Ruhullah
Ruhullah, “Allah’ın Ruhu” anlamına gelen ve tasavvuf geleneğinde özellikle Hz. İsa (a.s.) ile özdeşleşen bir kavramdır. Bu unvan, sadece tarihî bir peygambere işaret etmekle kalmaz, aynı zamanda irfan yolundaki bir sâlikin ulaşabileceği mânevî bir mertebeyi, bir hâli ifade eder. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yaklaşımında Ruhullah kavramı, insanlık tefekkürünün ve tevhid seyrinin önemli bir durağı olan Tevhid-i Sıfat makamının ve Hakk’ta fâni olma (fenâfillah) tecrübesinin anahtarı olarak ele alınır. Bu makale, sunulan kaynaklar ışığında Ruhullah kavramının bu mânevî boyutunu ve Terzibaba’nın bu mertebeyi nasıl okuduğunu açıklamayı amaçlar.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Ruhullah kavramının temelini oluşturan “İsa” isminin kendisi, Terzibaba’nın sohbetlerinde işârî (remzî) bir okumaya tâbi tutulur. Bu yaklaşımda, kelimelerin harf yapısı ve sayısal değerleri, onların bâtınî anlamlarına açılan birer kapı olarak görülür. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah adlı eserde bu konu ayrıntılı bir şekilde incelenir. Terzibaba’ya göre “İsa” ismi, Arapça’daki (ع) “ayn” ve (س) “sin” harflerinden oluşur. “Ayn” harfi göz, “sin” harfi ise insan anlamına gelir. Bu iki harfin birleşimi, “Hakk’ı gören insan” mânâsını ortaya çıkarır. Bu yorum, İsevî mertebenin, Hakk’ı kendi varlığında ve âlemde müşahede etme, yani görme esasına dayandığını gösterir.
Bu işârî yorum, ebced hesabıyla da desteklenir. Terzibaba, aynı eserde “İsa” isminin sayısal değerini hesaplar:
(عِيسَىٰ) (Îsâ) kelimesinin sayı değerleri (70+10 +60+10=150) dir. (Îsâ) kelimesi (ayn) ve (sin) iki asli, (ye) ve (ye) iki yardımcı harften meydana gelmiştir. (Ayn)’ ın sayı değeri (70) (sin)’ in sayı değeri (60) tır. Toplarsak(70+60=130) eder ki, sıfır kalkınca kalan(13) tür. Böyle olunca, Hakikat-i Îseviyye’nin dahi hakikatinin, Hakikikat-i Ahmediyye’ye bağlı olduğu açık olarak görülmektedir. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Bu hesaplama, İsevî mertebenin kökeninin ve hakikatinin, Hakikat-i Muhammediyye’ye bağlı olduğunu gösterir. Yani Hz. İsa (a.s.), getirdiği mânevî açılımla, kendisinden sonra gelecek olan en kâmil zuhurun, yani Muhammediyet’in bir habercisi ve hazırlayıcısıdır.
Benzer şekilde, Hz. İsa’nın bir diğer unvanı olan “Mesih” de remzî bir anlam taşır. Terzibaba’nın açıklamasına göre, Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde “Mesih” kelimesinin Arapça harflerinden yola çıkarak bir mana üretilir. Baştaki (Mîm) harfi Hakikat-i Muhammediyye’nin İseviyyet mertebesine, (Sîn) harfi insana ve sondaki (He) harfi ise hidayete işaret eder. Bu harflerin birleşimiyle kelimenin, “Hakîkat-i Muhammediyye’ye Îseviyyet mertebesinde hidâyet bulan insan” anlamına geldiği ifade edilir. Bu yorumlar, Ruhullah kavramının sadece bir unvan olmanın ötesinde, belirli bir mânevî tecrübenin ve idrak düzeyinin adı olduğunu ortaya koyar.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın öğretisinde Ruhullah kavramı, tasavvuf yolculuğunun (seyr-i sülûk) zirvelerinden birini temsil eden İsevî mertebenin merkezinde yer alır. Bu mertebe, bir sâlikin kendi varlığının hakikatini anlama yolunda geçtiği temel aşamalardan biridir. Terzibaba, bu konuyu özellikle Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah adlı eserinde ve çeşitli sohbetlerinde, peygamberlerin hayat hikâyelerini birer mânevî mertebe olarak okuyarak açıklar.
