirî beş duyusu devre dışı kaldığında bâtınî duyuların faaliyete geçmesi ve misal alemine açılması tespiti, İshâk Fassı'nda rüyanın mevtın-ı hayal oluşu ve kalbi tasfiye olmuş arifin misal aleminden aldığı suretlerin hakikatiyle aynı esasa dayanır.
Mesnevî-i Şerîf
Gaybın Bulutu, Suyu ve Şehâdete Bâtınî İmdât
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, beyt-i şerifte geçen "âlem-i gayb" ifadesinden murat alem-i misaldir. İlm-i ilâhîde peyda olan esmâ suretleri, önce ruhlar aleminde mücerred nurlar olarak belirir; ardından şehadet aleminde iktisap edeceği maddî taayyününün misalî suretiyle alem-i misale tenezzül eder. Alem-i misal bir vilâyet-i cândır; kendine mahsus semaları, dağları, inişleri ve denizleri vardır. Bu alem şehadet aleminin bâtını ve melekûtudur; his alemindeki suretlere her lahza bu gayb aleminden bâtınî imdat ulaşır. Hak Teâlâ hangi kulunun kalb gözünü açarsa o kimse alem-i misalin ahvalini müşahede eder; insanların rüyalarında dünyada gerçekleşecek hadiseleri henüz vuku bulmadan görmeleri de bu alem vasıtasıyla gerçekleşir.
Misâl-i Mutlak Âleminin Genişliği ve Sûret-i Misâliyye ile Seyir
Konuk'un şerhinde, beyitte zikredilen "arz"ın misal-i mutlak alemi olduğu belirtilir. Şehadet mertebesi alem-i misale nazaran dardır. Misâl-i mutlak alemi, şehadet alemindeki varlıkların misallerini ihtiva ettiği gibi, bu maddî dünyaya sığmayan nice gayb suretlerini de bünyesinde barındırır. Letafeti cihetiyle ervah alemine, suretleri taşıması bakımından ise cisimler alemine benzer; bu vasfıyla iki alem arasında tam bir berzahtır. Şeytanlar ve periler gibi latif varlıklar bile bu alemin nihayetsiz genişliğinde kaybolurlar.
Konuk'a göre melekût ve misal alemine kesif cismaniyet ile değil, ancak latif suret-i misâliyye ile girilebilir. Sâlik bu mertebeye ulaştığında maddî bir ayağa muhtaç olmaksızın seyreder ve cismânî dişleri bulunmaksızın o alemin latif taamlarından gıdalanır.
Kalbdeki Mânâların Âlem-i Misâlde Sûret Doğurması ve Bâtınî Zürriyetler
Konuk'un şerhinde bu beyit, sûrî doğumdan manevî doğuma intikal olarak izah edilir. İki kişi bir araya geldiğinde aralarında hasıl olan muhabbet yahut kin, onların bâtınındaki iki zıt manadır. Fakat bu zıt manaların alem-i misalde birer sureti teşekkül eder. İmanın sureti nur, küfrün sureti ateş olduğu gibi, sevgi ve buğzun da misal aleminde güzel veya çirkin suretleri meydana gelir.
Konuk'a göre bu suretler dünyada his gözüyle görülmez; ancak insan ölüm vasıtasıyla berzah alemine geçtiğinde misalî cisminin gözüyle onları açıkça görür. Amellerden ve niyetlerden doğan bu manevî zürriyetler, kabirde ve mahşerde insanın eteğine yapışan canlı suretler olarak varlığını sürdürür.
Ana bölümde insanın dünyada işlediği ahlak ve amellerin berzahta güzel veya çirkin canlı suretler (karîn) olarak karşısına çıkacağı tespiti, Mesnevî'nin onuncu cildinde iki insanın muhabbet ve kininden alem-i misalde manevî suretlerin doğması ve berzahta aşikâr olması izahıyla doğrudan örtüşür.
Kavramlar Ağında Alem-i Misal
- Hazarat-ı Hamse: Alem-i misal, Hazarat-ı Hamse nizamında mücerred ervah alemi ile kesif ecsam alemi arasında yer alan dördüncü tenezzül mertebesidir.
- Berzah: Alem-i misal, iki zıt alem arasında mani ve köprü vazifesi görerek her iki alemin hükümlerini cem eden temel berzah hakikatidir.
- Nasut: Alem-i misal, latif manaların yoğunlaşarak kesifleştiği ve maddi kalıplara büründüğü Nasut aleminin seması ve tasarım sahasıdır.
- Alem-i Mana: Alem-i Mana mevtınından inen mücerred hakikatler, ilk defa alem-i misalde şekil ve miktar kazanarak görünür hale gelir.
- Melekut: Şehadet aleminin batını ve melekûtu olan alem-i misale kesif cismaniyet ile değil, ancak latif suret-i misâliyye ile intikal edilir.
