Fena

Tasavvuf yolculuğu, bir bilme ve bulma yolculuğudur. Fakat bu, insanın kendi aklıyla, kendi gayretiyle bir şeyleri bilmesi ve bulması değildir. Bu yolculuk, evvelâ bir “ben” var zannıyla başlar, sonra o “ben” zannının ne büyük bir perde olduğunu idrakle devam eder ve nihayetinde o perdenin kalkmasıyla son bulur. İşte bu perdenin kalktığı, sâlikin kendi vehmî varlığından soyunduğu, zerre iken güneşte kaybolduğu o yüce makâmın adıdır Fena. Fena, bir yok oluş gibi görünse de, hakikatte aslına dönüştür; damlanın okyanusa kavuşup, artık kendisinin de okyanus olduğunu bilmesidir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin temelini teşkil eden bu sır, varlığın değil, varlık zannının ortadan kalkmasıyla ebedî hayata gözlerini açmaktır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Arapça kökeni itibariyle “fânî olmak, yok olmak, geçip gitmek” mânâlarına gelen Fena, tasavvuf ıstılahında bambaşka bir derinlik kazanır. O, bir şeyin basitçe ortadan kaybolması değil, bir hakikatin daha büyük bir hakikat içinde erimesi, görünmez olmasıdır. Bu, sâlikin kendi fiillerinin, sıfatlarının ve nihayetinde kendi zâtının hakiki sahibinin Hakk olduğunu tecrübe ederek, kendi izâfî (göreceli) varlığından sıyrılması hâlidir. Fena, bir hiçlik çukuru değil, mutlak varlık olan Zât-ı Mutlak okyanusuna açılan bir kapıdır.

Ancak bu kapıdan geçebilmek için, evvela ortada bir varlığın ispat edilmesi gerekir. Yok olan bir şeyin yokluğu idrak edilemez. Sâlik önce nefsini, benliğini bir varlık olarak tanır. Sonra bu varlığın ne kadar âciz, ne kadar muhtaç, ne kadar “mevhum” yani vehimden ibaret olduğunu anlar. Fena, bu vehmin ortadan kalkışıdır. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu ince sırrı şöyle ifade eder:

Hiç bir zaman irfân duygusu anlatılan hâllerle elde edilemez. O şey ki, hiç bir şey değildir, ona bir vücûd, yâni varlık verilemez sonra o şey ki varlıktan yana bir nasibi yoktur onun için de bir fenâ hali olamaz ancak fenâ hali bu varlığın isbâtından sonra meydana gelebilir ki, fenâya müncer olacak bu varlık, bir yönüyle mevhumdur.

Fena’ya erecek olan varlık, zaten hakikatte bir varlığı olmayan, sadece bir gölgeden, bir zandan ibaret olan “ben”liktir. Sen, “ben varım” dedikçe, aslında bir vehmi ispat edersin. Yol, bu vehmi ispat ettikten sonra, onun asılsızlığını idrak edip ondan vazgeçmektir. Bir şeyin sübûtu, yani varlığı ispat edilmedikçe, onun nefyedilmesi, yani yok edilmesi de gerekmez. Önce nefsini bir “şey” sanırsın, sonra o “şey”in aslında “hiçbir şey” olduğunu anlarsın. Bu anlayış, mârifetin ta kendisidir. Bu idrak anında ne bir şeyi var etmeye ne de yok etmeye çalışırsın. Çünkü bilirsin ki, senin o vehmî varlığın ne varlığa ne de yokluğa izafe edilebilir; o, sadece bir perdedir.

Bu perdeyi kulun kendi gayretiyle kaldırması, kendi saçından tutup kendini yukarı çekmeye çalışması gibidir. Hakikat, ancak Hakikat’in kendisiyle bilinir. Zât, kendi Zât’ını yine kendi tecellîsiyle, kendi elçisiyle bildirir. Bu öyle bir birlik sırrıdır ki, orada gönderen ile gönderilen, haber ile haberi getiren aynıdır. Bu Tevhid sırrını idrak edemeyen, Fena’nın kapısında kalır. Terzibaba Hazretleri, bu Ahadiyyet (mutlak birlik) hakikatini ve kulun bu denklemdeki yerini, daha doğrusu “yersizliğini” şöyle bir sohbetle gönüllere nakşeder:

O’nu hiç kimse göremez ama hiç kimse ne, yeni bir şeriatle gelen mürsel peygamber ne, bir veli Allah dostu ne de, ona yakınlığı olan bir melek bu da, ona karşı, kendiliğinden bir mârifete sâhib olamaz. O’nun peygamberi O’dur yâni kendisi, O’nun risaleti O’dur yâni elçisi O’dur yâni kendisi, kezâ kelâmı da O’dur yâni kendisi de. O bir elçi gönderdi kendisinden kendisiyle kendisine, Ancak ne sebep, ne vasıta bunlar yok, çıkar bunları aklından yâni gayriyi sakın ha koyma ortaya, elçiyi gönderen, elçinin getirdikleri, elçinin kendisi ve elçinin geldiği kimse bunların hepsi aynı varlıktır, tek şeydir, aralarında hiç bir fark, değişiklik ve ayrılık yoktur.

Bu sözler, aklın sınırlarının bittiği yerdir. Burada ikilik (isneyniyyet) yoktur. Hakk, kendi güzelliğini görmek için bir ayna olan âlemi zuhûra getirmiş ve o aynadaki en cilalı yüzey olan İnsân-ı Kâmil’in gözüyle yine kendine bakmıştır. Gönderen O, elçi O, mesaj O, mesajın ulaştığı yer yine O’dur. Sohbetin devamı bu durumda sana ne kaldığı sorusuna cevap verir:

Durum anlatıldığı gibi olunca düşün sen nesin? şüphesiz sen, sen değilsin, sen o’sun ama sen, sen olaraktan değil. O, bir giriş şekli ile sana dahil değildir, ama, bir çıkış şekli ile de, senden hariç değildir, kezâ sen de onun haricinde değilsin, bu anlattığım mânâ ile senin mevcûd olduğunu kasd etmiyorum, kezâ sıfatını da, şunu anlatmak istiyorum sen hiç bir zaman var olmadın olman da mümkün değil.

Fena’nın en öz tanımı budur: “Sen, sen değilsin; sen O’sun, ama sen, sen olaraktan değil.” Bu, ne birleşme (ittihâd) ne de O’nun sana girmesi (hulûl) demektir. Çünkü birleşme ve girme, iki ayrı varlığı gerektirir. Hâlbuki sen, hakikatte hiçbir zaman O’ndan ayrı bir varlık olmadın ki! Senin varlığın, O’nun varlığının bir tecellîsi, bir zuhûr yeri olmaktan ibarettir. Fena, bu hakikati sadece zihnen bilmek değil, bütün zerrelerinle yaşamaktır.

Bu yaşantının en kâmil hâli, “dîn-i hâlis” yani arı-duru, saf din olarak karşımıza çıkar. Zâhirde hâlis din, amelleri riyadan, gösterişten arındırıp sadece Allah için yapmaktır. Bu, yolun başıdır ve çok kıymetlidir. Fakat işin bâtınına, hakikatine inince, “hâlis din”in bambaşka bir mânâsı olduğu görülür. O mânâ, kulun tamamen aradan çıktığı, fâni olduğu, böylece dinin sahibinin doğrudan doğruya Hakk olduğu bir sistemdir. Zümer Sûresi’ndeki “İyi biliniz ki, hâlis din yalnız Allah’ındır” âyetinin tefsirinde Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle açar:

Bâtınen ise "hâlis dîn", Hakk'ın kendisini iki mertebesiyle (Hakk ve halk olarak) müşâhede ettiği sistemin adıdır. Bu sistemde mutlak gayriyyet ("sen" ve "ben") ve isneyniyyet (Allâh ve kul ikiliği) yoktur, kul Hakk'ın Zâtî tecellîgâhıdır, kuldan fiilini işleyen O'dur. İşte bu sebeple, "hâlis dîn Allâh'a âittir" denmiştir. Neden kula âit değil? Çünkü ihlâs makâmında kul, beşerî benlik vehminden sıyrılmış ve fenâya ulaşmıştır. Ortada kul kalmayınca, ona âit bir dîn de kalmaz. Dîn, kulun fiili olmaktan çıkıp Hakk'ın kuldaki fiili hâline geldiğinde "hâlis" olur.

Dinin “hâlis” olması, kulun onu saflaştırmasıyla değil, kulun kendisinin saflaşıp aradan çekilmesiyle mümkündür. Sen “ben namaz kılıyorum, ben zikrediyorum” dediğin müddetçe, o din henüz tam olarak “hâlis” olmamıştır; çünkü içinde hâlâ bir “ben” vardır. Ne zaman ki kılanın da, zikredenin de, ibadet edenin de hakikatte Hakk olduğunu idrak edersin, işte o zaman din, kulun olmaktan çıkar, Allah’ın olur. Fena, bu sahiplik iddiasından vazgeçmektir.

Bu sahiplik iddiası, yani “benlik” ve onun bir üst perdesi olan “bizlik”, Vahdet (birlik) denizinde birer buz dağı gibidir. Bunlar, Zât-ı Mutlak’ın tecellîlerle belirginleşmesi, yani taayyün etmesiyle ortaya çıkan perdelerdir. Ancak bu perdeler çirkin değildir; onlar, Hakk-ı Mutlak'ın cemâlini örten güzellik perdeleridir (hicâb-ı cemâl). Âlem, bu perdelerle seyredilir. Fakat sâlik, seyretmekle kalmaz, seyrin ötesine geçmek, perdenin ardındaki Cemâl’i görmek ister. Bu da ancak Vahdet güneşinin tecellîsiyle, o buz dağlarının erimesiyle olur. Bu erime anı, Fena’dır.

Zîrâ îcâbât-ı taayyünât olan bu benlik ve bizlik perdeleri, o hakîkat-i mutlakanın hicâb-ı cemâlidir. Bu taayyün, vahdet-i ıtlâkının tecellîsiyle ortadan kalkınca, gayriyet perdeleri de aradan mürtefi' olur; ve bu mertebede olan kimsenin nazarında taayyünâtın, vehimden ibaret olan gayriyyet-i ârızıyyesi zâil olur. Ve böyle bir kimse ortada, Hakk'ın vücudundan gayrı tasarruf isnâd edebilecek bir vücûd göremez...

Bu makama eren kimse, artık kâinatta fâil-i mutlak olarak Hakk’tan başkasını görmez. Kendi iradesinin, kendi gücünün, kendi benliğinin bir vehimden ibaret olduğunu anlar. Bu anlayış öyle bir noktaya gelir ki, artık ağzından çıkan sözün sahibi de kendisi değildir. “Bu mertebede istersen ‘Bu vücûd Haktır’ de, istersen ‘Ben Hakk'ım’ de! İkisi de birdir” ifadesi, bu Fena hâlinin zirvesidir. Bu sözü söyleyen, artık o fâni olmuş kulun benliği değil, onun varlığında tecellî eden Bâkî olan Hakk’ın kendisidir. Bu, bir cem makamı hâlidir; kulun Hakk’ın işitmesi, görmesi ve konuşması olduğu, zıtların birleştiği, ikiliğin tamamen ortadan kalktığı bir tecrübedir. Fena, bu nihai bir’liğe ermek için, kulun kendi varlık iddiasından tamamen vazgeçmesinin adıdır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Fena: Aslı ve Mertebesi

Tasavvufta Fena, bir yok oluş değil, hakiki Varlığı buluştur. Bir kayboluş değil, aslına rücû ediş, aslına kavuşmaktır. Fena, sâlikin vehmî ve izâfî benliğinin, Mutlak Varlığın tecellîsi karşısında bir gölge gibi silinip gitmesidir. Gölgenin, güneşin zuhûruyla ortadan kalkması gibi. Gölge zâten kendi başına bir varlığa sahip değildi; varlığı, ışığın yokluğuna bağlı bir izâfetten ibaretti. Kulun "ben" dediği varlık da, Hakikat Güneşi'nin tam idrak edilmeyişinden kaynaklanan bir gölgedir.

