Tevhid
Tevhid, İslam’ın temeli ve Tasavvuf yolculuğunun hem başlangıcı hem de nihai hedefidir. Yalnızca Allah’ın birliğine inanmak anlamına gelen kelime anlamının ötesinde, tasavvufî idrakte bütün varlığın ardındaki tek hakikati müşahede etme, yani birliği yaşama halidir. Necdet Ardıç (Terzibaba)’nın eserlerinde tevhid, kuru bir inanç veya tekrar edilen bir söz olmaktan çıkarak, kâinatın ve insanın varoluş sırlarını açan, Hz. Adem (a.s.)’den Hz. Muhammed (s.a.v.)’e uzanan peygamberlik seyrini anlamlandıran ve sâlikin Hakk’a vuslat yolculuğunun her bir durağını aydınlatan yaşayan bir hakikate dönüşür. Onun yaklaşımında tevhid, harflerden âlemlere, peygamberlerden sâlikin kalbine uzanan ilâhî bir nizamın adıdır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Tevhid kavramının merkezinde “Lâ ilâhe illâllah” ifadesi yer alır. Terzibaba’nın eserlerinde bu ifadenin kökeni, dilsel bir analizden ziyade, varlığın zuhûrunu anlatan işârî bir okumayla açıklanır. Bu okumaya göre Kelime-i Tevhid, beşer lisanıyla ifade edilmeden önce, Zât-ı İlâhî’nin kendi mertebelerindeki tecellileriyle oluşmuş ilâhî bir kelâmdır. Kelime-i Tevhîd adlı eserde bu oluşum, “nüzûl” yani bir iniş süreci olarak anlatılır.
Bu yaklaşıma göre, henüz âlemler yokken Zât-ı Akdes, “A’mâ” (körlük, mutlak gayb) mertebesinden “Ahadiyyet” (mutlak birlik) mertebesine tenezzül ettiğinde iki temel vasıf belirmiştir: Biri, âlemlerin kaynağı olan “Hüviyyet”; diğeri ise Kur’an ve insanın kaynağı olan “İnniyet”tir. Kelime-i Tevhid’in kendisi bu mertebelerdeki tecellilerle, ilâhî bir düzende, sondan başa doğru şekillenmiştir:
- Rububiyyet’in (terbiye edicilik) Melikiyyet’e (mülkün sahipliği) tenezzülü ile kelimenin “lâ” (لا) bölümü oluşmuştur.
- Rahmaniyyet’in (rahmetin sonsuzluğu) Rububiyyet’e tenezzülü ile “ilâhe” (إِلٰه) bölümü şekillenmiştir.
- Uluhiyyet’in Rahmaniyyet’e tenezzülü ile “illâ” (إِلَّا) bölümü oluşmuştur.
- Ahadiyyet’in Uluhiyyet ve Vahidiyet’e tenezzülü ile de “Allah” (الله) bölümü tamamlanmıştır.
Bu ilâhî tertip, Hakk’ın kendi kendini, kendi mertebelerinden yine kendine izahıdır. Kelime-i Tevhîd kitabında bu durum şöyle ifade edilir:
Kelime-i Tevhid, Yüce zatın kendi kendini, kendinde kendine izahıdır. Kelime-i Tevhid, Ahaddiyyetin kendini toplu olarak bütün mertebeleri ile izahıdır. Kelime-i Tevhid, Ahadiyyet ve abdiyyet mertebelerinin izahıdır. Kelime-i Tevhid, Zat, sıfat, esma ve ef’al mertebelerinin izahıdır. Kelime-i Tevhid, Şeriat, tarikat, hakikat, marifet mertebelerinin de izahıdır. — Kelime-i Tevhîd
Dolayısıyla, Cenâb-ı Hakk’ın kendi mertebesinden okuyuşu “Allah illâ ilâhe lâ” şeklindeyken, kulun kendi kulluk mertebesinden Hakk’a yükselme (urûc) niyetiyle okuyuşu “lâ ilâhe illâllah” şeklindedir. İnsanlığa Arapça olarak sunulan bu ifade, o ezelî ve manevi halin, beşer idrakinin kavrayabileceği bir seviyeye indirilmiş, manaları hafifletilmiş halidir. Bu yüzden Terzibaba’ya göre Kelime-i Tevhid’in başka bir dile tercüme edilerek aslî hükmünde kullanılması mümkün değildir, çünkü harflerin ve kelimelerin taşıdığı ilâhî mana ve nizam başka bir dilde yeniden üretilemez.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın tevhid anlayışı, onu statik bir inanç ilkesi olmaktan çıkarıp hareketli bir varoluş ve idrak süreci olarak ele almasıyla özgünleşir. Tevhid, sadece Allah’ın bir olduğunu söylemek değil, bütün varlıkta O’nun birliğinin tecellilerini müşahede ederek o birliğe ermektir. Bu süreç, hem kâinatın zuhûrunu (nüzûl) hem de insanın Hakk’a dönüşünü (urûc) içeren çift yönlü bir yolculuktur. Terzibaba’nın eserlerinde bu yolculuk, peygamberlerin hayatları, ibadetlerin bâtınî yönleri ve seyr-i sülûkun mertebeleri üzerinden somutlaştırılır.