İnsanlık Seyrinde Bir Dönüm Noktası: Tevhid-i Sıfat
Terzibaba’ya göre, Kur’ân’da adı geçen büyük peygamberler, sadece tarihî şahsiyetler değil, aynı zamanda insanlığın ve bireyin mânevî tekâmül yolculuğundaki kilometre taşlarıdır. Her peygamber, kendi devrinde insanlık tefekkürüne yeni bir “inkılap” getirmiştir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinin önsözünde bu mertebeler şöyle sıralanır:
Âdemiyyet= Âlemlerde başlı başına bir inkılâptır. [...] Nûhiyyet: Beşeriyyetinden kurtulmaya çalışmanın inkılâbıdır. İbrâhîmiyyet: Tevhid-i ef’âl inkılâbıdır. Mûseviyyet: Tevhid-i esmâ inkılâbıdır. İseviyyet : Tevhid-i sıfat inkılâbıdır. Muhammediyyet: Tevhid-i zat inkılâbıdır. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Bu sıralamada İsevî mertebe, “Tevhid-i Sıfat” yani sıfatların birliği makamıdır. Bu, sâlikin kendi varlığında ve tüm kâinatta tecelli eden hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, görme ve işitme gibi bütün sıfatların aslında Allah’a ait olduğunu idrak ettiği bir bilinç düzeyidir. Bu mertebede kişi, kendi izâfî varlığından soyunarak Hakk’ta fâni olur. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu ve Kelime-i Tevhîd gibi eserlerde bu makamın kelimesi “lâ mevsufe illâ Allah” (sıfatlanmış olan ancak Allah’tır) olarak belirtilir. Bu, varlıkta görünen tüm özelliklerin ve niteliklerin gerçek sahibinin yalnızca Allah olduğu anlamına gelir. Bu idrak, kişiyi fenafillah hâline, yani kendi benliğinin Allah’ta yok olduğu bir tecrübeye taşır. Nitekim Terzibaba, şiirlerinde bu hâli şöyle dile getirir:
İsa bin Meryem Rûhullah İncil'in kendisi Kelîmetullah Ondadır makamı fenafillah Kalma burada baka'ya gel — Mutaffifîn Sûresi
Tenzih’ten Teşbih’e Geçiş: Hakk’ı Varlıkta Görmek
İsevî mertebenin getirdiği en büyük yenilik, insanlığın tevhid anlayışını tenzih boyutundan teşbih boyutuna taşımasıdır. Terzibaba, Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah sohbetinde, Hz. Musa (a.s.)’nın temsil ettiği Mûsevî mertebenin bir tenzih mertebesi olduğunu anlatır. Tenzih, Allah’ı her türlü eksiklikten ve mahlûkâta benzemekten arındırma, O’nu ötelerin ötesi bir varlık olarak bilmektir. Bu mertebede Hz. Musa (a.s.), Allah’ın kelâmını duymuş fakat O’nu görme talebine karşılık “Sen beni göremezsin” (len terânî) cevabını almıştır.
Hz. İsa (a.s.) ile başlayan İsevî mertebe ise bir teşbih makamıdır. Teşbih, Allah’ın sıfatlarının ve isimlerinin tecellilerini mahlûkâtta görme, O’nun varlığını âlemde müşahede etme halidir. Terzibaba’nın ifadesiyle, “daha evvelce göklerde aranan Allah’ı Îsâ (a.s) ile birlikte insanların içine indirmiş” olmasıdır. Bu, Hakk’ın varlığının ötelerde, ulaşılamaz bir yerde değil, bizzat insanın kendi varlığında ve çevresindeki her zerrede mevcut olduğu hakikatinin idrakidir. Bu geçiş, Terzibaba’nın bir şiirinde şöyle özetlenir:
Öğrendiysen Musa'dan tenzihi Durma anla İsa'dan teşbihi Cem eyleyiver de bul tevhidi İlmi ledün sultanı Muhammed'e gel — A'lâ ve Gâşiye Sûreleri
Bu mısralar, mânevî seyrin tenzih ve teşbih kanatlarını birleştirerek tevhidin kemâline, yani Muhammediyete ulaşmanın yolunu gösterir. Ruhullah, bu yolda Hakk’ı varlıkta görme şuurunu açan bir mertebedir.
Ruhullah Olmak: Bedenleri Değil, Ruhları Diriltmek
Ruhullah unvanı, Hz. İsa’nın ölüleri diriltme mucizesiyle yakından ilişkilidir. Ancak Terzibaba’nın irfanî okumasında bu mucizenin daha derin bir katmanı vardır. Esmâü'l-Hüsnâ kitabında Nusret Tura tarafından aktarılan bir menkıbede, bir Hristiyan ile bir Müslüman arasındaki tartışma anlatılır. Hristiyan, Hz. İsa’nın ölüleri dirilttiğini, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in ise böyle bir mucizesi olmadığını söyler. Müslüman ise, “Sizinki ölü cesetleri diriltirdi. [...] Bizim peygamberimiz de ölü ve kaskatı ruhlara hayat verdi, ruh yaptı” cevabını verir.
Terzibaba, bu ayrımı Enbiyâ Sûresi şerhinde daha da derinleştirir. Ona göre, Hz. İsa’nın varlığı, Cebrail’in Hz. Meryem’e tek bir defa nefhetmesiyle (üflemesiyle) meydana gelmiştir ve bu sıfatî bir nefhadır. Bu nefha ile Hz. İsa (a.s.) bedenleri diriltmiştir. Ancak bu diriliş geçicidir, çünkü dirilen beden eninde sonunda tekrar ölür. Hz. Muhammed (s.a.v.) aracılığıyla gelen Kur’ân ise, kıyamete kadar devam edecek olan Zâtî bir nefhadır. Terzibaba’nın açıklamasıyla:
İsa (as) bedenleri diriltti, ama ümmet-i Muhammed kıyamete kadar başladığı günden kıyamete kadar ruhları diriltmektedir. Eğer bir beden sadece beden olarak dirilirse nihayet beş on sene yaşar sonunda ölür, ama ruh olarak dirilirse o ruh onun bedenini de diriltir. — Enbiyâ Sûresi
Bu bakış açısına göre, Muhammediyet mertebesinin getirdiği ruhsal diriliş, İsevî mertebenin fiziksel diriltme mucizesinden daha üstün ve kalıcıdır. Çünkü ruhun dirilmesi, bedeni de kapsayan ebedî bir hayata kapı aralar. Bu yorum, Hristiyanlıkta Hz. İsa (a.s.)’ya atfedilen ulûhiyet ve Allah’ın ona hulûl ettiği (içine girdiği) gibi inançları da reddeder. Terzibaba’ya göre Hakk’ın tecellisi, bir varlığın içine girme veya onunla birleşme şeklinde değil, o varlığın hakikati olarak zuhur etme şeklindedir.