Bu yolun yolcusu, Fena'yı bir hedef olarak önüne koyup ona ulaşmaya çalışmaz. Zira "ben Fena'ya ulaşacağım" diyen "ben" var olduğu müddetçe Fena gerçekleşmez. Fena, bir fiil değil, bir hâldir. Bir lütuftur, bir tecellîdir. Sâlikin yapacağı tek şey, kendisini o lütfa lâyık kılacak şekilde arınmak, nefsini tezkiye etmek, benlik davasını terk etmektir. Bu yolda en büyük yanılgı, Hakk'ın gayrı bir varlık ispat edip, sonra o varlığı yok etmeye çalışmaktır. Bu, olmayan bir şeyi yok etmeye çalışmak gibi bir abesle iştigaldir. Terzi Baba Hazretleri'nin buyurduğu gibi, bu düşünce, insanı şirk içinde şirke düşürür:

Bir kimsenin veya her hangi bir şeyin böyle olduğunu düşünün, bu takdirde o, Allah'a muhtaç olmaz. İkinci bir rabb olur yâni Allah. İş bu oluş, muhaldir. Allahû Teâlâ'nın, mülkünde ve saltanatında ortağı yoktur, benzeri yoktur, dengi yoktur bu mânâlar açısından bakılınca her kim Allah ile beraber, Allah'tan bir parça veya Allah'ta herhangi bir şeyi görürse halbuki o şey, bir Rabb olması yüzünden Allah'a muhtaçdır. Şüphesiz anlatıldığı gibi görülen bir şey, Allah'a ortak edilmiş olur halbuki o şey, her hali ile Allah'a muhtaçtır. Bu arada herhangi bir şey için aslında iyi olmayan şöyle bir cevaz yolu akla gelebilir meselâ herhangi bir şey, Allah ile beraberdir kıyamı yâni durumu kendisiyledir yahut Hakk iledir bu şekilde değil de kendi varlığından geçmiştir yâni, fenâ bulmuştur yahut Allah ile olduğuna göre onun varlığında fenâ bulmuştur yâni yokluğa ermiştir iş bu düşüncelerin tümü çok çok uzaktır bilhassa, mârifet yâni kendini bilme kokusu alanlar için. Sebebine gelince, her kim hakkın gayrı bir şeyin mevcût olduğuna yol verir sonra da onunla kâim olduğuna kail olursa, sonra fenâ bulacağına, sonra fenâsından da fenâ bularak kendinden geçeceğine inanırsa iş bu durum çok tehlikelidir çünkü bu fenâ halini zincirleme devam ettirmiş olur o şekilde devam ettirmiş olur ki hâşâ Hakk’ın yokluğuna kadar gider. Bu düşüncenin sonucunu, kısaca diyelim peşpeşe şirk içinde şirktir, hele nefsini bilmek yönünden hiç faydası yoktur, bu düşüncenin sâhibi müşriktir, ne Allah'a karşı bir irfân duygusuna sâhip olabilir ne de nefsini anlayabilir.

Bu keskin ve net ifade, Fena bahsinin temelini, usûlünü ortaya koymaktadır. Mesele, var olan bir "ben"i yok etmek değil, o "ben"in zâten hiç var olmadığını idrak etmektir. Yolculuk, varlıktan yokluğa değil, vehmî varlıktan hakiki Varlığa bir uyanıştır.

Tevhid Mertebelerinde Fena: Fiillerin ve Sıfatların Sahibini Bilmek

Fena hâli, sâlikin mânevî yolculuğunda, yani seyr-i sülûk'unda birdenbire karşısına çıkan bir uçurum değildir. O, tevhid mertebelerinde adım adım yaşanan bir idrakin zirvesidir. Bu yolculuk, fiillerin birliğinin idrakiyle başlar. Sâlik, Tevhid-i Ef'âl mertebesinde, kâinatta olup biten her fiilin, her hareketin hakiki fâilinin Cenâb-ı Hakk olduğunu müşahede eder. Kendi elinin, ayağının, dilinin hareketinin dahi kendinden menkul olmadığını, ilâhî bir kudretin ve iradenin tecellîsi olduğunu anlar.

Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla kendi vasıtasıyla Hakk’ın icraatta bulunduğunu idrak etmesidir. Bu mertebenin kemâli, fenâ-i ef’âldir. Bu mertebede kesin olarak bilinmelidir ki; âfakta ve enfüste hiçbir şeyin faaliyeti yoktur, bütün faaliyetler Hakk’a mahsustur.

Bu "fenâ-i ef'âl" yani fiillerde fani olma hâli, Fena'nın ilk kapısıdır. Sâlik, "ben yaptım, ben ettim" davasından vazgeçer. Artık o, rüzgârın önündeki bir yaprak misali, Hakk'ın iradesiyle hareket ettiğini bilir. Lâkin bu, bir cebir, bir mecburiyet değildir. Zira cebir, iki ayrı varlık gerektirir: cebreden ve cebredilen. Tevhid idrakinde ise ikinci bir varlık yoktur.

Yolculuk devam eder. Fiillerin ardındaki hakiki Fâil'i gören sâlik, bu defa sıfatların hakiki sahibine yönelir. Tevhid-i Sıfat mertebesi, Fena'nın tam olarak tecrübe edildiği, benlik dağının paramparça olduğu Tûr dağıdır. Sâlik burada, kendinde vehmettiği hayat, ilim, irade, kudret, görme, işitme gibi sıfatların aslında kendisine ait olmadığını, bunların tamamının Hakk'ın sıfatlarının kendi üzerindeki birer tecellîsi, birer yansıması olduğunu idrak eder. İşte fenâfillâh (Allah'ta fani olma) hâli budur.

Tevhid-i Sıfat Sıfatların birliği anlamınadır. Makamı: Teşbih (benzetme)- fenâ fillâh (Allahta fani olmak). Zikri: “Yâ Ahad.” Âlemi: Âlem-i ceberût (Hakîkat-i Muhammedî) Peygamberi: Hz. İsâ (a.s.). Lâkabı: Rûhullah. Kelimesi: Lâ mevsûfe illâllah (sıfatlanmış olan ancak Allah’tır). Seyri: Seyr-i fillâh (Allah’ta seyir)... Bu mertebede kişi daha evvelce varlığın, esmaü’l-hüsnadan kaynaklandığını idrak etmişti. Bu defa isimlerin kökenlerinin dahi Allah’ın sıfatlarına (sıfat-ı subutiye) yani hayat, ilim, irade, kudret, kelam, semi, basara dayandığını ve herşeyin aslında bu sıfatlardan kaynaklandığını anlamaya başlar.

Bu mertebede sâlik, "Her canlı ölümü tadacaktır" (Âl-i İmrân, 185) âyetinin sırrına erer. Bu, sadece bedenin ölümü değil, aynı zamanda nefs'in, yani izâfî benliğin sıfatlarının da ölümüdür. Nefsini "fenâ" kılıcıyla öldürenler, hakiki diriliğe, bekâbillâh (Allah ile baki olma) hayatına kavuşurlar. Onlar için artık cennet bir talep, cehennem bir korku olmaktan çıkar. Zira bu ikisi de nefsin talepleridir. Nefs ortadan kalkınca, geriye sadece Hakk'ın rızası kalır.

Varlıkta Ortak Kabul Etmemek: "Biz Kim Oluyoruz ki Ortada Senin ile Biz Olalım"

Fena'nın doktriner temelindeki en mühim ilke, varlıkta Hakk'a ortak koşmamaktır. Zâhirî şirk, putlara tapmaktır. Bâtınî ve gizli şirk ise, Hakk'ın varlığının yanında kendi müstakil varlığını iddia etmektir. Ârifler, bu gizli şirkten Allah'a sığınırlar. Zira bilirler ki, kulun hakikatte bir varlığı yoktur. O, ezelde Hakk'ın ilminde bir "sabit hakikat" (A'yân-ı Sâbite) idi; bir ilâhî programdan ibaretti. Zuhûra çıkınca da o programı işlemekten başka bir şey yapmaz.

İşte bu şekliyle bazı tefekkür ehli o yönde düşünenler âleme bakıyorlar ki kulun bir varlığı yoktur, zaten de yoktu, yokluk âleminden geldi bir varlık gösterecek yine yokluğa gidiyor, o halde kul denen bir şey yoktur, kula yapılan bir program vardır, bu programı işlemeye mecburdur, kul fiilini işlemeye mecburdur diyor o da bu yönden gidiyor.

Bu idrakin zirvesi, kulun kendisini Hakk tarafından çalınan bir musiki aleti gibi görmesidir. Mevlânâ Hazretleri'nin dilinden Terzi Baba'nın şerh ettiği o muhteşem beyitler, bu hâli ne güzel anlatır:

Kısaca izahı: bu hitap Hakk Teâlâ’yadır, yani Mevlânâ Hz leri öyle bir cuş-u huruş içerisinde kendi varlığının yokluğunu ve varlığında var olanın Hakk olduğunu yani kendisini bir çalgı gibi, yani müdahele edilen bir varlık gibi olduğunu, müdahele edenin de Hakk olduğunu sen bizi inletirsin, hitabeti Hakk Teâlâyadır, vücûd-u mahlûkât çenk denilen çalgıya ve esma ve Sıfat-ı İlâhiye de mızraba yani Esma-ı ilâhiye sıfat-ı İlâhiye’de mızraba benzetiliyor... Biz ney gibiyiz bizden olan neva sendendir. Biz dağ gibiyiz, bizdeki sada sendendir... Ey sen ki, bizim canımızın canısın, biz kim oluyoruz ki ortada senin ile biz olalım.

Fena'nın özeti budur: "Biz kim oluyoruz ki ortada senin ile biz olalım?" Bu soru, bir cevabı olmayan, sorulduğu anda "biz"i ortadan kaldıran, yok eden bir sorudur. Ney, neyzenin nefesi olmadan bir ses çıkarabilir mi? Satranç taşları, oyuncunun iradesi dışında bir hamle yapabilir mi? Ârif, varlık satrancında Hakk'ın eliyle hareket ettirilen bir piyon olduğunu, varlık ney'inden çıkan sesin Hakk'ın nefesi olduğunu bilir. O vakit "ben" ve "sen" ikiliği kalkar, geriye sadece "O" kalır. Bu hâl yaşanmaya başlayınca, kişinin şehadeti de değişir. Artık o, "Allah'tan başka ilah olmadığına Allah'ın şahitlik ettiği" (Âl-i İmrân, 18) mertebeden şahitlik eder. Gören de, görülen de, şahit olan da Hakk olur.

Peygamberî Mertebeler ve Seyr-i Sülûk'ta Fena Hâlleri

İrfan yolunda peygamberler, sadece tarihi şahsiyetler değil, aynı zamanda sâlikin yolculuğu esnasında içinden geçtiği mânevî mertebeler ve hâllerdir. Her peygamber, bir hakikatin, bir mertebenin mücessem hâlidir. Bu bağlamda Fenâfillâh hâli, özellikle İseviyyet mertebesiyle ilişkilendirilir.

Gerçi Îseviyyet mertebesi ruh ağırlıklı olduğundan zâhiri şeriatı yoktur, ancak oraya kadar gelmek için eski şeriatlerin kanunları geçerlidir. O mertebeye gelince kişinin zâhiri bağlantıları kalmaz çünkü “fenâ fillâ” halindedir, bu sebebten kişi kendinde değildir. Ancak burada fazla durulmaz. Oradan Mertebe-i Muhammediyyet, “baka billâh” haline geçmek gerekecektir.