Tevhid: Bir Kelime Değil, Âlemler Köprüsü
Terzibaba’ya göre “Lâ ilâhe illâllah” ifadesi, tek bir kelime olmaktan çok, dört ayrı kelimeden oluşan ve her bir kelimesi farklı bir âlemi (ef’al, esmâ, sıfât, zât) temsil eden bir “cümle-i tevhid”dir. Bu ifade, bütün kâinatı ve varlık mertebelerini içinde toplayan bir “âlemler köprüsü” gibidir. Kelime-i Tevhîd kitabında bu durum şöyle vurgulanır:
“lâ ilâhe illâ allah” Allahu Teala Hazretlerinin düzenlediği her mertebesi itibariyle kendi kendini, kendinde kendi vasfettiği Arap lisanı üzere “beşere” hediye ettiği zatından ef’aline yukarıdan aşağıya nüzül eden alemler köprüsüdür. — Kelime-i Tevhîd
Bu cümlenin her bir parçası, varlığın farklı bir katmanına işaret eder. Kul, bu kelimeyi zikrederek bu katmanlar arasında seyahat eder ve hakikate ulaşmaya çalışır. Bu yüzden tevhid, sadece zikredilecek bir söz değil, bizzat yaşanacak ve tecrübe edilecek ilâhî hakikatlerle dolu bir nizamdır. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür eserinde belirtildiği gibi, eğer ilâhî kitaplar gönderilmeseydi, sadece Kelime-i Tevhid ve içerdiği mana hazinesi bile insanlığa gerçekleri anlamak için yeterli olabilirdi.
Tevhid'in Nüzûlü: Varlığın İlâhî Düzende Açığa Çıkışı
Terzibaba’nın nizamında tevhid, öncelikle Hakk’ın kendi Zât’ından âlemlere doğru bir açılımı, yani “nüzûl” sürecidir. Bu süreç, varlığın en latif halinden en kesif haline, yani madde âlemine doğru inişini ifade eder. Bu iniş, mekânsal bir hareket değil, manaların idrak edilebilir seviyelere tenezzül etmesidir. Kelime-i Tevhîd ve Dur Rabbın Namazda gibi eserlerde bu süreç, Hazarat-ı Hamse (Beş İlâhî Hazret) mertebeleriyle ilişkilendirilir:
- Uluhiyyet (Zât): “Lâ ilâhe illâllah” ifadesinin en kâmil ve toplu halidir. Bu mertebenin zuhur edici peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.)’dir.
- Rahmaniyyet (Sıfât): “Lâ mevsûfe illâllah” (Allah’tan başka vasıflanan yoktur) şeklinde tecelli eder. Bu mertebenin peygamberi Hz. İsa (a.s.)’dır.
- Rububiyyet (Esmâ): “Lâ mevcûde illâllah” (Allah’tan başka mevcut yoktur) olarak zuhur eder. Bu mertebenin peygamberi Hz. Musa (a.s.)’dır.
- Melikiyyet (Ef’âl): “Lâ fâile illâllah” (Allah’tan başka fâil yoktur) şeklinde açığa çıkar. Bu mertebenin peygamberi Hz. İbrahim (a.s.)’dir.