İsevî Mertebenin Sırları: Bir Hâl Olarak Yaşamak
Terzibaba için peygamberlerin hayat hikâyeleri, geçmişte kalmış masallar değil, her sâlikin kendi vücut ikliminde yaşaması gereken mânevî tecrübelerdir. İsevî olmak, tarihsel bir kimliğe bürünmek değil, Ruhullah mertebesinin getirdiği fenafillah ve teşbih şuurunu kendi varlığında gerçekleştirmektir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah kitabında bu husus şöyle vurgulanır:
Eğer bu hâdiseyi kendi bünyemize kısmen de olsa aktarabilir isek o zaman bu hikâye bizim o devremizdeki bize ait malımız olan bir hikâye olur ve biz nakledicisi değil sahibi oluruz. Bir şeye sahip olmak başkadır emanetçilik başkadır. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Bu, İsevî mertebenin sadece Hz. İsa’ya has olmadığını, o mertebeye ulaşan her kâmil insanın bu hâli yaşayabileceğini ifade eder. Aradaki fark, Hz. İsa’nın bu mertebenin kurucusu ve âlemşümul (evrensel) zuhuru olması, diğerlerinin ise bu hâli bireysel olarak yaşamasıdır. Terzibaba, Yehova Şahitleri ile Mülâkât adlı eserinde bu hâlin yaşayan bir gerçeklik olduğunu şu çarpıcı soruyla ortaya koyar: “Şu anda ben size Îsâ rûhullah’tan konuşuyorum desem, inanır mısınız?” Bu ifade, Ruhullah’ın, ilhamın ve mânevî bilginin aktığı canlı bir kanal olduğunu gösterir.
Bu mertebeye ulaşan velilerin, fiziksel bedenin sınırlamalarından kurtulup “ruhanî bir vücuda” sahip oldukları da belirtilir. Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi eserinde, bu kâmillerin vücut ülkesinin sultanının “ruhullah” olduğu ve bu sayede zaman ve mekân kayıtlarından kurtularak tayy-i mekân yapabildikleri ifade edilir. Bu hâl, kişinin kendi benliğinden tamamen sıyrılıp ilâhî sıfatlarla boyandığı bir varoluş düzeyidir. Terzibaba’nın dizelerinde bu tecrübe şöyle yankılanır:
Îsâ ile (a.s.) denildi Rûhullah, İçim dışım boyandı sıbgatullah, Nerde bulurum böyle bir ehlullah, Çözdüm Îsâ’nın (a.s.) sırrını çözdüm. — Divan 3
Bu makamın bir sâlik tarafından nasıl tecrübe edildiği, Ankebût Sûresi şerhinde yer alan bir şiirde de ifadesini bulur. Sâlik, bütün peygamberlerin mânevî hâllerini kendi varlığında yaşadığını anlatırken sıra İsevî mertebeye geldiğinde şöyle der:
Yeri gelmiş İsa’da olmuşuz Ruhullah Anlamadan sandılar O’nu İlah — Ankebût Sûresi
Bu mısralar, Ruhullah hâlinin sâlik tarafından bizzat yaşanan bir tecrübe olduğunu ve aynı zamanda bu yüksek mânevî hâlin dışarıdan bakanlar tarafından yanlış anlaşılıp ilahlık iddiası olarak yorumlanma tehlikesini de içinde barındırdığını gösterir.
İsevî Mertebenin Hakikat-i Muhammediyye ile Bağlantısı
Terzibaba, Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde, İsevî mertebenin her yönüyle Hakikat-i Muhammediyye’ye bağlı olduğunu ebced hesabına dayalı işârî yorumlarla ortaya koyar. Bu yorumlar, Kur’ân’da Hz. İsa (a.s.) ile ilgili geçen kilit kavramların sayısal değerlerinin, Muhammediyet’i ve tevhidin sırlarını taşıyan 12, 13, 14 gibi sayılara işaret ettiğini gösterir.
Örneğin, Hz. İsa’yı destekleyen “Rûh’ul Kudüs” (Cebrail) isminin sayısal değeri 409’dur ve bu rakamların toplamı (4+9) 13 eder. Yine Cebrail’in sayısal değeri 247 olup toplamı (2+4+7) yine 13’tür. Bu durum, İsevî mertebenin destek aldığı ruhani gücün dahi aslının Hakikat-i Ahmediyye (13) olduğunu gösterir. Benzer şekilde, Hz. İsa’nın kıyamet gününde ümmetine “şehîd” (şahit) olacağı ifadesindeki “şehîd” kelimesinin sayısal değeri (319) de yine toplamda 13’e ulaşır.
