Fena
Fena, tasavvuf yolunda kulun nefsânî benlik vehminden, izâfî varlık zannından ve Hakk'ın gayrına nisbet edilen fiil, sıfat ve zât davasından bütünüyle sıyrılması hâlidir. Sâlik bu menzilde kesret perdesini aralayarak mahlûkatın müstakil bir vücûdu olmadığını, hakiki vücûdun ancak Vâhid ve Ehad olan Cenâb-ı Hakk'a ait bulunduğunu zevk eder. Bu hal bir yok olma veya madum kılınma değil, kulun kendi zâtî fakrını anlayıp aslî hiçliğini idrak etmesidir. Fenâfillâh ile başlayan bu bâtınî arınma, kulu ilâhî bekāya hazırlayan ve mârifetullah ufkunu açan en temel tevhid kapısıdır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Arapça kök itibariyle fenâ; zeval bulmak, yok olmak, tükenmek, geçici ve sonlu olmak mânâlarına gelir. Tasavvuf ıstılahında ise sâlikin süflî hislerden, beşerî kayıtlardan ve benlik davasından kurtularak ilâhî tecellîlerde kendi izâfî varlığını tüketmesi demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de Rahmân sûresinin 26. âyetinde geçen "Yeryüzünde bulunan her şey fânidir (fân)" fermanı, mahlûkatın zâtî bir bekâya sahip olmadığını açıkça beyan eder. Bu âyetin devamındaki "Celâl ve ikram sahibi Rabbinin vechi ise bâkîdir" hükmü, fâniliğin ancak Hakk'ın bekâsı karşısında bir mânâ kazandığını gösterir.
Terzibaba Necdet Ardıç, fenâ kelimesinin zâhirde kullanıldığı gibi mevcut bir varlığın sonradan yok edilmesi şeklinde anlaşılmasının büyük bir yanılgı doğuracağına dikkat çeker. Eğer fenâ, gerçekten var olan bir nesnenin veya nefsin sonradan yokluğa atılması olarak telakki edilirse, bu durum Hakk'tan gayrı müstakil bir varlık ispat etmek olur ki bu da şirktir. Hakiki fenâ, kulun baştan beri zâtî bir varlığa mâlik olmadığını, kendi benliğinin bir vehimden ibaret bulunduğunu idrak etmesi ve bu cehlin zevale ermesidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Varlık Vehminin İptali: Fenânın Hakiki Mânâsı ve İnce Şirk Tuzağı
Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfânî derslerinde fenâ kavramı, tasavvuf ehlinin sıkça düştüğü ince bir tevhid hatasını tasfiye eden en berrak mihenk taşıdır. Mir'at-ül İrfân ve Şerhi adlı eserde tafsilatıyla izah edildiği üzere, pek çok kimse mârifetullahı varlığın yokluğa geçişiyle elde edilecek bir mertebe zannetmiş ve fenânın da fenâsını aramıştır. Oysa Cenâb-ı Hakk'a karşı irfân duygusu, ne mevcut bir varlığın yok olmasına ne de bu yokluğun yokluğa gömülmesine bağlıdır. Olmayan bir şeye vücût verilemeyeceği gibi, varlıktan nasibi olmayanın da fenâsı mevzubahis olamaz:
Bu sistemler kullanılır ancak ne olduğunun gerçek şeklinin bilinmesiyle kullanılması lâzımdır çünkü bu öyle bir kelimedir ki “fenâ” “fâni olma” hükmü ortaya geldiğinde hemen kişiye bir varlık verilir eğer o varlık verilmez ise “fenâ” hükmü ortaya çıkmaz bu durumda da olmayan varlığa varlık verilmiş olur. Kişi kendi cehlini bilir ve cehlin gitmesi yolunda fenâ hükmünü kullanırsa burada problem olmaz. Varlık en kesifinden en lâtifine Allah’ın varlığıdır bu durumda nasıl fenâ bulacak, ortadan kalkacak olan sadece bizim hayâlimizde var zannettiğimiz vehmi düşünceleri-mizdir. — Mir'at-ül İrfân ve Şerhi
Terzibaba'nın serdettiği bu esas, "bir şeyin sübûtu gerekmeyince onun fenâsı da gerekmez" kaidesine dayanır. Eğer bir kimse "benim bir varlığım vardı, riyazet ve mücahede ile onu yok ettim" derse, evvela Hakk'ın huzurunda ikinci bir yabancı varlık ispat etmiş, sonra da onu yok etmeye kalkışmış olur. Bu tutum gizli şirkin ta kendisidir. İrfân ehli için fenâ, ortadan kalkacak hakiki bir nesne bulmak değil; kişinin kendini ne müstakil bir varlığa mâlik ne de sonradan yok olacak bir kimse bilmesidir. Varlık, en kesif mertebesinden en lâtif mertebesine kadar bütünüyle Hakk'ın tecellîsidir; kulun hissesine düşen ise vehmî enâniyyet perdesini aralayıp cehli gidermektir.