Hz. İsa (a.s.), Rûhullah'tır. Babasız dünyaya gelmesi, onun beşerî kayıtlardan ziyade, doğrudan Rûh'a, yani ilâhî öze bağlılığını simgeler. Bu sebeple İseviyyet mertebesi, sâlikin beşerî sıfatlarından ve benliğinden soyunup Rûh'un hükmü altına girdiği, "kendinde olmadığı" bir Fena hâlidir. Bu mertebede sâlik, Hakk'ta fani olur. Lâkin Terzi Baba'nın da işaret ettiği gibi, bu bir duraklama menzili değildir. Kemal, bu Fena'dan sonra Mertebe-i Muhammediyye'ye, yani bekâbillâh hâline geçmektir. Yani, Hakk'ta fani olduktan sonra, yine Hakk ile halka dönmek, O'nunla görmek, O'nunla işitmek ve O'nunla halkın içinde yaşamaktır. Hz. İsa Rabb'ini gördü ama kendi yok olduğundan bunun farkına varamadı. Bu fark ediş, cem ile farkı, tenzih ile teşbihi birleştiren Hakikat-i Muhammediyye'de gerçekleşir.

Bu Fena ve Beka hâlleri, sadece büyük mânevî mertebelerde değil, sâlikin hayatının her anında, farklı ritimlerde tecelli eder. Tıpkı fıtratın döngüleri gibi, mânevî hayatın da döngüleri vardır:

-Dördüncü seyir: Günlük, gece-gündüz seyridir. Gece fenâfillâh, gündüz bekabillâhtır. -Beşinci seyir: Nefes seyridir. Nefes alırken “Hay” ismi ile hayat buluruz, nefes verirken “Mümît” ismi ile hayatımız sona erer.

Gecenin karanlığı, sükûneti ve her şeyi örten yapısı, sâlikin kendi içine dönüp Vahdet'te fani olmasına, yani Fena'ya işarettir. Gündüzün aydınlığı, kesretin ve faaliyetin ortaya çıkması ise, o Vahdet sırrıyla kesret âlemine bakmaya, yani Beka'ya işarettir. Daha da yakından bakarsak, aldığımız her nefes bir Beka, verdiğimiz her nefes bir Fena'dır. Hayat, bu iki hâlin kesintisiz bir akışından ibarettir. Ârif, her nefeste ölümü tadar ve her nefeste yeniden dirilir. O, bu "anlık seyrin" farkındadır.

Küfür ve Şirkin Hakikati: Benlik Perdesi

Fena'nın ne olduğunu tam anlamak için, onun zıddı olan hâli, yani perdeliliği de doğru teşhis etmek gerekir. İrfan dilinde küfür, yaygın anlaşıldığı gibi sadece bir inkâr veya kötü söz değildir. Kelimenin kökeni, "örtmek, perdelemek" demektir. Peki, kâfir neyi örter?

Biraz önce o mâide sofrasından yiyip te uzaklaşmak küfrün ta kendisidir. Burada küfürden kasıt nedir? Mâlum “şeteme” gibi ona buna kötü sözler beyanek değil. Küfür perdelemek demektir. Neyi perdelemek? Hakk’ın zâtını perdelemek. Nefsiyle Hakk’ın zâtını perdelemiş oluyor. Bundan büyük bir yanlışlık da düşünülemez.

En büyük küfür, kişinin kendi vehmî benliğiyle, yani nefsiyle, Hakk'ın mutlak ve tek olan Varlığını perdelemesidir. Kişi "ben varım" dediği an, Hakk'ın "sadece Ben varım" diyen hakikatini örtmüş, perdelemiş olur. Bu, aynı zamanda en büyük şirktir. Çünkü "ben" demek, Hakk'ın varlığının yanına ikinci bir varlık koymaktır. İşte bu benlik perdesi, bütün hicapların anasıdır. Mânevî yolculuk, bu perdeyi kaldırma yolculuğudur. Fena ise, o perdenin Zâtî bir tecellî ile yanıp kül olması, ortadan kalkmasıdır.

Fena, bir hiçlik çukuru değil, Varlık okyanusuna dalmaktır. Bir bitiş değil, ebedî bir başlangıçtır. Kulun kendi aczini ve fakrını tam olarak idrak edip, bütün fiillerin, sıfatların ve varlığın biricik sahibinin Cenâb-ı Hakk olduğunu yaşamasıdır. Bu hâle erenler, kendi iradelerinden, arzularından, korkularından azâd olurlar. Onlar, Hakk'ın kudret eliyle hareket eden, Hakk'ın lisanıyla konuşan, Hakk'ın nazarıyla bakan "yaşayan ölüler"dir. "Ölmeden evvel ölünüz" sırrına onlar mazhar olmuşlardır.

Terzibaba Geleneğinde Fena'in Yaşanması

Hakikat yolculuğu, bir şeyler kazanma, yeni kimlikler edinme, mânevî rütbeler biriktirme seferi değildir. Tam aksine, bu yol bir soyunma, bir bırakma, bir arınma yolculuğudur. Sâlikin, yani bu yola baş koymuş canın en büyük gayesi, Cenâb-ı Hakk'ın ona lütfettiği varlık elbisesinin altındaki hayalî, vehmî benliği bir bir üzerinden çıkarmasıdır. Bu yolculuğun zirvesi ve aynı zamanda en çetin menzili, "Fena" yani yokluk hâlidir. Lâkin bu yokluk, bir hiç olup kaybolmak değil, asıl Varlık'ta kendini bulmak için sahte varlıktan geçmektir. Bu, kuru bir bilgiyle, kitap karıştırmakla ulaşılan bir durak değildir. Bu bir hâldir, bir tecrübedir ve ancak yaşanarak bilinir.

Seyr-i Sülûk'un Gayesi: "Sen, Sen Olma" Hâli

Yolun en başında sâlike verilen ilk ders, belki de en son anlayacağı dersin tohumudur: Varlığının hakikatini sorgulamak. "Ben kimim?" suali, yolun anahtarıdır. Bu sualin cevabı, benliğin katmanlarını soya soya, en sonunda "ben" denilen şeyin bir vehimden ibaret olduğunu idrak etmekle bulunur. Seyr-i sülûk, yani mânevî yolculuk, bu vehmi ortadan kaldırma sanatıdır. Terzi Baba Necdet Ardıç Hazretleri, bu nihai hedefi en yalın ve en sarsıcı haliyle şöyle ifade eder:

Her şeyi bir yana at, hiç bir şeyle olma hatta sen, sen olma hele nefsinle hiç olma, O’nunla, yâni Hak'la da olma hatta, onda da olma onunla birlikte de olma fakat, şunu da unutma ki sen, ne bir fanisin ne de bir mevcûd sen O’sun O da sen, bu arada şu mânâyı da anla Allahû Teâlâ âlemlerden hiç birine muhtaç değildir, ganidir. (...) O şey ki, hiç bir şey değildir, ona bir vücûd, yâni varlık verilemez sonra o şey ki varlıktan yana bir nasibi yoktur onun için de bir fenâ hali olamaz ancak fenâ hali bu varlığın isbâtından sonra meydana gelebilir ki, fenâya müncer olacak bu varlık, bir yönüyle mevhumdur. Şimdi kendine gelmek zamanıdır, Sen ki kendini ne bir varlığa sâhip, ne de bir fenâ haline varacak biri bildin ve bu mânâda bir mârifet duygusuna sâhip oldun işte o zaman yüce Allah'ı gerçekten anladın sayılır yâni mârifet sâhibi oldun demektir bu mânânın dışında bir şey ummak boşunadır.

Bu sohbet, yolun tamamını özetler gibidir. "Sen, sen olma" emri, sâlikin kendine atfettiği bütün sıfatlardan, fiillerden, hatta varlık hissinden sıyrılmasıdır. Lâkin iş burada bitmez. "O'nunla da olma" uyarısı, daha ince bir perdeye işaret eder. Hakk ile birlikte olduğunu düşünmek dahi, "sen" ve "O" ayrımını, yani ikiliği (şirki) içinde barındırır. Tevhid, bu ikiliğin de ortadan kalktığı Cem makamı'dır.

Fena, yani yok olma hali, ancak bir varlık ispatından sonra gelebilir. Peki, hangi varlık? Hakikî varlık değil, "mevhum" yani vehmedilen, hayalî varlık. Sâlik önce, kendisini müstakil bir varlık olarak görür. İbadet eder, zikreder, riyazet çeker ve bu fiilleri "ben" yapıyorum zanneder. İşte bu, ispat edilen mevhum varlıktır. Yolculuk, bu "ben" zannının ne kadar temelsiz olduğunu göstermek içindir. Kişi, fiillerinin Fâil'inin, sıfatlarının Mevsûf'unun ve nihayetinde varlığının Vücûd'unun Hakk olduğunu anladığında, o mevhum varlık kendiliğinden aradan çekilir. İşte hakiki Fena budur. Yoksa, zaten hakikatte var olmayan bir şeyi yok etmeye çalışmak, boş bir çabadan ibarettir. Kendini ne bir varlığa sahip, ne de yok olacak bir "şey" olarak görmediğin an, mârifet kapısı aralanır.

Mürşid-i Kâmil'in Eliyle Fenâya Ulaşmak: Fenâ fi'ş-Şeyh

Bu çetin yolculuk, pusulasız, haritasız çıkılacak bir sefer değildir. Sâlikin, kendi aklı ve çabasıyla mevhum benliğinin kalesini fethetmesi neredeyse imkânsızdır. Zira o kaleyi koruyan da, fethetmeye çalışan da aynı "ben"dir. Bu düğümü ancak dışarıdan, daha doğrusu sâlikin hakikatinden gelen bir el çözebilir. İşte o el, Mürşid-i Kâmil'in elidir. Mürşid, sâlikin kendi kendine yapamayacağını Hakk'ın izniyle ve himmetiyle yapandır. O, sâlikin varlığındaki paslanmış kilitleri açan, ona unuttuğu aslî kimliğini hatırlatan mânevî bir sanatkârdır.

Bu sanatın ilk adımı, "Fenâ fi'ş-Şeyh" yani müridin, mürşidinde fâni olmasıdır. Bu, körü körüne bir bağlılık veya şahsiyeti yok etme değildir. Tam aksine, sahte şahsiyetten kurtulup, hakiki şahsiyete bürünmektir. Terzi Baba Hazretleri, bu hâli kendi mesleğinden, terzilikten verdiği bir misalle açıklar:

Yâni bağlanılan yerin nisbetiyle, benzeriyle hareket etmek gibi. Onun davranışları nasıl, hayata bakışı nasıl? Ne şekilde gününü sürdürüyor gibi. Ona bakarak bir yere gitmişsek tabi faydalanmak için gidiyoruz. (...) Böyle yaptıkça, kişi kendi nefsinden uzaklaşmış, bağlı bulunduğu yerin hakikati, nefsinin yerine geçmiş yâni onun ahlâkıyla ahlâklanmış olmaktadır. İşte kişinin “tehallaku bi ahlâki rasûlullaha” ulaşabilmesi için evvelâ “fenâ fiş’şeyh” hükmüyle oranın ahlâkına bürünmesi gerekir. Başka yolu yoktur.

Bir çırağın ustasının yanında sanatı öğrenmesi gibi, sâlik de mürşidinin yanında "insan olma" sanatını öğrenir. Onun bakışıyla bakmaya, onun gibi düşünmeye, onun ahlâkıyla ahlaklanmaya başlar. Bu, bir taklit değil, bir "tahalluk"tur, yani o hâle bürünmektir. Müridin kendi arzu ve iradesi, mürşidin irfan potasında erir. Bu erime, bir yok oluş değil, daha kâmil bir biçimde yeniden var oluştur. Terzi Baba'nın dediği gibi, ustasına "terzi" diyorlardı, çırak onun sanatını alınca, ona da "terzi" demeye başladılar. Nisbet, yani mânevî bağ ve kimlik, böylece intikal eder.