Bu bağlantı, İsevî mertebenin özü olan kulluk ve teslimiyet makamında da görülür. Hz. İsa’nın Allah’ın oğlu değil, kulu olduğunu vurgulayan “abd” kelimesinin sayısal değeri (76) toplanınca (7+6) 13 eder. Bu, gerçek kulluğun hakikatinin de Hakikat-i Muhammediyye’ye bağlı olduğunu ifade eder. Hatta Hz. İsa’nın kitabı olan “İncil” kelimesinin sayısal değeri (94) bile, rakamları toplanınca (9+4) 13’e varır. Bu durum Terzibaba’ya göre, “İncil dahi hiç şüpheye yer bırakmayacak kadar açık (13) tür ve oraya bağlıdır.”
Terzibaba’nın en dikkat çekici yorumlarından biri de, Hz. İsa’nın beşikte (mehd) konuşma mucizesi üzerinedir. “Mehd” (beşik) kelimesinin sayısal değeri 49 olup rakamları toplamı (4+9) 13’tür. Bu işârî okumaya göre, her insan daha doğduğu andan itibaren bu “13 beşiğinin” yani Hakikat-i Muhammediyye’nin koruması ve muhafazası altındadır.
Doğan her insan, ailesinin sosyal düzeyine göre bir beşik içinde çocukluk günlerini geçirir. İstisnasız her millet ve dinden olan çocuklar bu beşiklerin, (mehd)in içinde yani (13)’ün muhafazası içinde büyürler, ne müthiş bir sistem, bilinse de, bilinmese de, herkes daha küçüklükten bu (13) beşiğinin içine girmiş olmaktadırlar ve hal dilleri ile bu hakikati anlatmaktadırlar. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Bütün bu hesaplamalar, Terzibaba’nın nazarında İsevî mertebenin bağımsız bir yapı olmadığını, aksine tevhid seyrinin daha kâmil bir mertebesi olan Muhammediyet’e hizmet eden, ona bağlı ve onunla anlam kazanan bir basamak olduğunu kanıtlar.
Ruhullah Makamının Üç Yönlü Görünüşü
Terzibaba, Enbiyâ Sûresi şerhinde, İsevî mertebenin idrak ediliş biçimine dair önemli bir ayrım yapar. Bu mertebede bulunan Hz. İsa’nın varlığı, bakan kişinin mânevî düzeyine ve zannına göre üç farklı şekilde algılanabilir. Onun varlığının hakikati, bakanın nazarına göre bir perdenin arkasında gizlenir ve o nazara uygun bir şekilde tecelli eder.
Terzibaba’nın bu konudaki açıklamasına göre, Hz. İsa’ya bakan bir kimsenin zann-ı gâlibi (hakim düşüncesi) ne ise, gördüğü de o olur. Eğer kişi onda Hakk’ın zuhurunu görüyorsa, onu “Ruhullah” olarak idrak eder. Eğer melekiyet yönüyle bakıyorsa, onu “Cibril” olarak görür. Eğer sadece dış görünüşüne ve insanî yönüne takılıp kalıyorsa, onu yalnızca bir “beşer” olarak algılar. Bu üç görüş de kendi mertebesinde doğrudur, çünkü Hz. İsa’nın varlığı bu üç tecelliyi de bilkuvve barındırır.
Bu durum, Muhammediyet mertebesi ile İseviyet mertebesi arasındaki temel farklardan birini ortaya koyar. Terzibaba’ya göre, İsevî mertebede bu üç tecelli (Hakk, melek, beşer) ayrı ayrı ve zaman zaman ortaya çıkarken, Muhammediyet mertebesine ulaşmış bir kâmil insanda Cenâb-ı Hakk bütün mertebeleriyle aynı anda tecelli eder. Yani, Muhammediyette bu üç yön bir bütünlük içinde, birbirinden ayrılmadan idrak edilir. Bu, tevhidin en kâmil zuhurudur.
Ruhullah'ın Pratik Boyutu: İlâhî Sofra ve Arkadaş Seçimi
Ruhullah kavramı, yüksek bir mânevî idrak seviyesini ifade etse de, Terzibaba’nın yaklaşımında bu mertebenin pratik hayata yansıyan yönleri ve imtihanları da vardır. Bunlardan biri, Kur’ân’da da zikredilen ve Hz. İsa’nın havarilerinin talebi üzerine gökten indirilen ilâhî sofra (Mâide) hadisesidir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde bu olay, İsevî mertebedeki bir imtihan olarak ele alınır. Havariler, imanlarının pekişmesi için bir mucize talep ederler. Hz. İsa (a.s.), bu talebin bir imtihan olduğunu belirtmesine rağmen dua eder ve sofra indirilir. Ancak bu büyük mucizeden sonra dahi bazılarının isyan ettiği, bu nimete şükretmek yerine ihtilafa düştükleri rivayet edilir. Bu olay, mânevî lütufların ve mucizelerin dahi tek başına insanı kurtuluşa erdiremeyeceğini, asıl meselenin o lütfu doğru bir kalp ve şükür ile karşılamak olduğunu gösterir.