Sülûkun Basamakları: Fenâ Fiş-Şeyh, Fenâ Fir-Resûl ve Fenâfillâh Silsilesi
Manevî seyrin mertebelerinde sâlik, doğrudan ulûhiyyet makamına sıçrayamaz; ilâhî ahlâk ile ahlâklanmanın basamak basamak ilerleyen bir nizamı vardır. Terzibaba Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde bu silsileyi bir zanaatın çıraklıktan ustalığa uzanan terbiyesine benzeterek açıklar. Terzilik mesleğinde bir çırağın ustasının sanatını ve ahlâkını bizzat görerek öğrenmesi gibi, Hak yolcusu da evvela mürşidinin ahlâkıyla ahlâklanmak mecburiyetindedir. Bu ilk merhaleye "fenâ fiş-şeyh" denir:
Şimdi burada tarikat mertebesi itibariyle yapılan bazı sohbetlerde üç hâlden bahsedilir. Bunlardan birisine “fenâ fiş’şeyh” denir. Birisine “fenâ fir’rasûl” diğerine ise “fenâ fillah” tabiri kullanılır. Ancak bunların ne olduğu gerçek mâ’nâda izah edilmez. Edilse de belki yeterli olmaz. Veya edilse de yanlış anlaşılır. Hassas bir konudur çünkü. Bir kimse bir yere bağlandığı zaman o yerin nisbetini alması gerekmektedir. Nisbetinden kasıt onun ahlâkını alması gerekmektedir. Zâten gayemiz büyüklerimize uyarak onların ahlâklarıyla ahlâklanmak. — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Kişi mürşidinde fâni olup kendi nefsânî huylarından arındıkça, bağlı bulunduğu kapının bâtınındaki risâlet hakikatini fark etmeye başlar. Böylece aynı merkezde, aynı sohbet halkasında bu defa "fenâ fir-resûl" mertebesi inkişaf eder. Peygamber ahlâkı bir kitaptan ezberlenerek değil, yaşayan vârislerin terbiyesiyle tahsil olunur. Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba eserinde belirtildiği üzere, nefsi emmâre firavununun kızgınlık denizinde boğulması ve hayvanî hislerin kurban edilmesi bu seyrin neticesidir. Sâlik bu menzilden sonra Îseviyyet tecellîsine erişir ve mürşid zannettiği sûretin Hakk'ın zuhûr mahallinden ibaret olduğunu anlayarak fenâfillâh makamına ayak basar. Bu üç fenâ merhalesi üç ayrı şahıs değil, idrakin tek bir hakikat üzerinde derinleşmesidir.
Dört Fenâ Mertebesi ve Îseviyyet Menzili
Tasavvuf maarifinde tevhid dört ana mertebeye ayrıldığı gibi, fenâ hali de bu mertebelerin kemâliyle şekillenir. Serkan Denkçi'nin Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserinde ve Terzibaba'nın Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) risalesinde bu menziller tafsil edilir. Birinci merhale tevhid-i ef'âlin kemâli olan fenâ-i ef'âldir; kul âfâkta ve enfüste hiçbir mevcudun müstakil faaliyeti olmadığını, bütün fiillerin fâilinin ancak Allah olduğunu zevk eder. İkinci merhale tevhid-i esmânın kemâli olan fenâ-i esmâdır; kul bütün isim ve sıfatların tecellîgâhı olduğunu bilip şahsî ad ve nam davasından geçer. Üçüncü merhale tevhid-i sıfâtın kemâli olan fenâ-i sıfâttır; kul kendi görmesini, işitmesini, hayat ve kudretini Hakk'ın sıfatlarına terk eder. Dördüncü merhale ise tevhid-i zâtın kemâli olan fenâ-i zâttır; sâlik âlemdeki bütün zâtların ve kendi hüviyetinin Hakk'ın Zâtından başka bir şey olmadığını idrak ederek izâfî benliğini bütünüyle teslim eder.