Bu basamak atlanmadan, daha ileri gidilemez. Yolun haritası bellidir:

”Fenâ fiş’şeyh, fenâfilusta” olmadan “fenâ fir’rasûl” olunamıyor. “Fenâ fir’rasûl” olunamayınca “fenâfillâh” ta olunamıyor. (...) Birinci aşaması “fenâ fiş’şeyh” yâni şeyhinde fâni olmak. Bu ne demek? Kendi ahlâkı onun ahlâkı, kendi davranışları onun davranışları, kendisine bir ayna olması gibi. Burada birinci aşamada kendini yok ettiğinde “fenâ fir’rasûl” mertebesi kendisinde açılmaya ve anlaşılmaya başladığında, o zaman eyvah aynı kişiymiş bu gibi.

Mürid, mürşidinde fâni olduğunda, aslında mürşidin şahsında tecelli eden Peygamberî ahlâka ve hakikate ayna tutmuş olur. O zaman anlar ki, mürşidi onu kendisine değil, Hz. Resûlullah'a (s.a.v) çağırmaktadır. Bu, Fenâ fir-Resûl (Peygamber'de fâni olma) mertebesidir. Mürşid, artık Risâlet hakikatinin bir mazharı olarak görünür. Bu idrak de derinleşince, sâlik anlar ki, o hakikat de dahil olmak üzere her şey, varlığını Hakk'tan almaktadır. Böylece kapı, Fenâfillâh (Allah'ta fâni olma) mertebesine açılır. Mürşid, bu üç mertebenin de kendisinde cem olduğu bir İnsan-ı Kâmil'dir. O, sâliki elinden tutup, önce kendi Tarikat dairesine, sonra Risâlet hakikatine, nihayetinde de Hakk'ın Zâtî tecellisine ulaştıran bir rehberdir.

Mürşid, sâlikin bâtınına, yani iç dünyasına öyle bir tesirde bulunur ki, onun atıl kalmış mânevî latifelerini harekete geçirir. Sâlik, kendi beşerî ruhuyla belli bir yere kadar gelebilir, ancak Fena'nın yaşandığı Îsevîyyet (İsa a.s. ile ilişkili sıfatlar) mertebesine çıkabilmesi için, daha kudsî bir nefese ihtiyaç vardır.

Sâlikin fenâ-fillâh’a yâni Îsevîyyet (sıfat) mertebesine yükselebilmesi için üçüncü bir rûha, Rûh’ül Kuds’e ihtiyacı vardır. “ Ve eyyednâhu bi rûhil kudus ” “ Onu Rûh’ül Kuds ile destekledik ” (Bakara 2/87) hakîkatini yaşaması gerekir. Rûh’ül Kuds’ü kişiye ancak Cebrâil vasfında olan daha evvel bu mertebeleri idrâk etmiş ve yaşamış bir insân-ı kâmil nefh edebilir. Bu zât, sâlikin mânevî ve rûhânî babası mesâbesindedir.

Mürşid-i Kâmil, işte bu "nefh" yani üfleme fiilini icra eden "mânevî baba"dır. O, Cebrâilî bir vasıfla, sâlikin kalbine Hakk'ın diriltici nefesini ulaştırır. Bu nefesle sâlik, "ölmeden evvel ölme" sırrına erer; beşerî varlığı ölür, ilâhî bir kimlikle yeniden dirilir. Fena'nın pratik olarak yaşanması, bu ilâhî müdahale olmadan mümkün değildir.

Nefs Saltanatının Yıkılışı ve Hakikî Kimliğin Zuhûru

Fenâ fi'ş-Şeyh ile başlayan ve Rûh'ül Kuds'ün nefhasıyla canlanan sâlikin iç âleminde büyük bir inkılap yaşanır. Yıllardır varlığını yöneten, istek ve korkularını belirleyen bir saltanat çöker: Nefs-i Emmâre'nin (kötülüğü emreden nefs) saltanatı. Bu saltanat yıkıldığında, sâlikin dünyaya, ahirete ve kendisine bakışı kökten değişir. Artık onun için ne tamah edilecek bir cennet, ne de korkulacak bir cehennem kalır. Çünkü her ikisi de, "ben" var oldukça anlamlı olan şeylerdir. "Ben" aradan çekilince, muhatap kim olacaktır?

Nefsî benliğin hükmü ortadan kalktıktan sonra, zâten üzerimizde bunların muhatabı kalmaz. Hedefimiz Cenâb-ı Hakk (c.c)’ın ne cennetidir ne de cehennemidir, hedefimiz Cenâb-ı Hakk (c.c)’ın zâtıdır. Cennet ve cehhennem Cenâb-ı Hakk (c.c)’ın isimleri ve sıfatlarıdır, oysa bizler gerçek mâ’nâ da insanlık hakîkatini taşıyor isek, bize zâtı lâzımdır.

Âşık için maşuğun kendisi varken, onun evini veya bahçesini istemek abesle iştigaldir. Cennet ve cehennem, Hakk'ın Celâl ve Cemâl isimlerinin tecellileridir. Fena ehli ise, bu tecellilerin kaynağı olan Zât'ın kendisine tâlip olur. Bu, İsimler ve Sıfatlar âlemini inkâr etmek değil, onların ötesindeki kaynağa vuslatı arzulamaktır.

Nefs benliğinin yıkılması, sâlikin idrak ufkunu sonsuz bir genişliğe açar. Terzi Baba Hazretleri, bunu günümüz insanının kolayca anlayacağı bir misalle anlatır:

Bizlerin içerisindeki genişlik İlâh-î kimliktir. Nefsî emmâremizin saltanatından kurtulduğumuz anda, bizlere bu denli geniş ufuk açılmış olur. Bunun en güzel örneği ise kişisel olarak kullanılan bir bilgisayarın sadece kendi hard diskindeki bilgileri kullanmasıdır, oysa internete bağlı olan bir bilgisayarın, nerede ise sonsuz denilebilecek genişlikteki bilgileri kullanabilmesidir. İşte akl-ı cüz’imiz bizim kişisel olarak kullandığımız bilgisayar gibi iken, akl-ı küll internete bağlanmış bir bilgisayar gibidir. Nefsî benlik içerisinde yaşadığımız sürece, akl-ı küllden haberimiz olmaz.

Nefs, bizi kendi sınırlı hard diskimize, yani cüz'î aklımıza, tecrübelerimize ve vehimlerimize mahkûm eder. Fena ise, bu kişisel bilgisayarı, ilâhî bilgi ağı olan Akl-ı Küll'e, yani Küllî Akıl'a bağlamaktır. Bu bağlantı kurulduğunda, sâlik artık kendi sınırlı bilgisiyle değil, Hakk'ın sonsuz ilmiyle görür, işitir ve bilir. Bu bağlantıyı kuran "sultan güç" ise, Mürşid-i Kâmil'in sohbetleridir. Sohbetler, sâliki çevreleyen o "beden kutru"nu, yani benlik zindanını parçalayan mânevî bir kuvvettir. Bu kuturdan çıkan derviş, artık hürriyetine kavuşmuş, ufku açılmıştır. Kendine ait bir varlığı kalmadığı için, bir iddiası da kalmaz. Çünkü iddia, var olduğunu zannedende bulunur. Yok olanın ne varlığından haberi olur, ne yokluğundan.

Fenâ Hâlinin Amelî Tecrübeleri: Gece İbadeti ve Sabır

Bu yüce hâllere ulaşmak, sadece istemekle veya sohbet dinlemekle olmaz. Sâlikin, bu teorik bilgileri kendi hayatında, amelleriyle ve ibadetleriyle tecrübe etmesi gerekir. Farz ibadetler yolun temelidir, ancak sâliki Fena mertebelerine taşıyan, nafile ibadetler, zikirler ve riyazetlerdir. Özellikle gece ibadetinin, yani teheccüd namazının bu yolda özel bir yeri vardır. Gece, kesretin yani çokluk âleminin perdelerinin inceldiği, halkın uykuda, Hakk'ın ise kendisine yönelenlere en yakın olduğu bir vakittir.

Zümer Sûresi'nde geçen bir âyet-i kerime, bu hâli yaşayan sâlikin durumunu resmeder: "Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden, ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir?" (Zümer, 39/9). Terzi Baba Hazretleri, bu âyetteki sıralamanın hikmetine dikkat çeker:

Fenâ fillâh'ın salâttaki karşılığı "sâciden" (secde) hâlidir. İnsânın en şerefli uzvu olan yüzünü ve alnını toprağa koyması, kendi izâfî varlığının Hakk'ın mutlak varlığı karşısında hiçliğinin ikrârıdır. Bakâ billâh'ın karşılığı ise secdeden sonraki "kâimen" (kıyâm) hâlidir. Secdeden kalkıp kıyâmda durmak, fenâdan sonra Hakk ile bâkî olarak ayağa kalkmaktır. (...) Âyette önce secde, sonra kıyâm zikredilmiştir. Hâlbuki salâtta kıyâm secdeden önce gelir. Bu tertîb, ma'nevî seyre işârettir: Sâlik önce secde eder, ya'nî kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok eder; ardından kıyâma kalkar, ya'nî fenâdan bakâya geçer.

Gece namazı, her gece sâlike Fena ve Bekâ tecrübesini yaşatan bir mi'racdır. Secde, "ben"liğin toprağa serilmesidir; bir tür iradi ölümdür. O secdede sâlik, kendi hiçliğini, acziyetini ve fakrını ikrar eder. Kıyâm ise, o hiçlikten Hakk ile yeniden ayağa kalkmaktır. Artık ayakta duran, onun beşerî varlığı değil, Hakk'ın kendisinde tecelli eden "Kayyûm" ismidir. Gece, bu Fena'dan Bekâ'ya geçişin en sessiz, en derûnî yaşandığı bir laboratuvardır.

Bu yolculuk aynı zamanda bir sabır yolculuğudur. Bakara Sûresi'nde "Sabır ve namazla yardım isteyin" (Bakara, 2/153) buyrulur. Bu âyet, Fena yolcusunun azığıdır.

Sabır ve namaz ile Sabır en son Esmâ-i İlâhiyye olduğuna göre Esmâ-i İlahiyyeyi birleyip, Fenâfillah hâli ile göz nuru olan namazda yani Mi’rac’da arayacağız.

Sabır, sadece sıkıntılara katlanmak değildir. Tasavvufta sabır, nefsini Hakk'ın iradesine karşı gelmekten alıkoymaktır. Benliğin eriyişine, alışkanlıkların yıkılışına, bilinen her şeyin altüst oluşuna sabretmektir. Namaz ise bu sabrın eyleme dökülmüş halidir. Sâlik, her namazda, özellikle de gece namazlarında, sabırla Fena kapısını çalar. O kapı açıldığında ise, artık ne çalan kalır, ne de çalınan kapı. Geriye sadece "Hû" sedası kalır. Terzibaba geleneğinde Fena'nın yaşanması, böyle ilmî, amelî ve hepsinden öte hâl ile yaşanan, Mürşid'in eliyle şekillenen, gece ibadetleriyle demlenen ve sabırla nihayete eren kutlu bir yolculuktur.

Füsûsu'l-Hikem'de Fena

Tasavvuf yolunun zirvesi, sâlikin nihai durağı ve aynı zamanda her şeyin başladığı yer olan Fena bahsine, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin hikmet deryasından bakılır. Füsûsu’l-Hikem, peygamberlerin lisanında açığa çıkan ilahi hakikatlerin mührünü taşıyan bir hazinedir. Fena kavramı da bu hazinenin içinde, her bir peygamberin hikmetine göre farklı bir vecheyle parıldar. O, basit bir yok oluş değil, hakiki varlığa ermenin kapısıdır. O, aklın sınırlarının bittiği, aşkın ve irfanın başladığı yerdir. Şeyh-i Ekber, bu makamı bir ilim olarak değil, bir hâl, bir zevk ve bir tahakkuk olarak önümüze koyar.