Ruhullah mertebesinin pratik boyutuyla ilgili bir diğer önemli nokta ise, sâlikin kimlerle arkadaşlık edeceği meselesidir. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) adlı eserde, Hz. İsa’ya atfedilen şu söz nakledilir:
Hz. İsâ’ya “Ey Rûhullah, kiminle arkadaşlık edilir?” diye soruldu. “Konuşması ilminizi arttıran, gördüğünüzde size Allah’ı hatırlatan ve ilmi size âhireti teşvik eden kimse ile” dedi. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)
Bu cevap, mânevî yolculukta arkadaş seçiminin ne kadar hayati olduğunu vurgular. Gerçek dost, kişiye Allah’ı hatırlatan, bilgisini ve ahiret arzusunu artıran kimsedir. Bu ilke, Ruhullah gibi yüce bir makamın bile, kişinin sosyal çevresinden ve ilişkilerinden bağımsız olmadığını, aksine doğru arkadaşlıkların bu mânevî hâli besleyen ve koruyan en önemli unsurlardan biri olduğunu ortaya koyar.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Fusûsu’l-Hikem’de Ruhullah kavramı, en geniş ve derinlikli biçimde Hz. İsa (a.s.)’ya ayrılan Îsâ Fassı’nda (Kelime-i Îseviyye) ele alınır. Bu bölümde İbn Arabî, Hz. İsa’nın “Ruhullah” unvanının ardındaki varlıksal sırrı, onun benzersiz zuhûru ve bu zuhûrun getirdiği mânevî hakikatler üzerinden açıklar. Ahmed Avni Konuk’un şerhi ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı sohbetler, bu fassın katmanlarını daha da aydınlatır.
Îsâ Fassı’nın temel tezi, Hz. İsa’nın varlığının, diğer insanlardan farklı olarak, ruhun bedene sonradan üflenmesiyle değil, ruhun doğrudan doğruya bir beden sûretinde tecelli etmesiyle (ruh-ı musavver) meydana geldiğidir. Diğer insanlar önce bir beden olarak şekillenir, sonra onlara ruh üflenir. Hz. İsa (a.s.) ise, Cebrâil’in Hz. Meryem’e insan sûretinde görünerek ilâhî bir nefha (üfleme) ile ilettiği bir “kelime”dir. Bu yüzden onun varlığında ruhânî yön (lâhût), cismânî yönden (nâsût) daha baskındır. Şerhteki ifadeyle, onun bedeni “tabiat hükümlerinden temiz olarak” halk edilmiştir. Bu durum, onun bedeninin bizimki gibi katı (kesif) değil, daha çok nûrânî ve latif bir yapıda olmasına yol açar. Terzibaba’nın şerhindeki açıklamalara göre, bu latiflik, onun bedeninin gazımsı, buhar gibi bir yoğunlukta olduğu şeklinde anlaşılabilir.
Bu benzersiz zuhûr, Kur’ân’da geçen “Onu öldüremediler, asamadılar” (Nisâ, 4/157) âyetinin de anahtarıdır. Şerhe göre Yahudiler, Hz. İsa’yı kendi katı bedenleri gibi zannettiler ve ona eziyet ettiklerini, onu çarmıha gerdiklerini düşündüler. Oysa latif bir bedene, fiziksel âlemin kaba aletleri tesir edemezdi. Bu durum, rüyada birinin bıçaklanıp uyandığında bir yara izi bulamamasına benzetilir. Ahmed Avni Konuk şerhinde bu konuyu şöyle açıklar:
Îsâ (a.s.) rûh-ı musavver idi. Rûh-ı musavver ise, kemâl-i letâfetinden ecsâd-ı kesîfe gibi âlât-ı katl ile müteessir olmaz. [...] yahûdîler bu ilimden mahcûb oldukları için o hazreti çarmıha gerip mızrak saplamakla katl ve salb ettiklerini zannettiler. Hâlbuki o rûh-ı musavver, onların o fiiliyle maktûl ve maslûb olmadı. — Kelime-i Îseviyye
Terzibaba’nın şerhi ise bu noktayı, şu soruyla daha somut hâle getirir:
Latif bir cesedi nasıl asacaklar ki, onlar astık zannettiler. — TB. Kelime-i Îseviyye
Dolayısıyla çarmıha gerilme hadisesi, bakanların zannından ibarettir; hakikatte ise Ruhullah olan Hz. İsa’nın latif bedeni göğe yükseltilmiştir (ref’ olunmuştur).
Fass’a göre, Hz. İsa’nın bu çok yönlü hakikati, insanların onu farklı şekillerde algılamasına neden olmuştur. Ona bakan kişi, hangi yönü baskın görüyorsa onu o isimle anar. Bu üç temel bakış açısı, onun üç unvanında özetlenir:
- Abdullah (Allah’ın kulu): Ona insanî ve beşerî yönüyle, Hz. Meryem’in oğlu olarak bakanlar onu “Abdullah” olarak görür.
- Kelimetullah (Allah’ın kelimesi): Onun, Cebrâil vasıtasıyla Hz. Meryem’e ilkâ edilen bir “kelime” oluşu yönüyle bakanlar onu “Kelimetullah” olarak isimlendirir.
- Ruhullah (Allah’ın ruhu): Onun, Allah’a ait olan diriltme (ihyâ) fiilini göstermesi, yani ölüleri diriltmesi yönüyle bakanlar ise onu “Ruhullah” olarak tanır.