Fenâfillâh tecrübesi hususiyle Hazreti Îsâ aleyhisselâmın rûhâniyyetinde zâhir olan bir tecellîdir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah şerhinde bu makamın teşbih ve kudsiyyet ile irtibatı şöyle açıklanır:
“Biz onu Rûh’ul kûdüs ile destekledik” (2/87) kelâmı îlâhisi ile de; bu mertebenin mukaddes bir mertebe olduğu anlatılmıştır. Bu mertebeye ulaşan kimselerin izâfi babaları kalmaz çünkü “fenâ fillâh” Allah’da fâni ve yok olmuşlardır. Bunların babaları “Rûh’ul Kûdüs”tür. İnsanlık seyrinin kemal yolunda “fena fillâh” ve teşbih ifadesi ile de belirtilen “İseviyyet” mertebesini Hıristiyanlar, içlerinde çok azı müstesna ne yazıkki hiç anlayamadılar. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Bu menzile eren sâlikin zâhirî bağları çözülür; sıfatları Hakk'ta müstehlek olduğu için hiçbir kayda girmek istemez ve büyük bir kayıtsızlık tehlikesiyle karşılaşır. Terzibaba bu menzilde uzun süre kalınamayacağını, sâlikin "Yâ Ahad" zikri ve "Lâ mevsûfe illallâh" şuuruyla rehavetten kurtulup derhal Hakikat-i Muhammediyye'ye, yani bekâbillâh mertebesine geçmesi gerektiğini bildirir. Kul Hakk ile bâkî olup tekrar şeriat dairesinde halk arasına dönmeli, sıradan bir kul hüviyetinde kulluğunu ikmal etmelidir.
A'yân-ı Sâbite ve İlahî Cezbe: Akl-ı Cüz'îden Akl-ı Külle
Fenânın hakikati, insanın a'yân-ı sâbitesinde yazılı olan ilâhî programın idrakiyle doğrudan alâkalıdır. Terzibaba'nın A'yân-ı Sâbite risalesinde açıklandığı üzere, insan birinci aşamada nefsî mânâda vardır; lâkin bu varlık hayalî ve zannî bir benlikten ibarettir. Kişi bu hayalî benlik içinde hapsolduğu müddetçe akl-ı cüz'înin dar çerçevesinde kalır. Akl-ı cüz'î, internete bağlı olmayan ve yalnızca kendi hafızasındaki kısıtlı malumatı kullanan müstakil bir bilgisayar gibidir; akl-ı küll ise sonsuz ilâhî ilim ummanına bağlanmış bir idraktir. Fenâfillâh, bu dar kafesi kırmak ve ilâhî cazibeye tutulmaktır:
İşte belirtildiği üzere kişinin kendisine âit bir varlığı olmadığını idrak etmesine fenâ-fillah yânî Hakk’ta fâni olmak denmektedir. Ancak iş bununla da bitmemektedir, burası câzibe yâni meczubların yeridir. Meczub derken, yollarda üstü başı perîşan kendi kendine bağırıp çağıran kişiler, değildir kastedilen. Otür kişiler halkın meczubları dır. Meczûb Hakk’ın câzibesine kapılmıştır, ve kendileri olmayıp sadece Hakk vardır. — A'yân-ı Sâbite
Bu ilâhî cezbede kul ortadan çekildiğinde, ilâhî isimlerin tecellîsi zâhir olur. Bedenlerimiz ve zâhirî varlığımız, ilmi ilâhîdeki a'yân-ı sâbitelerin zuhûra çıkması için mübarek birer bahanedir. Kul kendi hususî terbiyesini yürüten Rabb-i hassını idrak edip oradan bütün isimlerin menbaı olan Rabbü'l-Erbâb'a, yani Allah ism-i câmiine ulaştığında fenâ hakiki mânâsına kavuşur. Bütün eşyada tasarruf edenin bizzat Hakk olduğu ve kulun O'nun tecellîsine bir ayna teşkil ettiği aşikâr hale gelir.
Namaz Vakitlerinde Fenânın Müşâhedesi: Gecenin Karanlığından Sabahın Nûruna
Terzibaba Necdet Ardıç, fenâ ve bekâ mertebelerini zihnî bir nazar olarak bırakmaz; günlük ibadetlerin ve tabiat hâdiselerinin içine yerleştirerek somutlaştırır. Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) ve Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür metinlerinde namaz vakitleri ile fenâ mertebeleri arasında dakik bir irtibat kurulur. İki rek'atlı namazların birinci rek'atı fenâfillâh, ikinci rek'atı ise bekâbillâhtır. Kul birinci rek'atta kendi hiçliğini ikrar eder, ikinci rek'atta ise Hakk ile kâim olarak ayağa kalkar.