Fena, en temelde, kulun kendi vehmî varlığını, benliğini ve sahiplendiği sıfatları, asıl sahibi olan Hakk’a iade etmesidir. Bu, bir kayboluş değil, damlanın okyanusa kavuşmasıdır. Okyanusa kavuşan damla yok olmaz, okyanus olur. Fena’nın en yüksek mertebesi, bir takvâ halidir. Takvâyı genellikle haramlardan sakınmak olarak biliriz, ki bu avâmın, yani yolun başındakilerin takvâsıdır. Ama ariflerin takvâsı bambaşkadır. Şeyh-i Ekber, İshak (a.s.) kelimesindeki hikmette bu mertebeleri şöyle sıralar:

İmdi takvânın üç mertebesi vardır: Birincisi: Avâmın takvâsıdır ki, Hakk'ın nehyettiği şeylerden ittikā ve ictinâbdır. İkincisi: Havâssın takvâsıdır ki, kemâlâtı kendi nefsine ve mezâmmı Hakk'a isnâd etmekten ittikādır. Üçüncüsü: Ehassu'l-havâssın takvâsıdır ki, zâten ve sıfaten ve fiilen Hakk'ın vücudundan gayrı bir vücûd isbâtından çekinmektir.

Hakiki Takva, yani ehassu’l-havâssın (seçkinlerin en seçkinlerinin) takvâsı, Hakk’tan başka bir varlık, bir fiil, bir sıfat görmekten, böyle bir iddiada bulunmaktan dahi “sakınmak”tır. İşte Fenâfillah budur. Bu, “ben yokum” demek değil, “zaten hiç olmadım ki” idrakine varmaktır. Varlık sadece O’nundur. Fiil O’nun, sıfat O’nun, Zât O’nundur. Bu idrak, seyr-i sülûkun, yani mânevî yolculuğun meyvesidir ve bu idrake varan, artık “fark” makamına, yani beka-billah sahasına yeni bir gözle döner.

Bu Fena ve Beka yolculuğunun en kâmil örneği, varlığın gözbebeği olan İnsan-ı Kâmil’dir. Şeyh-i Ekber, Âdem (a.s.) kelimesindeki hikmette, insanın bu kevnî ve vücûdî konumunu eşsiz bir misalle anlatır. Hak, âleme kendi kâmil sureti olan insan ile bakar.

İşte insan, Hak için, gözün gözbebeği konumunda bulunduğundan dolayı "insan" diye adlandırıldı. Çünkü Hak, insân-ı kâmil ile halkına bakar.

Bu, muazzam bir sırdır. Gözbebeği, görme fiilinin gerçekleştiği yerdir. O olmadan ne suretler görünür ne de renkler seçilir. İnsan-ı Kâmil de Hakk’ın âleme nazar ettiği, âlemde tecellilerini gördüğü bir ayna, bir gözbebeğidir. Bu yüzden onun bir yüzü halka, bir yüzü Hakk’a dönüktür. Suretiyle sonradan var olmuş (hâdis), hakikatiyle ise öncesiz (ezelî)dir. Şeyh-i Ekber aynı bahiste bu Berzah (iki âlemi birleştiren ara-varlık) olma hâlini şöyle derinleştirir:

Ya'ni kevn-i câmi' olan insân-ı kâmil sûretiyle hâdistir ve hakîkat-i rû- hiyyesiyle ezelîdir. Zîrâ suver-i ilmiyye ilm-i ilâhîdir; ve ilim niseb-i ilâhiy- yeden bir nisbet olmak i'tibâriyle Hakk'ın “ayn"ıdır; ve Hak ise ezelîdir... insân-ı kâmil bir kelimedir ki, ahkâm-ı vücûb ile ahkâm-ı imkân aralarını fasleder; ve kendisi vücûb ile imkân arasında berzahdır.

Fena, bu berzah makamına yükselişin adıdır. Sâlik, kendi izafî, sonradan olma, imkân dairesindeki varlığından fani olur ki, Hakk’ın ezelî ve zorunlu varlığının (vücûb) hakikati onda tecelli etsin. Bu, bir ölümle olur. Ama bu ölüm, bedenin toprağa girdiği “ıztırârî ölüm” (zorunlu ölüm) değil, iradeyle seçilen bir ölümdür: Mevt-i irâdî. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) “Ölmeden evvel ölünüz” emri, bu sırra işaret eder. Bu iradî ölüm, sâlikin nefsini, hevasını, benlik iddialarını kendi eliyle kurban etmesidir. Şeyh-i Ekber, İlyas (a.s.) kelimesindeki hikmette bu ölümsüz hayata şöyle kapı aralar:

Hâl böyleyken, telaşlanma ve korkma; fenâ-fillâh (Allah'ta yok olma) ile nefsini öldürmeye çalış! Ve "مُوتُوا قَبْلَ أَنْ تَمُوتُوا" [Ölmeden evvel ölünüz!] yüce emrine uy! ... Eğer bu şehadet yerinde yetmiş altı basit unsurdan dokunmuş bir elbiseye bürünen hakikatin, bu elbiseden soyunup bu cismanî sûretten ayrılırsa, yok olacağım diye korkma! Hakikatin, bu yoğun elbiseyi çıkardığı anda, ona intikal edeceği yerin gereğine göre latif bir belirlenme elbisesi giydirirler.

Bu iradî ölümle ölen, yani benliğinden fani olan kulun durumu nedir? Artık onun fiilleri kime aittir? Şeyh-i Ekber, İshak (a.s.) faslında, Fena hâlindeki arifin fiillerinin Hakk’a ait olduğunu, onun bir tasarrufunun kalmadığını o meşhur ayetlerle açıklar:

Bununla birlikte ârif öyle bir fenâ (yok olma, benliğin ortadan kalkması) ile şereflenmiştir ki, kendisinin bütün sıfatları yokluk diyarına gidip, kendiliğinin adı ve nişanı kalmamıştır. Artık ondan her ne sâdır olursa, ona mensup değildir. Nasıl ki âyet-i kerîmede buyurulur: وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى (Enfal, 8/17) [Attığın vakit sen atmadın; velâkin Allah attı.] ve فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ (Enfâl, 8/17) [Siz onları öldürmediniz, velâkin onları Yüce Allah öldürdü]."

Bu makamda kul, bir nevi mecburiyet içindedir. Ama bu, Cebriyye fırkasının anladığı gibi bir zorlama değildir. Çünkü zorlama, iki ayrı varlık gerektirir: zorlayan ve zorlanan. Fena makamında ise ikilik kalkmıştır. Orada Hakk kendi fiilini, fani olmuş kulunun suretinde işlemektedir. Terzibaba Hazretleri’nin Fusûs şerhinde bu inceliği vurguladığı gibi:

Şimdi kul fiilini yapmakta mecbur, ne zaman hangi mertebede mecbur, iseviyet mertebesinde mecburdur, kul varlığında fani olduğu zaman, yani fenafillâh mertebesinde Hakk ile Hakk olduğu zaman, bütün yaptığı fiiller kendinden değil Hakk’tandır. Dolayısı ile zâhir anlayışı itibariyle kul o fiilini yapmak mecburiyetindedir sözü zâhiren geçerli gibi oluyorsa da hükümsüzdür. Neden, cebir ve cebbariyet ikilik gerektirir, yani bir cebreden olacak, bir de onu da yapan olacaktır. Fenâfillâh mertebesinde böyle bir husus olmadığından orada da gene Hakk kendi fiilini kendi işlemektedir. İkinci bir kişi yok ki cebir etmiş olsun.

Ancak yolculuk burada bitmez. Fena’dan sonra Bekā-billah (Hak ile baki olma) makamı gelir. Kul, Hakk’ın sıfatlarıyla bezenmiş olarak tekrar “fark” âlemine, yani halkın arasına döner. Artık onun tasarrufu, Hakk’ın izni ve kuvvetiyledir. Lût (a.s.) kelimesindeki hikmette Şeyh-i Ekber, Fena ve Beka makamları arasındaki bu tasarruf farkını çok net bir şekilde ortaya koyar:

Velhâsıl fenâ-fillah makāmında olan kimsenin, bir şeyin îcâd ve i'dâ- mında himmetle tasarrufu yoktur. Fakat bekā-billâh mertebesinde olan insân-ı kâmilin, mazhar olduğu esmâ-i ilâhiyye mecmûunun kuvvetiyle tasarrufu ve îcâd ve i'dâma himmeti vardır. Ve insân-ı kâmilin âlemde ta- sarrufu, mezâhir vâsıtasıyla zâhir olur.

Demek ki sâlik, önce kendi vehmî gücünden ve iradesinden tamamen soyunacak (Fena), sonra Hakk’ın ona bahşettiği ilahi kuvvetle yeniden donanacaktır (Beka).

Fena hakikatinin bir de toplumsal ve kevnî mertebesi vardır. Nasıl ki kişinin kötü ahlakı ve nefsanî arzuları onun mânevî ölümüne sebep olursa, bir toplumun nefs-i emmâresinin galeyanı da o toplumun helakına yol açan felaketler suretinde zuhur eder. Şeyh-i Ekber, Musa (a.s.) kelimesindeki hikmette bu sırrı açıklar. Geçmiş kavimlerin başına gelen seller, depremler, salgın hastalıklar, onların peygamberlerine karşı kibirlerinin, isyanlarının, yani nefs-i emmârelerinin dışa vurmuş suretleridir.

Ma’lûm olsun ki: Ümem-i mâziyeden her birerlerinin helâk ve inkırâzlarına bâdî olan âfât-ı tabîiyye sûretleri onların peygamberlerine karşı olan tekebbür ve serkeşliklerine ve binâenaleyh envâ’-ı maâsîyi irtikâblarına sebeb olan nefs-i emmârelerinin sûretinden başka bir şey değildir. Seylâblar, zelzeleler, harîklar, vebâlar, koleralar ve sâir emrâz-ı müstevliye sûretleri hep, ma’rifet-i ilâhiyye için mahlûk olan insanların parlak isti’dâdlarını mühmel bırakıp evsâf ve ahlâk-ı hayvâniyye ile ittisâflarının sûretleridir.

Bu, ne yaparsan kendine yaparsın hakikatinin kevnî bir tecellisidir. Firavun’un isyanının sureti, Musa’nın asasının yılan olup kendi sihrini yutmasıyla tecelli etmiştir. Kötü amel, sahibini yok eden bir surete bürünür. Bu, aynı zamanda Hakk’ın rahmetinin bir tecellisidir. Çünkü o fenâ suret, nefsi terbiye etmek ve onu Hakk’a döndürmek için bir vesiledir.

Bütün bu Fena, Beka, tecelli, tenzih ve teşbih hakikatleri, en kâmil ve en dengeli biçimde tek bir mazharda, Varlık Nûru olan Efendimiz Hz. Muhammed’de (s.a.v.) zuhur etmiştir. Diğer peygamberlerde ve velilerde bazı isimler daha baskın olarak tecelli ederken, O, bütün ilahi isimlerin dengeli bir şekilde tecelli ettiği “mazhar-ı etemm”, yani en kâmil tecelli mahalli olmuştur. Lût (a.s.) kelimesinin şerhinde bu hakikat şöyle dile getirilir:

Gerçekte Hak, diğer peygamberlerinde ve evliyasında da bütün isimleriyle ortaya çıkmıştır. Fakat onlarda ortaya çıkan isimler, denge üzere değildir. Bazısının hükmü, bazısına üstündür. Bu sebeple "mazhar-ı etemm" (en mükemmel tecelli yeri) tabiri ancak Peygamberimiz (s.a.v) Efendimiz'e sınırlıdır.