Bu üç unvanın hepsi, onun varlığının farklı bir vechesine işaret eder. Konuk şerhinde bu durum şöyle ifade edilir:
Şu hâlde o, "kelimetullah"dır; ve o, "Rûhullah"dır ve o, "Abdullah"dır. Halbuki bu, sûret-i hissiyye-i beşeriyyede onun gayrı için yoktur. — Kelime-i Îseviyye
Hz. İsa’nın “Ruhullah” olarak ölüleri diriltmesi gibi olağanüstü fiilleri gösterebilmesinin sırrı ise, onun Rabb-i Hâssı’nın, yani varlığını terbiye eden özel ilâhî ismin, bütün isimleri kendinde toplayan “Allah” ismi olmasıdır. Bu yüzden o, bütün ilâhî sıfatlarla zâhir olmuş ve hem en yüksekte (ruhları etkileme) hem en aşağıda (çamurdan kuş yapma) tesirini göstermiştir. Terzibaba’nın şerhinde bu nokta, onun “Allah” isminin bâtınından tecelli eden bir ruh olduğu, “Rahman” veya “Kahhar” gibi diğer tekil isimlerin bâtınından gelmediği vurgusuyla pekiştirilir.
Terzibaba’nın şerhi, Îsevî mertebeyi Muhammediyet mertebesiyle karşılaştırarak konuyu daha ileri bir boyuta taşır. Hz. İsa “Allah” isminin bâtınından (iç yüzünden) gelen latif bir tecelli iken, Hz. Muhammed (s.a.v.) hem zâhirinden hem de bâtınından gelen, yani hem latif hem de kesif yönleri kendinde birleştiren en kâmil tecellidir. Bu ayrım, diriltme mucizesinde de kendini gösterir. Hz. İsa’ya verilen Ruh-ul Kuds (Kutsal Ruh), bedenleri diriltir; ancak bu diriliş geçicidir. Muhammediyet mertebesine has olan Ruh-ul Azam (En Büyük Ruh) ise Kur’an vasıtasıyla ruhları diriltir ve bu ebedî bir hayattır.
İsa (a.s.) bedenleri diriltti, ama ümmet-i Muhammed kıyamete kadar başladığı günden kıyamete kadar ruhları diriltmektedir. Eğer bir beden sadece beden olarak dirilirse nihayet beş on sene yaşar sonunda ölür, ama ruh olarak dirilirse o ruh onun bedenini de diriltir. — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu bakış açısı, Ruhullah mertebesini, insanlığın mânevî tekâmülünde fenafillah kapısını açan Rûh-ul Kuds tecellisi olarak konumlandırırken, ondan sonra gelen Muhammediyet mertebesinin getirdiği Ruh-ul Azam tecellisinin daha kâmil ve kuşatıcı olduğunu ortaya koyar.
Fusûsu’l-Hikem’in bu açıklamaları, Terzibaba İrfan Mektebi’nin Ruhullah kavramına yaklaşımının klasik zeminini oluşturur. Îsâ Fassı’nda anlatılan, ruhânî yönü baskın, latif ve “ruh-ı musavver” bir varlık olan Hz. İsa portresi, Terzibaba’nın Ruhullah mertebesini “Tevhid-i Sıfat” ve “fenafillah” makamı olarak yorumlamasına tam bir dayanak teşkil eder. Hakk’ın sıfatlarının bir sâlikte tecelli ederek onun benliğini yok etmesi ve ona adeta “ruhânî bir vücut” kazandırması, Îsâ Fassı’nda çizilen bu çerçevenin seyr-i sülûktaki bir yansıması olarak okunabilir.
Mesnevî-i Şerîf
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’i ve Ahmed Avni Konuk’un bu eser üzerine yaptığı şerh, Ruhullah kavramına getirdiği işârî (remzî) yorumlarla dikkat çeker. Bu yorumlarda Hz. İsa’ya atfedilen Ruhullah unvanı, hem her insanın içinde taşıdığı ilâhî Rûh’un bir simgesi hem de tasavvuf yolculuğunda belirli bir mânevî tavrı ifade eden bir mertebe olarak ele alınır.
Ruhullah: İnsanın İlâhî Ruhu
Mesnevî’nin bir beytinde Mevlânâ, insana kendi hakikatini hatırlatırken Hz. İsa (a.s.)’yı bir misal olarak sunar. Ahmed Avni Konuk, Cilt 10’daki şerhinde bu beyti açıklarken, her insanın bir yönüyle “devranın İsâ’sı” olduğunu belirtir:
Ademî ol ve eşek tutuculardan korkma! Ey devranın İsâsı, eşek değilsin, korkma! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’un açıklamasına göre bu beyit, kâmil bir mürşidin rehberliğine sığınan sâlike seslenir. İnsan, Hz. İsa (a.s.) misali bir Rûh ile eşek misali bir nefisten oluşur. Hz. İsa (a.s.) “Ruhullah” olduğu için, ruh yönüyle her insan onunla bir ortaklık taşır. Dolayısıyla insan, kendini yalnızca bedensel arzulardan ve nefsinden ibaret sanmamalıdır. Eğer ruhunu ihmal edip nefsine, yani “eşeğine” hizmet ederse, asıl kimliğinden uzaklaşarak helâke sürüklenir. Bu yorumda Ruhullah, insanın nefsanî ve hayvani yönlerinin karşısında duran ulvî, ilâhî ruhunu temsil eder. Sâlik, “devranın İsâ’sı” olarak kendi içindeki bu ruhu keşfetmeye ve onunla yaşamaya davet edilir.