Günün vakitleri de bu seyrin açık bir tecellîgâhıdır. Sabah namazı vakti fenâfillâhtır; zira henüz ortalık aydınlanmamış, eşya karanlıkta yok hükmünde kalmıştır. Öğle vakti güneşin tepeye çıkmasıyla gölgelerin kaybolması ve her şeyin kendi hakiki kimliğiyle görünmesi bekâbillâhtır. İkindi vakti güneşe meyil gelmesiyle birlikte eşyanın gölgesi uzar; bu durum beşeriyyet ve nefsâniyyetin tekrar belirmesidir. Akşam vakti güneşin batmasıyla birlikte kesret gölgeleri silinir ve fenâfillâha geçiş başlar. Yatsı namazı vakti ise karanlığın kemâle erdiği, eşyanın bütünüyle görünmez olduğu andır ki bu da fenâfillâhın zirvesidir. Terzibaba'nın veciz ifadesiyle "Genel anlamda gece fenâfillâh, gündüz bekâbillâhtır." Geceleyin karanlıkta fenâ bulan sâlik, sabahın nûruyla Hakk'ın varlığında dirilir.
İhtiyarî Ölüm ve Kıyâmet Hakikati: Secdeden Kıyâma Uruç
Fenâ, Peygamber Efendimiz aleyhissalâtü vesselâmın "Ölmeden önce ölünüz" fermanında işaret buyurulan ihtiyarî ölüm sırrıdır. Terzibaba'nın Kıyâmet Sûresi ve Zümer Sûresi tefsirlerinde açıklandığı üzere, ölüm ve kıyâmet sadece bedenin toprağa girmesi veya kâinat nizâmının bozulmasıyla sınırlı değildir. Kıyâmetin sülûktaki karşılığı sâlikin nefsânî bağlardan çözülmesidir. Sûr'a birinci üfleme Hakk'ın Mümît ve Kahhâr isimlerinin tecellîsidir; bu tecellî ile mahlûkatın nefis davası kahr olur ve fenâfillâh vuku bulur. İkinci üfleme ise Muhyî isminin zuhûruyla kulun bekābillâha ermesidir.
Namaz ibadetindeki hareketler bu ölüm ve dirilişin remzî icrasıdır. Zümer Sûresi şerhinde secde ve kıyâm dengesi şöyle izah olunur:
Fenâ fillâh'ın salâttaki karşılığı "sâciden" (secde) hâlidir. İnsânın en şerefli uzvu olan yüzünü ve alnını toprağa koyması, kendi izâfî varlığının Hakk'ın mutlak varlığı karşısında hiçliğinin ikrârıdır. Bakâ billâh'ın karşılığı ise secdeden sonraki "kâimen" (kıyâm) hâlidir. Secdeden kalkıp kıyâmda durmak, fenâdan sonra Hakk ile bâkî olarak ayağa kalkmaktır. Artık o, kendi benliğiyle değil Hakk ile kâimdir; yeryüzünde O'nun isimlerinin tecellîgâhı ve halîfesi olarak durur. — Zümer Sûresi
Secdede alnını toprağa koyan insan, zâtî hiçliğini ikrar ederek fenâya erer; secdeden kıyâma kalkan sâlik ise artık kendi nefsiyle değil, Kayyûm olan Hakk'ın tecellîsiyle ayakta durur. İhlâs makamına eren kul, dini yalnız Allah'a hâlis kılar; zira ortada benlik davası kalmayınca kulun kendi şahsına ait müstakil bir dini veya ameli de kalmaz. Amel kuldan zâhir olan Hakk'ın fiili haline geldiğinde gerçek tevhid tahakkuk eder. Fenâ, sâlikin kesret kaydından kurtulup Zât-ı Mutlak'ın vahdetinde kemâle ermesinin en mukaddes başlangıcıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem eserindeki İbrâhîm Fassı'nda fenâ hakikati, kulun Hakk'a yakınlığı dairesinde "kurb-i nevâfil" ve "kurb-i ferâiz" mertebeleri üzerinden temellendirilir. Ahmed Avni Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, kul ile Hakk arasındaki perdelerin kalkması iki türlü yakınlıkla tahakkuk eder. Kurb-i nevâfilde kul zâhir, Hakk ise bâtındır; sâlikin sıfatları fâni, zâtı ise bâkîdir. Bu makamda kudsî hadiste beyan buyurulan sır tecellî eder. Hak Teâlâ ism-i Bâtın ile tecellî buyurarak kulun idrak aleti olur. Kurb-i ferâizde ise durum tam tersidir; Hakk zâhir, kul ise bâtındır. Konuk şerhinde bu yüce kurbun mahiyeti şöyle ifade edilir:
Hak zâhir, ve halk bâtın ve mestûr olmak sûretiyle vâki' olan kurba "kurb-i ferâiz" derler. Çünkü vücûdun aslı Haktır; ve bu “vücûd” vacib ve farzdır; ve bu kurbun sahibi mahbub-i ilâhîdir. Onun sülükü cezbeden sonradır; bekāsı fenâsından evveldir. — Kelime-i İbrâhîmiyye