Fena yolculuğu, sâlikin kendi cüz’î varlığından sıyrılıp, bu Muhammedî hakikatin küllî denizine katılmasıdır. Bu, kendi vehmî benliğini ortadan kaldırıp, Hakk’ın varlığıyla var olma, O’nun gözüyle görme, O’nun kulağıyla işitme sanatıdır. Füsûs’un her bir kelimesi, bizi bu sanatın inceliklerine davet eden birer hikmet pınarıdır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Fena, sadece bir yok oluş, bir kayboluş değildir. O, hakikatin gözünde iki görünenin nasıl bir olduğunun idrakidir. Aklın "ya o, ya bu" dediği yerde, kalbin "hem o, hem bu" sırrına ermesidir. İşte bu sırra, yani zıtların birliğine, irfan ehli Cem makamı derler. Bu makamda, varlık ve yokluk, zâhir ve bâtın, Hak ve halk birbirine yabancı değildir; aynı hakikatin iki farklı yüzü gibi tecellî ederler.

Bu öyle bir haldir ki, Hak zâhir olunca halk O'nun içinde gizlenir; halk zâhir olunca da Hak, o halkın özü, canı, kulağı, gözü olarak bâtında kalır. Bu iki yönlü tecellî, sâlikin Hakk'a yakınlığının (kurbiyet) da iki farklı mertebesini açığa çıkarır. Şeyh-i Ekber, İbrahim Aleyhisselâm'ın hikmetinden bahsederken bu sırrı şöyle aralar:

Hak'kın görünen, halkın ise görünmeyen ve gizli olması suretiyle meydana gelen yakınlığa "kurb-i ferâiz" (farzlar yakınlığı) derler. Çünkü varlığın aslı Hak'tır; ve bu "varlık" vacip ve farzdır; ve bu yakınlığın sahibi ilâhî sevgilidir. Onun Hakk'a yönelişi cezbeden (ilâhî çekimden) sonradır; bekâsı (kalıcılığı) fenâsından (yok olmasından) öncedir. Hak, Zâhir ismiyle tecelli etmiş olduğundan, onun zâtı ve sıfatı fânî olup, tecelli eden Hak'kın idrakine bir araçtır.

"Kurb-i ferâiz" makamında, sâlikin kendi varlığı Hakk'ın Zâhir isminin tecellîsi altında erimiştir. Artık ortada "ben görüyorum, ben işitiyorum" diyen bir benlik kalmaz. Kul, Hakk'ın görmesine ayna, işitmesine alet olur. "Attığın vakit sen atmadın, velâkin Allah attı" (Enfâl, 8/17) âyetinin sırrı burada tecellî eder. Atan el, Muhammedî eldir ama atan, o elden fiilini izhâr eden Hak'tır. Bu makamdaki velî, "mahbub" yani sevilendir. O aramamış, bulunmuştur. Cezbe sülûktan önce gelmiş, Hakk onu kendine çekmiştir. Onun varlığı, Hakk'ın varlığında fânî olduğu için, kendisi bir "araç" haline gelir.

Bir de madalyonun diğer yüzü vardır. Orada halk zâhir, Hak ise bâtındadır. Bu da "kurb-i nevâfil" yani nafilelerle kazanılan yakınlıktır:

Halkın görünen, Hakk'ın ise gizli ve örtülü olması şeklinde meydana gelen yakınlığa da "kurb-i nevâfil" (nafilelerle kazanılan yakınlık) derler. Çünkü "nefl" (nafile), halkın varlığıdır; bu varlık ise fer'îdir (ikincil) ve asıl üzerine fazlalıktır. Bu yakınlığın sahibi, ilâhî sevgilidir. Onun sülûkü (manevî yolculuğu), cezbeden (ilâhî çekimden) öncedir; fenâsı (yok oluşu), bekāsından (kalıcılığından) öncedir.

Bu makamda sâlik, "muhib" yani sevendir. O, nafile ibadetlerle, zikirle, riyâzatla kendi varlık dağını yonta yonta yol alır. O arar ve bulur. Sülûkü cezbeden öncedir. Bu yolda önce kendi sıfatlarını ve fiillerini Hakk'ınkinde yok eder, fenâsı bekâsından önce gelir. Bu halde Hak, onun kulağı, gözü, eli, ayağı olur. "Ben kulumu sevdiğim zaman, onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli... olurum" hadîs-i kudsîsinin tecellî ettiği yer burasıdır. Görünüşte fiili işleyen kuldur, ama o fiilin ardındaki hakikî fâil, Bâtın ismiyle tecellî eden Hak'tır. İki makam da Hakk'a yakındır, lâkin Şeyh-i Ekber'in işaret ettiği gibi, kulun tamamen aradan çekildiği "kurb-i ferâiz", daha tam ve daha geniş bir tevhîd şühûdudur.

Kulun varlığının Hakk'ın varlığında erimesi, aklın tasavvur edemeyeceği bir haldir. Zâtî tecellî vuku bulduğunda, kulun izâfî, gölge varlığı bir anda silinir. O an sığınacak hiçbir yer, tutunacak hiçbir dal kalmaz. İşte o dehşet anında ârif, yine Hakk'a sığınır, ama bu sığınma bir isimden başka bir isme değil, Zât'tan yine Zât'adır.

Ve Hak, zâtî tecellîsiyle, bizim izafî varlığımızı yok ettiği zaman, biz O'ndan yine O'na sığınırız. Nasıl ki (S.a.v.) Efendimiz "وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ" [Senden Sana sığınırım.] hadîs-i şerîfiyle bu sığınmaya işaret buyurmuştur. Bu sığınma zât ve varlık yönündendir; isimler yönünden değildir.

İsimler âleminde gazaptan rahmete, Kahhâr'dan Latîf'e sığınırsın. Ama Zât tecellî ettiğinde, bütün isimler o tecellîde kaybolur. Artık sığınacak bir "sıfat" kalmamıştır. Sadece Mutlak Vücûd vardır. O an kul, kendi yokluğunu idrak eder ve o yokluktan, varlığın ta kendisine, yani Hakk'a iltica eder. Şeyh-i Ekber bunu buz ve buhar misaliyle anlatır: Güneşin tecellîsiyle eriyen buz parçaları nasıl aslı olan buhara dönüp onda gizlenirse, Zâtî tecellî karşısında kulun sureti de eriyip aslı olan Hakk'ın Hüvviyet'inde gizlenir. Önce buhar buza gıda olmuş, onu var etmişti; şimdi buz buhara gıda olur, onda yok olur. Bu, fenânın ta kendisidir.

Bu fenâ, bir son değil, hakiki bir başlangıçtır. Bu, ayrılık ölümünden (mevt-i tefrika) sonra başlayan birlik hayatıdır (hayât-ı cem).

İkinci hayât, mevt-i tefrikadan hayât-ı cem’dir; ve “hayât-ı cem’”den murâd hayât-ı kalbiyyedir, onunla himem ve havâtır cem’olunur... Ve cem’e “hayât” tesmiye olunmasının sebebi budur ki, hayât-ı ebediyyeye müeddî olur; belki o hayât-ı ebediyyenin “ayn”ıdır.

Dünya hayatında zihin bin parçadır. Geçim derdi, gelecek kaygısı, geçmişin pişmanlığı... Bütün bu dağınık düşünceler, insanı asıl vatanından ayıran bir "ayrılık ölümü"dür. Fena ile bu dağınıklık biter. Kalp, bütün himmetini, bütün yönelişini tek bir noktada, yani Hak'ta toplar. Bu, kalbin dirilişidir, ebedî hayatın ta kendisidir. Artık sâlik fânî şeylere değil, Bâkî olan'a bağlanmıştır. Bu hayata eren için ne durmak vardır ne de ölüm. Onun hayatı, Hakk'ın varlığıyla devam eden sonsuz bir harekettir.

Bu derin hikmet, en dünyevî görünen hallerde bile kendini gösterir. Şeyh-i Ekber, Kelime-i Muhammediyye'de, nikâh ve cinsel birleşme anındaki fenâ halini anlatırken bu sırrı en mahrem perdeden bizlere fısıldar. İki sevenin birleşme anındaki kendinden geçişi, o şehvet anında benliğin eriyişi, aslında tevhid tecrübesinin en kesif âlemdeki bir yansımasıdır. O an, kişi kendi varlığını unutur, karşısındakinin suretinde fânî olur. Lâkin Hak, kulu üzerindeki gayret-i ilâhiyye'sinden, yani ilâhî kıskançlığından ötürü, kulun kendisinden başkasıyla lezzet aldığı zannına düşmesini istemez.

Çünkü muhakkak Yüce Allah kulunun, kendisinden başkasıyla lezzet aldığını itikat etmesine karşı gayûrdur (kıskançtır). Böyle olunca, kendisinde fânî olduğu kimsede, ona nazar ile Hakk'a rücû etmesi (dönmesi) için, onu gusül ile tathîr eyledi (temizledi).

Gusül abdesti, sadece bedensel bir temizlik değildir. O, kulun fânî bir surette aldığı lezzet vehminden arınıp, o suretin ardındaki hakiki Mâşuk'a, yani Hakk'a dönmesi için ilâhî bir davettir. Ârif olan, eşinde fânî olduğu an, aslında Hakk'ın "münfail" (edilgen, tecelliyi kabul eden) yüzünü müşâhede eder. Kendi nefsinde ise Hakk'ın "fâil" (etken, tecelli eden) yüzünü görür. Böylece o birleşme anı, fâil ve münfailin, yani Hakk'ın iki farklı veçhesinin birleştiği bir tevhid anına dönüşür. Gafil ise sadece sureti görür ve gayrıyla lezzet aldığını sanır. Gusül, işte bu gafletten uyanışın sembolüdür.

Eğer her şey Hakk'ın tecellîsi ise, kötü fiiller, günahlar, çirkinlikler nasıl izah edilecek? Hak, çirkin fiillerle tecellî eder mi? İşte burada tenzih-teşbih dengesi dediğimiz Muhammedî mîzan devreye girer. Hak, Zâtı itibariyle her türlü noksanlıktan münezzehtir (tenzih). Lâkin O, fiilleriyle her surette tecellî eder (teşbih). Kötülük, güzellik, günah, sevap gibi ayrımlar, tecellînin zuhûr ettiği "mazhar"ın, yani o suretin kabiliyetinden kaynaklanır.

İmdi mezâhirde zâhir olan ef'âl-i mezmûme vücûdât-ı kesîfenin îcâbâtıdır; ve bu vücûdât ise, müstakil olmayıp izâfî olduklarından onlardan zâhir olan ef'âl-i mezmûme dahi, umûr-i ademiyyedendir. Mertebe-i zât bunlardan münezzehdir.

Yani, kötü fiiller, varlığın "kesif" yani yoğun, kayıtlı ve sınırlı suretlerinin gereğidir. O suretlerin kendisi izâfî, yani gölge bir varlığa sahip olduğu için, onlardan çıkan kötü fiiller de "ademî", yani yokluk hükmündedir. Zât mertebesi ise bu tür izâfîliklerden pâk ve münezzehtir. Bu yüzden Kur'ân, edeben bize yolu gösterir: "Sana iyiliklerden bir şey isâbet ederse Allah'dandır. Sana fenâlıktan isâbet eden şey nefsindendir" (Nisâ, 4/79). Ârif, bu âyetin sırrına vâkıf olarak, bütün güzellikleri Hakk'a izafe eder, kötülükleri ise kendi "nefs" dediği kesif suretine, yani gölge varlığına verir. Bu, hakikati bilmemekten değil, tam tersine, mertebelerin hakkını veren kâmil bir edepten kaynaklanır.