- Beşeriyyet (Benlik): “Lâ ene illâllah” (Allah’tan başka ben yokum) idrakidir ve bu seyrin başlangıcı Hz. Adem (a.s.) ile temsil edilir.
Bu nizamda her bir tevhid mertebesi, bir peygamberin getirdiği temel mesajla örtüşür. Böylece peygamberler tarihi, tevhidin farklı katmanlarının insanlığa açılmasının bir hikâyesine dönüşür. Bu nüzûl süreci, bâtın ilminin yukarıdan aşağıya akışıdır ve bu ilmin tahakkuku, insanın aşağıdan yukarıya yükselişiyle, yani “urûc” ile mümkün olur.
Tevhid'in Urûcu: Sâlikin Hakk'a Yolculuğu
Nüzûl, Hakk’ın halka inişi ise, urûc da halkın Hakk’a yükselişidir. Bu, tasavvuftaki seyr-i sülûk yolculuğunun ta kendisidir. Sâlik, bu yolculukta tevhidin mertebelerini aşağıdan yukarıya doğru, yani fiillerden Zât’a doğru idrak ederek ilerler. Bu yükseliş, Kelime-i Tevhid’in harfleri ve kelimeleri üzerinden yapılan manevi bir seyahattir. Kelime-i Tevhîd kitabında bu yolculuk detaylı bir şekilde anlatılır.
Yolculuk, en alt mertebe olan fiiller âleminden başlar:
- Tevhid-i Ef’âl: Sâlik, “Lâ fâile illâllah” (Allah’tan başka fâil, yani iş yapan yoktur) idrakine varır. Bütün fiillerin hakiki sahibinin Hakk olduğunu anlar. Bu, Hz. İbrahim (a.s.)’in mertebesidir ve seyr-i sülûkta nefis mertebelerinden sonraki ilk büyük adımdır.
- Tevhid-i Esmâ: Yolcu, “Lâ mevcûde illâllah” (Allah’tan başka mevcut yoktur) sırrına erer. Terzibaba’nın nizamında bu ifade, varlıkların Hakk’ın isimlerinin birer sureti olduğunu, dolayısıyla hakiki varlığın yalnızca Hakk’a ait olduğunu anlamaktır. Bu, Hz. Musa (a.s.)’nın Tenzih mertebesidir.
- Tevhid-i Sıfât: Sâlik, “Lâ mevsûfe illâllah” (Allah’tan başka vasıflanan yoktur) hakikatini idrak eder. Bütün sıfatların kaynağının ve sahibinin Hakk olduğunu anlar. Bu, Hz. İsa (a.s.)’nın Teşbih mertebesidir ve sâlikin kendi varlığında Hakk’ın varlığını müşahede etmeye başladığı Fenafillah halidir.
- Tevhid-i Zât: Son mertebede sâlik, “Lâ ilâhe illâllah” veya “Lâ ma’bûde illâllah” (Allah’tan başka ibadete layık varlık yoktur) sırrına ulaşır. Bu, bütün ikiliklerin ortadan kalktığı, Tenzih ve Teşbih’in birleştiği, kulun varlığının Hakk’ın varlığında eridiği ve O’nunla bâki olduğu (Bekabillah) en kâmil tevhid halidir. Bu, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in ve ümmetine hediye edilen tevhidin zirvesidir.
Bu yolculuk, sadece lafızları tekrar etmekle değil, her bir mertebenin gerektirdiği zikir, tefekkür ve manevi halleri yaşamakla tamamlanır. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde belirtildiği gibi, her mertebenin kendine has zikri (Tevhid-i Ef’al için “Yâ Fettâh”, Tevhid-i Esmâ için “Yâ Vâhid” vb.) ve kelimesi vardır. Sâlik, bu zikirlerle o mertebenin hakikatini kendi varlığında açığa çıkarır.
A'yân-ı Sâbite eserinde bu urûc sürecinin daha ileri bir vechesi açıklanır. Terzibaba'ya göre sâlik, tevhid yolunda ilerledikçe sadece fiillerin ve varlığın sahibini bilmekle kalmaz, aynı zamanda kendi nefsinde emanet olarak bulunan ilâhî isimleri terbiye etme kabiliyeti de kazanır. Bu durum, "insan esma-ı İlahiyeyi dahi eğitiyor" şeklinde ifade edilir. Kişi, oruç, zikir ve diğer manevi çalışmalarla nefsanîleşmiş isimleri (öfke, kibir vb.) terbiye eder ve onlardaki ilâhî kabiliyeti açığa çıkarır. Böylece, örneğin tevhid ilimlerini okuyarak kendi varlığındaki "Alîm" isminin tecellisini bir kat daha yükseltmiş olur.