Bu mertebede sâlikin hem zâtı hem de sıfatları fâni olup, zâhir olan bizzat Hakk'tır. Enfâl sûresinin 17. âyetindeki "Attığın vakit sen atmadın, velâkin Allah attı" beyanı bu zâtî fenânın delilidir. Fass'ın bir diğer mühim remzi, fenânın fakr ile tezyin edilmesidir. Şerhte nakledilen beyitlerde, fenâsı fakr ile müzeyyen olan sâlikin mum alevinin ucu gibi "bî-sâye" yani gölgesiz hale geleceği bildirilir. Zira mum yandığında dip tarafına düşen gölge kesîf cismin varlığındandır; fakat mum baştan ayağa sırf alev haline gelince gölgeden eser kalmaz. Sâlik de nefsânî sıfatlarının karanlığından sıyrılarak mutlak bir nûr haline gelir. Kasas sûresinin 88. âyetinde zikredilen "Her şey helâk olucudur, ancak O'nun vechi müstesna" hükmü gereğince, fâni olan cisim eksildikçe canın nûru ziyadeleşir.
Terzibaba Necdet Ardıç, TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye sohbetinde bu fakr ve fenâ idrakini kulun kendi vehmî benliğinden geçmesi olarak şerh eder:
Kesif vücudu O’nun tenezzül ve taayyünatından meydana gelmiş bir varlıktır, böylece her türlü oluşumunda makamında varlığında Hakka muhtaçtır. İşte bu fakrdan naşi kendisi için ortada “Benim” diyecek bir vücut bulamaz. Görür ki kendisi enaniyeti bir vehm-i mahzdan ibarettir. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Terzibaba bu sohbetinde cem'den sonra fark makamına dikkat çeker. Sâlik fenâda bütün varlıkları Hakk'ta toplayıp cem'e erer; fakat bu vahdet zevkinde kalmayıp Hakk'ın aynasında sûretleri yeniden idrak ederek farka döner. İlk kesrette cehl varken, fenâdan sonraki farkta irfâniyyet zâhir olur.
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
Fusûsu'l-Hikem'in İshak Fassı'nda fenâ meselesi, takvânın dereceleri ve cem'den sonraki farkın zirvesi olan "furkān-ı erfa'" hakikati çerçevesinde tahlil edilir. Ahmed Avni Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere takvâ üç mertebeden ibarettir: Avâmın takvâsı günahlardan sakınmaktır; havâssın takvâsı kemâlâtı kendi nefsine nisbet etmekten çekinmektir; ehassu'l-havâssın takvâsı ise zâten, sıfaten ve fiilen Hakk'ın vücûdundan gayrı bir vücût ispat etmekten şiddetle kaçınmaktır. Bu üç takvâ derecesi cem' makamına varmadan önceki seyr-i fillâh dairesine aittir. Takvânın bir de cem'den sonraki fark vaktinde, yani fenâdan sonra bekā halinde tecellî eden dördüncü mertebesi vardır:
Ve takvânın bu üç mertebesi makām-ı cem’e vusûlden evveldir, ya'ni seyr fillâhdadır. Ve takvânın bir mertebesi daha vardır ki, bu da "fenâdan sonra bekā” vaktinde, ya'ni makām-ı cem’e vâsıl olup “fark”a geldikten sonra olan takvâdır. Ve takvânın her mertebesinde bir furkān, ya'ni Hakk'ı halktan temyîz etmek vardır. — Kelime-i İshâkiyye
Bu en yüksek furkânda Hak kendi ilâhî cem'iyyeti ile kulda zâhir olur; kul ise o cem'iyyete mazhar kılınır. Ârif cem' halinde iken ateşte kor haline gelen demir gibidir; o mertebede demir ile ateşi ayırmak imkânsızdır. Fakat ârif cem'den fark makamına tenezzül ettiğinde, halk ile Hak arasındaki edeb sınırını muhafaza etmek üzere iftikār ve ubûdiyyet sıfatına bürünür. Şerhte belirtildiği gibi vuslat, bekā içinde bekādır; ancak bu bekā başlangıçta kulun kendi nefsânî sıfatlarından fâni olması şartına bağlıdır. Güneş doğduğunda gölgelerin nûrun içinde zeval bulması gibi, Şems-i Zât tecellî ettiğinde abdin âsârı fâni olur ve geriye sadece Hakk'ın nûru kalır.