Ruhullah: Uzlet ve Halvet Yolu
Ahmed Avni Konuk’un Cilt 7’deki şerhinde yer alan bir başka beyit ise Ruhullah kavramını, mânevî bir yol ve metot olarak ele alır. Burada Hz. İsa (a.s.)’nın temsil ettiği yol, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in yolundan farklı bir metot olarak sunulur. Beyitte, Hz. Muhammed (s.a.v.)’e hitaben şöyle denir:
"Vaktin Hızır'ısın her geminin mededi sensin, Rûhullâh gibi tenha gidicilik etme!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Ahmed Avni Konuk, bu beytin ikinci mısraını açıklarken Mevlânâ’nın Fîhi Mâ Fîh adlı eserine atıfta bulunur. Buna göre Ruhullah, yani Hz. İsa (a.s.), “tenha gidicilik” ile anılır. Onun yolu, mücâhede, halvet (yalnızlığa çekilme) ve dünyevî arzulardan uzak durma esasına dayanır. Şerhte bu durum şöyle ifade edilir:
"Îsâ (a.s.)ın tarîkı, mücâhede ve halvet ve şehvetten ictinâbdır; ve tarîk-ı Muhammedî ise kadının ve erkeğin cevirlerini çekmektir." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Bu karşılaştırma, İsevî yolun daha çok bireysel bir kurtuluş ve uzlet tavrı sergilediğini, Muhammedi yolun ise toplumun içinde kalarak, insanların eziyetlerine sabrederek onlara rehberlik etme esasına dayandığını gösterir. Nitekim İslâm’da ruhbanlığın (rehbâniyyet) bulunmayışı da bu ilkeyle ilişkilendirilir. Beyitteki “Ruhullah gibi olma” tavsiyesi, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in ve onun yolundaki kâmillerin, insanlardan kaçarak değil, onların arasında Hakk’a hizmet ederek en yüce mertebeye ulaşacaklarını anlatır.
Bu iki yorum, Mesnevî geleneğinin Ruhullah kavramına ne kadar zengin bir perspektiften baktığını ortaya koyar. Bir yanda Ruhullah, her insanın gerçekleştirmesi gereken içsel bir kabiliyeti, ilâhî ruhu simgeler. Diğer yanda ise, Muhammediyetin kuşatıcılığı içinde bir aşama olarak görülen, uzlete dayalı özel bir mânevî yolu temsil eder. Bu bakış açısı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin İsevî mertebeyi, Muhammediyet’in kâmil tevhid idrakine ulaşmadan önce geçilen önemli bir durak olarak konumlandırmasıyla paralellik gösterir.
Kavramlar Ağında Ruhullah
Ruhullah kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında pek çok temel tasavvufî ilkeyle iç içe geçmiştir. Bu bağlantıların en merkezî olanları şunlardır:
- Hz. İsa (a.s.): Ruhullah, doğrudan doğruya Hz. İsa (a.s.)’nın unvanıdır. Ancak bu unvan, sadece tarihî bir şahsiyete değil, aynı zamanda onun temsil ettiği ve her sâlikin seyrinde tecrübe edebileceği mânevî bir mertebeye işaret eder.
- Tevhid: İsevî mertebe, tevhid yolculuğunun “Tevhid-i Sıfat” durağıdır. Bu makamda sâlik, varlıktaki bütün sıfatların hakiki sahibinin Allah olduğunu idrak ederek “lâ mevsufe illâ Allah” sırrına erer.
- Fenafillah: Tevhid-i Sıfat idraki, sâliki kendi izâfî varlığından ve sıfatlarından soyunmaya, yani Hakk’ın sıfatlarında yok olmaya götürür. Bu nedenle Ruhullah mertebesi, fenafillah tecrübesinin yaşandığı bir makam olarak tanımlanır.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): İsevî mertebe, kendinden daha kâmil olan Muhammediyet mertebesine bir hazırlık ve basamaktır. Makalede sunulan ebced hesaplamaları, Hz. İsa (a.s.) ile ilgili pek çok kavramın aslının Hakikat-i Muhammediyye’ye bağlı olduğunu göstermeyi amaçlar.
- Tenzih ve Teşbih: Ruhullah mertebesi, Hz. Musa (a.s.)’nın temsil ettiği tenzih (Allah’ı mahlûkâttan soyutlama) anlayışından, Hakk’ı varlıkta görmeyi ifade eden teşbih anlayışına geçişi temsil eder. Bu iki kanadı birleştirmek ise tevhidin kemâli olan Muhammediyete götürür.
- Rûh: Kavramın kendisi “Allah’ın Ruhu” demektir. Makale, bu ruhun Hz. Meryem’e bir nefha ile nasıl ulaştığını, Hz. İsa (a.s.)’nın nasıl “ruh-ı musavver” (sûretlenmiş ruh) olduğunu ve onun vasıtasıyla tecelli eden Ruh-ul Kuds’ün bedenleri, Muhammediyet’in Ruh-ul Azam’ının ise ruhları nasıl dirilttiğini açıklar.