- Rüya: Zâhirî beş duyunun geçici olarak çekilmesiyle bâtınî duyguların devreye girdiği Rüya hali, alem-i misalin en yakın ve doğrudan idrak mahallidir.
- Taayyün: Zât-ı mutlakın hariçte bölünme ve parçalanma kabul etmeyen latif suretlerle zuhura geldiği mertebelerden biridir.
- Hz. Yusuf (a.s.): Alem-i misalin nuraniyetine mazhar kılınan Hz. Yusuf (a.s.), rüya tabiri ve misalî suretlerin keşfinde kemal sahibidir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- TB. Fusûs Mukaddimesi: Eser, alem-i misalin onuncu fasıldaki müstakil tarifini, misal-i mutlak ve misal-i mukayyed ayrımlarını ve gayb-ı imkânî ile gayb-ı muhâlî arasındaki farkları makaleye kazandırmıştır.
- Sohbet Arası Sohbetler (23): Berzah kavramının zaman ve varlık mertebelerindeki yerini, insanın amellerinin berzahta canlı suretler olarak karîn haline gelişini açıklar.
- Ölüm ve Kıyâmet Hakkında: Kabir hayatına intikal eden şeyin maddi ceset değil şahsi hakikat olduğunu ve bu hakikatin berzah maddesine münasip bir heykele büründüğünü temellendirir.
- Dur Rabbın Namazda (Cilt 2): Rahman sûresindeki iki denizin birbirine karışmaması ayetinden hareketle Rubûbiyyet ve Abdiyyet deryaları arasındaki berzahı ve insanın bu dengedeki köprü mevkiini izah eder.
- A'yân-ı Sâbite: A'yân-ı sâbitenin ilm-i ilâhîden ervaha, misale, şehadete ve berzaha kadar her mertebede Rabbi ile bâkî olduğunu ve beden kadehi kırılsa bile berzah kadehinin hazır bulunduğunu gösterir.
- Ra'd Sûresi: Üç boyutlu fiziksel arz ile iki boyutlu misal alemi arasındaki sema-arz münasebetini ve nefsler aleminin bu yapıyı şekillendiren en derin katman olduğunu anlatır.
- Er-Rahmân: İki denizin sınırını koruyan kudret berzahını ve her mertebenin kendi hukukunu muhafaza etme zorunluluğunu ele alır.
- Saff Sûresi: İnsanın zahir ve batın duyguları vasıtasıyla gayb ile şehadet arasında bizzat bir berzah hüviyeti taşıdığını ortaya koyar.
- Mü'minûn Sûresi: Ölümden dirilişe kadar geçen berzah dönemini, vücûd-ı berzahînin letâfet gıdasıyla beslenmesini ve geriye dönüşün imkânsızlığını şerh eder.
- Sâffât Sûresi: Seyr-i sülûk ehlinin misal alemindeki zuhuratlarını, nefs mertebelerindeki hayvan suretleriyle mücadele aşamalarını ve İlyas (a.s.) mertebesinin berzahiyetini açıklar.
- TB. Kelime-i Yûsufiyye ve Kelime-i Yûsufiyye: Hikmet-i Nûriyye münasebetiyle alem-i misalin nuranî mahiyetini, vücut ile adem arasındaki mutavassıt mevkiini ve his ile hayalin tevhîdini işler.
- Kelime-i Hâlidiyye: Hâlid bin Sinân'ın nübüvvet-i berzahiyye davasını, nüzûl ve urûc berzahları arasındaki farkı ve amellerin ahirette suretlenişini aktarır.
- Kelime-i İshâkiyye: Rüyanın hayal mevtını oluşunu, keşf-i mücerred ile keşf-i muhayyel ayrımını ve arifin himmetle alem-i misalde suretleri hıfz edişini temellendirir.
Değerlendirme
Alem-i misal, mücerred ruhlar alemi ile kesif cisimler alemi arasında köprü vazifesi gören ve manaların latif suretler giyerek zuhura geldiği berzah mertebesidir. İrfan mektebinde bu alem, yalnızca rüyaların ve keşiflerin remzik dili değil, aynı zamanda insanın dünyada kazandığı ahlak ve amellerin berzahta canlı heykellere büründüğü bir hakikat aynasıdır. Klasik şerhlerde temellendirilen gayb-ı imkânî ve gayb-ı muhâlî ayrımı, dünyaya gelmeden önceki misal suretleri ile ölümden sonraki berzah suretlerinin mahiyet farkını açıkça ortaya koyar. İnsan ise zahir ve batın duygularıyla hem şehadete hem gayba bakan, böylece iki alem arasında bizzat berzah olan müstesna bir varlıktır. Bu kavramın derinliklerine ve rüya mevtınının inceliklerine nüfuz etmek isteyenler için TB. Fusûs Mukaddimesi ve TB. Kelime-i Yûsufiyye şerhleri yetkin birer başvuru kaynağıdır.