Ana bölümde sâlikin secdede fenâ bulup kıyâmda bekāya ermesi ve kendi izâfî vücûdunu Hakk'ın tecellîsine teslim etmesi olarak anlatılan nizam, Fusûs şerhlerinde kurb-i ferâiz ve furkān-ı erfa' mertebeleriyle aynı vücûdî esasa işaret eder. Kul cem' makamında benliğini fenâya verip fark menzilinde ubûdiyyet edebini kuşanır.
Mesnevî-i Şerîf
Cilt 2: Gemici ve Nahivci Kıssasında Mahv Hakikati
Mesnevî-i Şerîf'in ikinci cildinde yer alan meşhur kıssada, bir gemiye binen nahiv âlimi ile gemici arasındaki konuşma üzerinden ilim ve amel münasebeti ele alınır. Kendini lisan ilminin kaideleriyle donatan ve bu sebeple üstünlük hissine kapılan nahivci, gemiciye nahiv bilip bilmediğini sorarak "ömrünün yarısı heba oldu" der. Ancak gemi fırtınalı bir girdaba kapıldığında gemici bu defa nahivciye yüzme bilip bilmediğini sorar; "hayır" cevabını alınca bütün ömrünün fâni olduğunu haykırır. Mevlânâ bu temsilin ardından hakiki kurtuluşun sûret ve lisan davasında değil, nefsânî varlığı terk etmekte olduğunu şu beyitle dile getirir:
Bil ki burada nahiv değil, mahv lazımdır; eğer sen mahvî isen tehlikesiz suya sür! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, bu beyitte geçen nahiv lafzı zâhirî sûrete ve cismâniyete, mahv lafzı ise fenâ hâline delâlet eder. Konuk, ölüm günü ve hakikat âlemine kavuşma ânında sûretin ve zâhirî malumatın bir fayda vermeyeceğini, sâlike gereken asıl sermayenin ilm-i kāli bırakıp fenâ haline bürünmek olduğunu belirtir. Hakikat deryasına korkusuzca dalabilmek ancak kulun mevhûm varlığından soyunup mahviyyet sahibi olmasıyla mümkündür; zira kendi nefsiyle diri kalan kimse deryanın dalgaları arasında helâk olurken, nefsini fâni kılan kul derya üzerinde selâmetle taşınır.
Cilt 3: Cinsiyyetsizlik Sırrı ve Mevt-i İhtiyârî ile Fenâ
Üçüncü ciltte Mevlânâ, kul ile Cenâb-ı Hakk arasındaki nisbeti tahlil ederken kulun Hakk ile hiçbir mahlûkat cinsinden ortaklığı ve benzerliği bulunmadığını hatırlatır. Bu sebeple kulun Hakk karşısındaki yegâne edebi, kendi izâfî benliğini aradan çekmektir:
Mâdemki bizim cinsimiz Şâh’ımızın cinsi değildir, bizim “biz”liğimiz onun “biz”liğinden dolayı fenâ oldu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bizim “biz”liğimiz fânî olduğu vakit, o ferd olarak kaldı; onun atının ayağı altında toz gibi olurum! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk'un şerhinde Sultan Veled'in izahı nakledilerek, kulun Cenâb-ı Hakk ile cinsiyyet yönünden hiçbir bağı olamayacağı, bu sebeple yakınlık dileyen kulun vazifesinin kendi enâniyyetini terk edip Hakk'ın varlığını ikrar etmek olduğu ifade edilir. "Atının ayağı" tabiri Hakk'ın mutlak tasarruf ve iradesine işaret eder. Konuk, kulun mevt-i ıztırârî gelip çatmadan evvel mevt-i ihtiyârî ile ölüp kendi iradesini Hak'ta fâni kılması gerektiğini bildirir; böylece mevhûm benlik silinir, geride ferd ve yegâne olan Hak kalır ve kulun beşerî iradesi ilâhî iradenin kudreti altında toz gibi teslimiyete erer.