- Fusûsu'l-Hikem: İbn Arabî’nin bu eseri, Ruhullah kavramının bâtınî ve varlıksal temelini oluşturur. Îsâ Fassı, onun latif ve ruhânî beden yapısını, bu nedenle çarmıha gerilmediğini ve üç farklı unvanla (Abdullah, Kelimetullah, Ruhullah) nasıl anıldığını şerhler üzerinden ortaya koyar.
- Mesnevi-i Şerif: Mevlânâ’nın eseri, Ruhullah kavramına iki farklı yönden yaklaşır: Birincisi, her insanın içinde taşıdığı ve keşfetmesi gereken ilâhî ruhun bir simgesi olarak; ikincisi ise halvet ve uzlete dayalı bir mânevî yol olarak.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalenin hazırlanmasında kullanılan kaynaklar, Ruhullah kavramını Terzibaba İrfan Mektebi’nin bakış açısıyla ve klasik dayanaklarıyla birlikte sunar:
- *Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah:* Makalenin ana omurgasını oluşturan bu eser, Ruhullah mertebesini peygamberlerin mânevî tekâmül seyrindeki “Tevhid-i Sıfat inkılabı” olarak konumlandırır. Kavramın Hakikat-i Muhammediyye ile olan bağını ebced temelli işârî yorumlarla detaylandırır ve bu mânevî hâlin sâlik tarafından nasıl tecrübe edileceğini açıklar.
- *Kelime-i Îseviyye* ve TB. Kelime-i Îseviyye: Ahmed Avni Konuk’un Fusûsu’l-Hikem şerhi ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı açıklamalar, Ruhullah’ın varlıksal sırrını ortaya koyar. Hz. İsa (a.s.)’nın “ruh-ı musavver” oluşu, latif bedeni ve farklı yönlerine işaret eden unvanları bu kaynaklar üzerinden incelenir.
- *Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7* ve Cilt 10: Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, Ruhullah kavramına Mevlevî geleneğinin bakışını yansıtır. Bu kaynaklar, kavramı hem her insanın içindeki ilâhî ruhun bir temsili hem de Muhammedi yoldan farklı olarak uzleti esas alan bir mânevî metot olarak ele alır.
- *Enbiyâ Sûresi* şerhi: Bu sohbet, Hz. İsa (a.s.)’nın bedenleri diriltmesi ile Hz. Muhammed (s.a.v.)’in ruhları diriltmesi arasındaki farkı ve İsevî mertebedeki bir zâtın bakanın zannına göre üç farklı şekilde (Hakk, melek, beşer) nasıl algılanabileceğini açıklar.
- Divan 3, Mutaffifîn Sûresi, Ankebût Sûresi ve A'lâ ve Gâşiye Sûreleri şerhleri: Terzibaba’nın bu eserlerindeki şiirler, Ruhullah mertebesinin bir sâlikin iç dünyasındaki yansımalarını, fenafillah ve sıbgatullah (Allah’ın boyasıyla boyanma) gibi tecrübeleri dile getiren canlı örnekler olarak kullanılır.
- Diğer eserler olan Kelime-i Tevhîd, İrfan Mektebi ve Hakk Yolu, Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi, Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi ve Yehova Şahitleri ile Mülâkât ise makaledeki belirli noktaları (Tevhid-i Sıfat’ın tanımı, arkadaş seçimi, ruhanî vücut, mertebenin yaşayan bir gerçeklik oluşu gibi) destekleyen kısa ve öz bilgiler sunar.
Değerlendirme
Bu makale, Ruhullah kavramının Terzibaba İrfan Mektebi’nde sadece Hz. İsa (a.s.)’ya ait tarihî bir unvan olarak değil, seyr-i sülûk yolundaki bir sâlikin ulaşabileceği canlı bir mânevî mertebe olarak okunduğunu ortaya koymaktadır. Terzibaba’nın nazarında Ruhullah, Hakk’ın sıfatlarının sâlikte tecelli ederek onun benliğini fâni kıldığı Tevhid-i Sıfat makamının ve fenafillah tecrübesinin adıdır. Bu mertebe, insanlık tefekkürünü tenzih ufkundan teşbih ufkuna taşıyan bir dönüm noktası olarak görülür.
Makalenin vurguladığı bir diğer temel sonuç, İsevî mertebenin kendi başına bir son değil, kendisinden daha kâmil ve kuşatıcı olan Muhammediyet mertebesine (Tevhid-i Zat) giden yolda önemli bir basamak olduğudur. Bu bağlantı, hem peygamberlerin mânevî seyrindeki hiyerarşiyle hem de ebced hesabına dayalı işârî yorumlarla desteklenir. Bu yaklaşım, Terzibaba’nın yorumlarının köklerini İbn Arabî ve Mevlânâ gibi büyük sufilerin klasik öğretilerinde bulduğunu da gösterir. Özellikle Fusûsu’l-Hikem’de anlatılan “ruh-ı musavver” ve latif beden anlayışı, Ruhullah mertebesinin getirdiği fenafillah hâlinin varlıksal zeminini oluşturur. Bu bütüncül bakış açısı, peygamber kıssalarını mânevî birer hâl olarak okumayı ve her birinin tevhid yolculuğundaki yerini anlamayı mümkün kılar. Bu nedenle, Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde detaylandırılan bu mertebeler arası ilişkiyi anlamak, Ruhullah kavramını doğru bir bağlama oturtmanın anahtarıdır.