Hatta şeriatın "kötü" dediği bir fiil olan kısas bile, bu derinlikli bakışla farklı bir mana kazanır. Kısas meşrudur, ama Hak Teâlâ onu "fenâlık" olarak da isimlendirir: "Fenalığın cezası, onun gibi bir fenalıktır" (Şûrâ, 42/40). Neden? Çünkü katil de ilâhî suret üzeredir. Onu affetmek, onun suretinin ardındaki Hakk'a bir hürmettir. Bu yüzden affedenin ecrinin Allah üzerine olduğu müjdelenir. Bu, her mertebenin kendi hükmü olduğunu gösterir. Şeriat âleminde kısas bir haktır; hakikat nazarında ise af, daha üstün bir ahlaktır.

Bu yolda Fenâ, yok olmak değildir. O, "Ölmeden evvel ölünüz" emrine uyarak, bu fânî ve kesif bedenin, bu gölge varlığın ötesindeki hakikatinle dirilmektir. Esmâ-i Hüsnâ aynalar gibidir; sen hangi ismin aynasına baksan, orada Hakk'ın bir veçhesini görürsün. Senin hakikatin olan ayn-ı sâbite, Zât mertebesinden tenezzül ede ede bu şehâdet âlemine inmiş bir sırdır. Bu ceset libasını çıkardığında yok olmayacaksın.

Zîrâ senin vücûdun ve nefsin ayn-ı sabitenin sûretidir... Eğer bu mevtın-ı şehîdette yetmiş altı anâsır-ı basîtadan dokunmuş bir kisveye bürünen hakîkatin, bu kisveden soyunup bu sûret-i cismâniyyeden müfârakat ederse, ma’dûm olacağım diye korkma! Hakîkatin, bu kesif libâsı çıkardığı ânda, ona intikāl edeceği mevtının îcâbına göre bir kisve-i latîf-i taayyün giydirirler.

Fenâ, bu kaba elbiseden soyunup, daha latîf, daha nûrânî bir elbiseyi giymektir. Zâhirin fânî olurken, hakikatin Hakk'ın bekâsıyla bâkî kalır. Bu, fenâ değil, ayn-ı bekādır. Zıtların düğümünün çözüldüğü, ikiliğin ortadan kalktığı ve sadece Vahid-i Hakîkî'nin kaldığı Cem makamıdır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Fena

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, o irfan denizinin sultanı, hakikatleri kuru ve cansız tariflerle anlatmaz. O, bir kuyumcu gibi kelimeleri işler; bir hekim gibi ruhun nabzını tutar; bir peygamber vârisi gibi kıssaların, hikâyelerin ve temsillerin içine en derin sırları gizler. Fena bahsine de Mesnevî-i Şerîf'te böyle yaklaşır. Fena, "yok olmak" demektir, lakin bu yokluk, bir hiçliğe karışmak değil, damlanın okyanusa kavuşup okyanus olmasıdır. Bu, kelimelerle tam ifade edilemeyecek, ancak hâl ile tadılabilecek bir sırdır. Hazret-i Pîr, bu sırrın etrafında dolanır, onu türlü türlü elbiselerle bize gösterir ki, gözü ve gönlü açık olanlar o elbiselerin ardındaki güzeli sezsin. O, bize fena nedir diye bir tanım vermekten ziyade, sâliki fenaya götüren yolları, o yoldaki tehlikeleri ve menzile varmanın neşesini hikâyelerle gönlümüze nakşeder.

Kendi Tedbirini Terk Etmek: Fenâ fi'ş-Şeyh Kapısı

Yolun başı, kendi aklına, kendi planına, kendi tedbirine olan güveni terk etmektir. İnsan, kendi "ben" kalesinin içinde hem esir hem de sultandır. Bu kaleden çıkmadıkça, Varlık Sultanı'nın mülküne girilemez. Fena yolculuğunun ilk kapısı, bu kalenin anahtarını bir bilene, bir bulmuşa, bir Mürşid-i Kâmil'e teslim etmektir. Kendi iradesini, Hakk'ın iradesinin tecellî ettiği bir Pîr'in iradesinde eritmek, Fenâ fi'ş-şeyh (şeyhte, yani mürşidde fani olmak) mertebesinin başlangıcıdır. Hazret-i Mevlânâ bu hali şöyle anlatır:

Vaktaki kendi tedbirin sana ferâmûş ola, o tâze bahtı kendi pîrinden bulursun.

Buradaki "tedbir", nefsin bitmek bilmeyen hesapları, gelecek kaygıları, mâzi pişmanlıklarıdır. Sâlik, bu tedbirleri bir kenara bırakıp kendini unuttuğunda, yani kendi vehmî varlığının gürültüsünü susturduğunda, Pîr'in aynasından yansıyan "tâze baht" ile, yani yepyeni bir mânevî doğuş ile tanışır. Bu, bir kölelik değil, asıl hürriyete atılan ilk adımdır. Zira kendi nefsinin kölesi olmaktan daha büyük esaret mi vardır?

Vaktaki kendinin ferâmûşusun, seni yad ederler; bende oldun, o zaman âzâd ederler.

Bu, fena ilminin en latif [zıtların birliği](/wiki/Cem makamı) tecellilerinden biridir. "Kendini unuttuğun" vakit, yani izafî varlığından geçtiğin demde, asıl Varlık seni anar, seni yâd eder. Sen O'na "bende" (kul, köle) olduğun, kendi iradenden soyunduğun zaman, O seni mâsivanın, yani Hakk'tan gayrı her şeyin esaretinden "âzâd" eder. Bu mertebe, Fenâ-fillâh (Allah'ta yok olma) mertebesinin bir müjdesidir.

Bu teslimiyet sadece zahirî bir itaatle olmaz. Bu, kalbin işidir. Sâlik, mürşidinin hayalini gönül tahtına oturtur. Bu râbıta usûlü, kalpteki diğer bütün hayalleri, putları silip süpüren bir Halil İbrahim hamlesidir.

dediğim vakit, cemî'-i esmâ ve sıfât-ı ilâhiy-yenin mazharı olan mürşid-i kâmilin hayâl-i nakşı Halîl (a.s.) gibi geldi ve hayâlimde ne kadar suver-i mün'akise varsa hepsini sildi süpürdü. Zîrâ onun sûret-i beşeriyyesi büyük puttur; fakat ma'nâsı, ne kadar küçük putlar varsa hepsini kırıcıdır!

Mürşidin hayali, kalpteki dünya sevgisi, makam hırsı, mal-mülk arzusu gibi küçük putları kırar atar. Bu temizlikten sonra sâlik, mürşidin aynasında kendi hakikatini görmeye başlar.

Yezdân'a şükür ki, o zahir olduğu vakit, onun hayalinde cân kendi hayalini gördü!

Bu, sâlikin mürşidinde fani olduğu, aradaki ikilik perdesinin kalktığı andır. Müridin canı, mürşidin hayalinde kendi hakiki suretini, yani Hakk'a bakan yüzünü seyreder. Bu, yokluğa atılan ilk adımların en tatlı meyvesidir.

İçimizdeki Firavun'u ve Dört Kuşu Kurban Etmek

Fena yolculuğu, aynı zamanda çetin bir mücadeledir. Düşman dışarıda değil, içeridedir. Hazret-i Mevlânâ, bu hakikati Firavun kıssasıyla gözler önüne serer. Firavun, saltanatını yıkacak olan Musa'yı dışarıda ararken, o kendi sarayında, kendi himayesinde büyümektedir. Bizim nefsimiz de böyledir.

Bir Firavun gibi ki, Musa'yı bırakmış idi, halkın çocuklarının başını kapar idi.

Sâlik, başına gelen sıkıntıların, yaşadığı darlıkların sebebini dışarıda, falan kişide, filan olayda arar durur. Halbuki asıl düşman, asıl "fenâlık eden", kendi vücut sarayında besleyip büyüttüğü nefs-i emmâresidir.

Ey dostların murâdınca hareket eden! Bir başkasına zannetme, onu yapma ki, o gulâm fenâ düşünürdü.

Hazret-i Pîr, "Ey Hakk yolcusu, başına bir iş geldiğinde suçu başkasında arama! Kendi içindeki kölenin, yani nefsinin kötü düşüncelerinden, hilelerinden bil!" diye bizleri uyarır. Asıl fenalık, içeridedir.

Bu içimizdeki düşmanın en belirgin sıfatları nelerdir? Hazret-i Mevlânâ, Bakara Sûresi'ndeki Hazret-i İbrahim'in kıssasına atıfla, bu kötü sıfatları "dört kuş" olarak sembolleştirir. Bunlar, sâlikin yolunu kesen, aklını çarmıha geren yol kesicilerdir.

Ey aklın güneşi, sen vaktin halîlisin. Yol vurucu olan bu dört kuşu öldür!

Bu hitap, her devrin İnsân-ı Kâmil'inedir. O, vaktin Halil'idir ve müridinin içindeki bu dört kuşu, yani kibri (tavus kuşu), şehveti (horoz), hırsı (karga) ve dünyaya bağlılığı (ördek), Hakk'ın izniyle kurban etmesine vesile olur. Bu kuşlar öldürülmeden, yani bu sıfatlar ilahi sıfatlarda fani kılınmadan, hakiki dirilişe, yani Bekā-billâh (Hakk ile var olma) mertebesine ulaşılmaz.

Bu kuşların en tehlikelilerinden biri olan hırs, insanın kulağını hakikate sağır, gözünü hikmete kör eder. Tıpkı nasihat dinlemeyip tatlıya saldıran çocuklar gibi...

Bâdem helvası ve şeker hırsı çocukların iki kulağını nasihatlerden sağır eder.

Dünya ehli de bu çocuklar gibidir. Nefsanî arzularının, dünya malının hırsıyla aklın ve gönlün sesini duymazlar. Başlarına bir bela, bir musibet, bir "çıban derdi" geldiğinde, o tatlı sandıkları dünyanın acı yüzünü gördüklerinde uyanırlar. İşte o bela, o dert, aslında bir rahmet tecellisidir. Çünkü o dert, benlik ve gurur kalesinde bir gedik açar ve içeriye pişmanlık, yani "nefs-i levvâme" girer. O "niçin yaptım" diyen ses, fenaya giden yolun tövbe kapısıdır.

Zerrenin Güneşte Yok Oluşu: Fenâ-fillâh ve Bekā-billâh

Mürşidin iradesinde eriyen, içindeki Firavun'u tanıyan ve dört kuşu kurban eden sâlik, artık fenanın en derin mertebesine, Fenâ-fillâh'a hazırdır. Hazret-i Mevlânâ bu nihai yok oluşu, belki de en güçlü temsili olan "zerre" ve "güneş" ile anlatır. Bizim bu izafî, gölge varlığımız bir zerre gibidir. Mutlak Varlık ise her şeyi kuşatan Güneş'tir.

Vaktaki zerreden nefs ve nefes mahvoldu, şimdi onun cengi ancak güneşin cengidir.

"Nefs" zerrenin zâtı, "nefes" ise sıfatıdır. Yani sâlik, hem varlığından (zâtından) hem de kendine ait sandığı sıfatlardan (bilgim, gücüm, iradem gibi) geçtiği zaman, o zerre Güneş'in nurunda kaybolur. Artık onun savaşı, kendi nefsinin savaşı değil, Güneş'in savaşı, yani Hakk'ın hükmünün tecellisidir. İşte bu, kurb-i ferâiz (farzlarla yakınlık) makamıdır. Cenâb-ı Hakk'ın, "Attığın zaman sen atmadın, lâkin Allah attı" (Enfâl, 8/17) buyurduğu sır burada açığa çıkar. Kulun fiili, Hakk'ın fiili olur.

Bu yokluk, bir bitiş değil, ebedî bir varoluşun başlangıcıdır. Fenadan sonra beka gelir. Önce ölmek, sonra dirilmek...

Çünkü biz öldük; bizim bizliğimiz kalmadı, beşeriyet mertebemiz eksildi; harfsiz ve sessiz Hakk'ın hitabını işittik; bedensel varlıktan fani olduktan sonra, Hakk'a ait varlık ile dirilip kalktık.