Cilt 11: Fenâ Sarhoşluğundan Temkîn ve Bekā Ufkuna Yükseliş
On birinci ciltte Mevlânâ, sâlikin fenâfillâh tecrübesinde takılıp kalmaması ve bu sarhoşluk halinden sıyrılarak daha yüce bir menzile adım atması gerektiğini beyan eder:
Mestlikten geç ve mestlik bağışlayıcı ol! Bu telvînden onun istivâsına naklet! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Git, imtiyaz içinde, rûh üfleyicilikte ve mest ve mest yapıcı bir İsrafil ol! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk'un şerhinde bu beyitler münasebetiyle fenâfillâh halinin bir telvîn, yani hâlden hâle geçiş ve sekr menzili olduğu izah edilir. Bu makamda kalan sâlikler kesret âlemini fark edemediklerinden halkı irşad edemezler ve şeriat ahkâmının edebine riayette güçlük çekerler. Konuk, sâlikin bu sarhoşluk dairesinde kalmayıp istivâ ve temkîn makamı olan bekâbillâh mertebesine yükselmesini tembih eder. Bekā makamına eren kâmil velî, hem Hakk'ı hem halkı kendi yerli yerinde müşâhede eder; böylece gaflet içindeki ölü gönüllere İsrafil aleyhisselâm gibi mânevî hayat nefh edip onları da Hakk'ın muhabbetine sevk eden bir mürşid hüviyetine kavuşur.
Ana bölümde nefsin vehmî davasının iptali, mevt-i ihtiyârî sırrı ve fenânın bir son durak olmayıp bekāya uzanan bir geçit teşkil ettiği izah edilmişti. Mesnevî şerhindeki bu misallerde de nahiv hocasının sûret davasına mukabil mahviyyetin lüzumu, kulun kendi iradesini terk ederek Hakk'ın tasarrufunda fâni olması ve telvîn sarhoşluğundan temkîn sahvine geçiş dairesi aynı hakikati teyit eder.
Kavramlar Ağında Fena
- Fenafillah: Sâlikin mürşid ve resûl nisbetlerinden geçerek kendi vehmî benliğini Hakk'ın mutlak varlığında teslim ettiği ilk ve temel fenâ merhalesidir.
- Beka: Fenâfillâhta izâfî vücûdu silinen kulun Hakk ile kâim olarak yeniden şeriat dairesine ve halk arasına döndüğü, kulluğunu kemâle erdirdiği temkîn makamıdır.
- İhtiyari Ölüm: Bedenin toprağa girmesinden evvel kulun nefsânî bağlarından çözülüp kendi iradesini ilâhî iradeye terk etmesi hakikatidir.
- Fakr: Kulun kendi zâtında hiçbir müstakil vücûda ve zenginliğe mâlik olmadığını idrak ederek aslî hiçliğini zevk etmesidir.
- Kurbiyet: Fusûs şerhinde kurb-i nevâfil ve kurb-i ferâiz mertebeleriyle temellendirilen, kulun zât ve sıfat kaydından tecerrüd ederek Hakk'a yakınlaşmasıdır.
- Fark: Fenâ ve cem' menzilinde Hakk'ın vahdetinde müstehlek olan sâlikin, bekābillâh ufkunda ubûdiyyet edebini muhafaza etmek üzere kesret mertebelerine dönüşüdür.
- Sekr: Fenâfillâh menzilinde sâlike ârız olan, kesret âlemini fark etmeye mâni olan ilâhî sarhoşluk halidir.
- Vuslat: Şerhte bekā içinde bekā olarak tarif edilen, fenâ arınmasının ardından kulun Hakk ile hakiki buluşmasıdır.
- el-Kahhâr: Kıyâmet ve ölüm tecellîsinde mahlûkatın nefsânî iddialarını mahveden ilâhî isimdir.
- el-Mümît: Sûr'a birinci üflemede izâfî benlikleri fâni kılan celâlî tecellînin menbaıdır.
- el-Bâkî: Yeryüzündeki bütün mahlûkat fâni iken zâtı ve vechi zeval bulmayan Cenâb-ı Hakk'ın ebedî vasfıdır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Mir'at-ül İrfân ve Şerhi: Fenânın mevcut bir nesneyi yok etmek değil, vehmî düşüncelerin ve cehlin izâlesi olduğunu açıklayarak gizli şirk tehlikesini tasfiye eden temel eserdir.
- A'yân-ı Sâbite: Fenânın zannî benlik dairesinden sıyrılıp akl-ı cüz'îden akl-ı külle ve ilâhî cezbe iklimine bağlanmak olduğunu beyan eder.
- Reşahât — Aynü'l-Hayât: Fenâ fiş-şeyh, fenâ fir-resûl ve fenâfillâh silsilesini sanatkâr terbiyesine benzeterek basamak basamak sergiler.
- Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah: Îseviyyet tecellîsi ve fenâfillâhın teşbih mertebesiyle münasebetini ve bu menzilde takılıp kalmamanın lüzumunu izah eder.
- Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba: Nefs-i emmârenin fenâya uğratılması ve hayvanî hislerin kurban edilerek risâlet ahlâkına erilmesi bahsini işler.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 1): Tevhid mertebeleri dairesinde fenâ-i ef'âl, fenâ-i esmâ, fenâ-i sıfât ve fenâ-i zât ayrımını aktarır.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 2): Namaz vakitleri ile fenâ ve bekā arasındaki irtibatı kurarak gecenin fenâfillâh, gündüzün bekābillâh olduğu esasını serdeder.
- Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: Serkan Denkçi'nin kaleminden tevhid mertebelerindeki fenâ derecelerini ve salâtın rek'atlerindeki fenâ-bekā müşâhedesini tafsil eder.
- Kıyâmet Sûresi: Kıyâmetin sülûktaki karşılığı olan ihtiyarî ölümü ve nefsin kahr oluşundaki esmâ tecellîlerini açıklar.
- Zümer Sûresi: Secdenin fenâfillâh, kıyâmın bekābillâh olduğunu ve ihlâs makamında amelin Hakk'ın fiili haline geldiğini bildirir.
- Kelime-i İbrâhîmiyye: Ahmed Avni Konuk'un şerhinde kurb-i nevâfil ve kurb-i ferâiz dereceleri ile fakr ve fenâ irtibatını kurar.
- TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye: Terzibaba'nın Fusûs sohbetinde kulun zâtî fakrını anlayarak enâniyyet vehminden geçişini ve cem'den sonra farka dönüşünü açıklar.
- Kelime-i İshâkiyye: Takvânın derecelerini, cem'den sonraki fark olan furkān-ı erfa' mertebesini ve fenâdan sonra bekā halinde tecellî eden ubûdiyyet edebini ortaya koyar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Gemici ile nahivci kıssasında sûret ilmine mukabil mahviyyet ve hâl-i fenânın gerekliliğini izah eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3: Kul ile Hak arasındaki cinsiyyetsizlik sırrını, mevt-i ihtiyârî hakikatini ve beşerî iradenin Hakk'ın tasarrufuna terk edilişini sergiler.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11: Fenâfillâh sarhoşluğunun bir telvîn menzili olduğunu, sâlikin temkîn ve bekā ufkuna yükselerek irşad ehli olması gerektiğini tembih eder.
Değerlendirme
Fenâ, tasavvuf yolunda kulun zâtî bir varlığa mâlik olmadığını ve benlik davasının hayalî bir cehilden ibaret bulunduğunu idrak etmesidir. Terzibaba Necdet Ardıç, fenâyı mevcut bir şeyin sonradan yok edilmesi zannından arındırarak gizli şirki tasfiye eder; varlığın bütünüyle Hakk'a ait olduğunu ve kulun payına ancak cehlin zevali düştüğünü ortaya koyar. Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde bu hal kurb-i ferâiz ve furkān-ı erfa' mertebeleriyle temellendirilirken, Mesnevî-i Şerîf şerhinde sûret davasına karşı mahviyyet ve mevt-i ihtiyârî teslimiyetiyle derinleştirilir. Her iki klasik kaynak da fenânın bir nihayet olmadığını, sâlikin telvîn sarhoşluğundan sıyrılarak bekābillâh ve temkîn makamında kulluğunu ikmâl etmesi gerektiğini teyit eder. Fenânın zannî şirklerden arındırılmış saf tevhid mânâsını tahkik etmek isteyenler için Mir'at-ül İrfân ve Şerhi ile Kelime-i İbrâhîmiyye şerhinin birlikte tetkik edilmesi bereketli bir kapı aralar.