Bu beyit, Fenâ-fillâh'tan sonra Bekā-billâh makamına eren bir kâmilin dilinden dökülen incilerdir. "Bizliğimiz kalmadı" diyor, yani o müstakil benlik vehmi yok oldu. Beşeriyetin kayıtlarından, sınırlılıklarından kurtulduk. Ve bu fani bedenden geçince, "vücûd-ı hakkānî" ile, yani Hakk'a ait bir varlık ile dirildik. Artık O'nunla duyar, O'nunla görür, O'nunla söyleriz.

Bu hal, sâlikin en basit ibadetinde bile tecrübe edilebilir. Namazdaki secde, fenanın bir provası, bir talimidir.

Vaktaki fenâ gark-abından kendine geldi; medh ve senâda güzel lisan açtı.

Sâlik, secdede dış dünyadan, zahirî duyulardan fani olur. Kendi varlığının yokluğunu, acziyetini idrak ettiği bir "fenâ deryasına" dalar. Sonra o halden "kendine geldiğinde", yani beka mertebesine döndüğünde, dili hamd ile, şükür ile çözülür. Çünkü artık öven de övülen de, seven de sevilen de aynı Varlığın farklı tecellileridir.

Bu yolculuğun motoru, bu gemiyi batıran son yük, bu ateşi tutuşturan kıvılcım ise "aşk"tır. Aşk, sâliki hem mürşidinde, hem de Hakk'ın Zâtı'nda fani kılan ilahi bir cezbedir.

Büyüklere bal ve çocuklara süttür. O her bir gemi için son yüktür.

Aşk, fenaya ermiş kâmiller için "bal" gibi bir lezzettir. Onları beka makamında tutar. Yolun başındaki "çocuklar" için ise ruhlarını besleyen bir "süt" gibidir. Ama neticede aşkın vazifesi aynıdır: "her bir gemi için son yük" olmak. Yani, izafî varlık gemisini Vahdet okyanusuna batırmak, fani kılmak. Ta ki okyanustan başka bir şey kalmasın.

Hazret-i Pîr'in dilinden Fena, böyle bir yolculuktur. Kendi tedbirini terk edip bir Pîr'in elini tutmakla başlayan, içindeki Firavun'la savaşıp nefs kuşlarını kurban etmekle devam eden ve nihayetinde aşkın son yüküyle benlik gemisini Vahdet denizine batırıp, zerrenin Güneş'te yok olmasıyla kemâle eren bir diriliş hikâyesidir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Fena kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 2: "Hicâb içinde ve hicâbsız onu verir ki, onu cebinden Meryem'e verdi. Yâni 'fenâ-yı küllî' içinde bulunan kâmillere Hak Teâlâ hitâb eder. Bu hitâb iki sûretle vâki' olur. Ya ikilik perdesi [arkasından, ya perdesiz]."
• Cilt 9: "Bu beşerin gönül sıkıcı ve nefret verici olmak üzere dört esaslı fenâ sıfatı vardır. Bu dört tâne kötü sıfat beşerin aklını çarmıha germiş ve bağlamıştır. Bu dört sıfat yüzünden beşe[r esirdir]…"
• Cilt 12: "Yânî 'Ölmeden önce ölünüz!' hükmünce 'mâ fî biz' ve 'men fî beni'den geçip ve kendi kendinden fenâ bulup nûr-ı Hak'ta müstehlek oldu; ve artık o nûr-ı Hak olmuştur."
• Cilt 13: "Hâl-i cimâ' erkeğin kadında ve kadının erkekte fânî olmasıdır; ve hâl-i fenâda ise akıl ve muhâkeme kalmaz. Nitekim Hak'ta fânî olan evliyâ hakkında ﴿أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ ٱللَّهِ﴾ [demek câizdir]."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Fena

Fena, tasavvuf yolculuğunun kalbinde yer alan bir sır olduğu için, irfan kütüphanemizin hemen her köşesindeki kavramla derin bir ünsiyet içindedir. Bu, birbiri içine geçmiş halkalardan oluşan bir zincir gibidir; birini anladığınızda diğeri aydınlanır.

En başta, Fenafillah gelir; fena halinin gayesidir. Fena, yok olma ameliyesi ise Fenafillah, Hakk'ta yok olup O'nunla var olma makamıdır. Bu yok oluş, Hakk'ın hem kahreden [Celâl](/wiki/Celâl ve Cemâl) tecellîsiyle benliği eritmesi, hem de lütfeden Cemâl tecellîsiyle kendine çekmesiyle mümkündür. Fena, bir son değil, hakiki varoluşun başlangıcıdır. Bu yüzden hemen ardından Beka, yani Hakk ile daimi olma hali gelir. Fena'da ölen nefs, Beka'da Hakk ile dirilir. Bütün bu seyrin hikemî zeminini Vahdet-i Vücud öğretisi döşer; zira fena, varlıkta Hakk'tan gayrı bir mevcûd olmadığının zevk edilmesidir.

Bu zevk hali, sâliki başlangıçta bir Sekr, yani mânevî bir sarhoşluk haline sokabilir. Hallac-ı Mansur'un Enel Hakk nidası, bu sarhoşlukla yaşanan fena halinin en meşhur misalidir. Bu sarhoşluğun ve yok oluşa duyulan iştiyakın yakıtı ise [İlahi Aşk](/wiki/İlahi Aşk)'tır. Aşk, maşukta yok olmayı gerektirir; sâlik, Hakk aşkıyla o denli dolar ki kendi varlığı aradan çekilir. Bu hal, bilginin en üst mertebesi olan Hakkel Yakin'e kapı aralar; artık hakikati bilmek veya görmek değil, bizzat o hakikat olmak söz konusudur.

Fena, "ölmeden evvel ölünüz" sırrına mazhar olmaktır. Bu yüzden Ölüm ve İhtiyari Ölüm ile doğrudan bağlantılıdır; bedenin değil, benliğin iradeyle teslim edilmesidir. Bu teslimiyet, sâlikin en büyük zenginliğidir ve Fakr denilen mânevî yoksulluk, yani Hakk'a tam bir muhtaçlık idrakiyle kemâle erer. Bu muhtaçlık idraki, aradaki perdeleri kaldırarak sâliki Kurbiyet (yakınlık) ve Vuslat (kavuşma) menziline ulaştırır. Kurbiyetin zirvesi, kulun kendi İnniyyet (benlik) iddiasından vazgeçip, varlığın sadece Hakk'ın Hüvviyet'ine (O'luk) ait olduğunu idrak ettiği andır.

Bu yolculuğun en kâmil örneği, Peygamber Efendimizin (s.a.v) Mirac hadisesidir. Orada yaşanan "kab-ı kavseyn" hali, fenanın en muhteşem tecellîsidir. Sâlik için ise bu, kendi nefsini, yani içindeki firavunu Kurban etme ameliyesidir. Fena'da eriyen kul, Beka ile tekrar "kul" olarak kendine geldiğinde, bu hale Fark makamı denir. Artık o, birliği (Cem) çoklukta, çokluğu birlikte gören, Hakk ile halkı yerli yerinde müşahede eden bir irfan sahibidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç ana kaynağımız, Fena kavramını kendi meşreplerince, birbirini tamamlayan üç farklı ayna gibi yansıtır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretlerinin sohbetlerinde ve eserlerinde Fena, seyr ü sülûk eden bir dervişin bizzat tecrübe edeceği, yaşayacağı bir hal olarak ele alınır. Terzibaba, bu kavramı soyut bir hikmet tartışması olmaktan çıkarıp, salikin adımlarına indirir. "Tevhid-i Ef'âl"de fiillerin, "Tevhid-i Sıfat"ta sıfatların sahibinin Hakk olduğunu idrak etmekle başlayan bu süreç, "benlik" denilen mevhum varlığın nasıl bir yanılsama olduğunu gösterir. Mürşidin, sâlikin kalbine Rûh'ül Kuds'ü nefhetmesiyle başlayan bu mânevî doğum, "Fenâ fi'ş-şeyh" yani mürşidde fani olmakla devam eder. Terzibaba'nın dilinde Fena, Hakk tarafından çalınan bir ney olmaktır; kendi sesinden ve iradesinden soyunup, sadece O'nun nefesine tercüman olmaktır. Bu, son derece ameli, pratik ve yolun yolcusuna doğrudan hitap eden bir yaklaşımdır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretlerinin Füsûsu'l-Hikem'inde ise Fena, kevnî ve vücûdî bir hakikat olarak, varlığın en derin katmanlarında incelenir. Füsûs, Fena'nın "neden" ve "nasıl"ını, Hakk ile halk arasındaki ilişkinin en ince ayarlarıyla birlikte açıklar. İnsan-ı Kâmil'in, Hakk'ın âleme baktığı "gözbebeği" olması, onun suretinin fani, hakikatinin ise Bâkî olduğunu gösterir. Fena, burada "havassın takvası" olarak, yani Hakk'ın varlığından başka bir varlık görmekten dahi sakınmak olarak tanımlanır. Zâtî tecellî karşısında kulun varlığının nasıl eridiği, zıtların (zâhir-bâtın, Hak-halk) nasıl birleştiği, yani "Cem makamı"nın işleyişi Füsûs'un ana konularındandır. İbn Arabî, Fena'yı sadece mânevî bir tecrübe değil, aynı zamanda varlık mertebelerinin bir muktezası olarak sunar.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretlerinin Mesnevî-i Şerîf'i ise Fena hakikatini gönüllere nakşeden bir aşk ve hikâye pınarıdır. Mesnevî, Fena'nın ne olduğunu doğrudan tarif etmek yerine, onu yaşayanların dilinden anlatır. Bir pîrin eteğine yapışıp kendi aklını ve tedbirini terk eden müridin hali, güneşte kaybolan zerrenin hikâyesi, kendi içinde gizlediği Firavun'dan habersiz olan insanın gafleti gibi misallerle bu soyut hakikati ete kemiğe büründürür. Râbıtanın, yani mürşidin hayalini gönülde hazır tutmanın, Halil Peygamber'in baltası gibi kalpteki putları nasıl kırdığını gösterir. Mesnevî'de Fena, akılla anlaşılacak bir bilgi değil, aşkla ve teslimiyetle tadılacak bir haldir. O, bu hakikati kuru bir ders gibi değil, yürek yakan bir nağme gibi sunar.

Böylece bu üç büyük kaynak, Fena'yı üç mertebede önümüze serer: Terzibaba ile "yol" olarak, İbn Arabî ile "hakikat" olarak ve Mevlânâ ile "aşk" olarak...

Değerlendirme

Fena, bir yok oluş veya hiçliğe karışma değil, bilakis sahte ve izafî olan "ben"den kurtulup, mutlak ve hakiki olan "BEN"i bulma sanatıdır. O, varlığın ispatından sonra gelen bir idraktir; "ben varım" demenin getirdiği perdenin, "sadece O var" nuruyla yanmasıdır. Bu, sâlikin kendi başına altından kalkabileceği bir iş değildir; bir Mürşid-i Kâmil'in elinde, tıpkı bir kurban gibi, nefsini teslim etmesiyle başlar.

Fena, Vahdet-i Vücud hakikatinin nazariyesini, sâlikin tecrübesi haline getiren bir potadır. Bu potada eriyen kul, artık Hakk'ın gören gözü, işiten kulağı olur ve Beka makamında, kulluk vazifesini en kâmil şekilde yerine getirmek üzere yeniden halkın arasına döner. Öyleyse Fena, bir son değil, sonsuzluğa açılan bir kapıdır; ölüm değil, ebedî hayatın ta kendisidir. Bu yolculuğun nihai hedefi, "sen, sen olma" sırrına ererek, kendi varlık aynamızda sadece O'nun Cemâl'ini seyretmektir. Cenâb-ı Hakk, bizleri kendi varlığından fani, kendi varlığıyla bâkî kıldığı kullarından eylesin.