Peygamberler ve Tevhid Mertebeleri
Terzibaba’nın anlatımında peygamberler, farklı dinlerin kurucuları değil, tek din olan İslam’ın içindeki tevhid mertebelerinin temsilcileridir. Her peygamber, kendi zamanının idrak seviyesine uygun bir tevhid anlayışını insanlığa sunmuştur. Bu anlayış, Kâbe’nin köşeleri (rükünleri) üzerinden remzî bir dille de ifade edilir:
Böylece Ka’be’nin, doğusu, “Hacerül Esved” köşesi, zat köşesi olduğundan oranın Kelime-i Tevhidi, “lâ ilâhe illallah Muhammedürrasülullah” dır, güneyi, “Rükni Yemani” köşesi, sıfat köşesi olduğundan oranın Kelime-i Tevhidi, “lâ ilâhe illallah İsa rasülullah” dır, batısı, “Rükni Şami” köşesi esma köşesi olduğundan oranın Kelime-i Tevhidi, “lâ ilâhe illallah Musa rasülullah” dır, kuzeyi, “Rükni Iraki” köşesi ef’al köşesi olduğundan oranın Kelime-i Tevhidi, “lâ ilâhe illallah İbrahim rasülullah” dır. — Kelime-i Tevhîd
Bu remz, bütün peygamberlerin getirdiği mesajların, Zât tecellisinin merkezi olan Muhammedi hakikatte birleştiğini gösterir. Îmân ve İkân kitabında açıklandığı gibi, Hz. İbrahim (a.s.) Tevhid-i Ef’al’i, Hz. Musa (a.s.) Tenzih hukukunu, Hz. İsa (a.s.) Teşbih hukukunu getirmiş, Hz. Muhammed (s.a.v.) ise bütün bu mertebeleri birleştirerek kâmil tevhidi ve vahdeti insanlığa hediye etmiştir. Dolayısıyla, bir sâlikin seyr-i sülûku, aslında bu peygamberlerin manevi yolculuğunu kendi içinde yeniden yaşamasıdır.
Tenzih, Teşbih ve Tevhid Dengesi
Tevhidin en kâmil manada idraki, Tenzih ve Teşbih adı verilen iki temel bakış açısının birleştirilmesine bağlıdır. Terzibaba, bu ayrımı sıkça vurgular:
- Tenzih: Allah’ı halk edilmiş her şeyden soyutlama, O’nu ötelerin ötesinde, ulaşılamaz ve bilinemez kabul etme anlayışıdır. Bu, Hz. Musa (a.s.)’nın mertebesiyle ilişkilendirilir. İslam’ın zâhirî yönü ve şeriat hükümleri genellikle bu tenzih anlayışına dayanır.
- Teşbih: Hakk’ı mahlûkâtta görme, varlıktaki ilâhî güzelliği ve tecellileri müşahede etme anlayışıdır. Bu, Hz. İsa (a.s.)’nın mertebesiyle bağlantılıdır. İslam’ın bâtınî yönü bu teşbih hakikatlerini içerir.
- Tevhid: Bu iki bakış açısını birleştirmektir. Hakk’ı hem her şeyden münezzeh (tenzih) hem de her şeyde tecelli eden (teşbih) olarak idrak etmektir. Bu, zâhir ile bâtını, cem ile farkı birleştiren kâmil görüştür ve Hz. Muhammed (s.a.v.)’in getirdiği hakikattir.
Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür eserinde belirtildiği gibi, sadece tenzihte kalmak Allah’ı kulundan uzaklaştırır; sadece teşbihte kalmak ise panteist bir yanılgıya sürükleyebilir. Gerçek tevhid ehli ise ne sadece tenzihle ne de sadece teşbihle kayıtlanmaz. Îmân ve İkân kitabında bu durum şöyle ifade edilir:
Onun için tevhid ehli vasıfsızdır. Bütün vasıflar kendisinde bulunmak süretiyle ama o vasıfların birisiyle kayıtlanmamak şekliyle vasıfsız denir. — Îmân ve İkân
Bu, her iki bakış açısının da hakkını vererek birliğe ulaşmaktır. Esintiler (4)’te bu birleştirme, günlük hayata dair somut bir örnekle açıklanır. Arapça yazılışlarındaki harf benzerliğinden yola çıkarak “zahmet” ve “rahmet” kelimelerinin aslında aynı kökten geldiği, aralarındaki tek farkın baştaki harfin üzerindeki nokta olduğu belirtilir. Tevhid ehli olan kâmil insan, zahmetin üzerindeki o "nefsî benlik noktasını" kaldırınca "zahmet"in "rahmet"e dönüştüğünü idrak eder. Böylece zahiren sıkıntı gibi görünen hallerin aslında rahmetten başka bir şey olmadığını anlar. Bu, zıtlıkları birleştiren tevhid idrakinin pratik bir yansımasıdır.
Kelime-i Tevhid ve Kelime-i Risalet'in Birlikteliği
Terzibaba’ya göre “Lâ ilâhe illâllah” ifadesi, “Muhammedün Resûlullah” ile tamamlanır. Bu ikisi, birbirinden ayrılmaz iki kardeştir. Biri Hakk’ın Zâtî birliğini (Uluhiyyet) ifade ederken, diğeri bu birliğin âlemlere nasıl açıldığını ve bilindiğini (Risalet) gösterir. Kelime-i Tevhîd ve Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) gibi kaynaklarda bu iki kelimenin aynı kaynaktan, yani Ahadiyyet mertebesinden doğduğu anlatılır. Kelime-i Tevhid, Ahadiyyet’in “Hüviyyet” yönünden, Kelime-i Risalet ise “İnniyet” yönünden zuhur etmiştir.
Bu iki kelime, nüzûl ve urûc tertibi açısından da birbirine benzer. Kelime-i Risalet’in de nüzûlü “Allah-Resûl-Muhammed” şeklinde, urûcu ise kulun telaffuz ettiği gibi “Muhammed-Resûl-Allah” şeklindedir. Dolayısıyla, tevhidin hakikatine ancak risaletin, yani Hz. Muhammed (s.a.v.)’in rehberliğiyle ulaşılabilir. O, tevhid hazinesinin anahtarıdır.
Tevhid'in Yaşanması: Zikirden Müşâhedeye
Terzibaba için tevhid, zihnî bir bilgi veya dil alışkanlığı değil, yaşanan, tadılan ve müşahede edilen bir haldir. Bu hale ulaşmak ise bir eğitim (seyr-i sülûk) ve manevi bir rehber gerektirir. Sadece “Lâ ilâhe illâllah” demek, bu ifadenin hakikatine ulaşıldığı anlamına gelmez. Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)’da ifade edildiği gibi, bu kelâmî tevhiddir. Gerçek tevhid ise, kişinin vehmî varlığını, yani “ben”liğini aradan çıkararak Hakk’ın varlığına ayna olmasıdır.
Bu yolculuk, “iman”dan “ikân”a geçiştir. Îmân ve İkân adlı eserde açıklandığı gibi, iman, gayba (görülmeyene) inanmaktır ve ikilik (inanan ve inanılan) gerektirir. İkân (veya yakîn) ise, müşahede ile gelen kesin bilgidir ve ikiliği ortadan kaldırır. Gerçek tevhide ulaşınca iman, yerini müşahedeye bırakır. Bu, sâlikin “ben şahidim ki...” anlamına gelen “eşhedü” kelimesini takliden değil, hakikaten söyleyebildiği makamdır.
Kişi bu kelimeyi hangi düzeyden söylerse söylesin, bulunduğu mertebeden samimiyetle söylediği bu tevhid kelimesi kendisine aynı mertebeden çok büyük faydalar sağlayacaktır. — Kelime-i Tevhîd
Nihayetinde tevhid, sâlikin kendi varlığının bir hayalden ibaret olduğunu idrak edip, bütün fiillerin, isimlerin, sıfatların ve nihayetinde varlığın tek sahibinin Hakk olduğunu yaşamasıdır. Bu, sadece zikir halkalarında değil, hayatın her anında, her nefeste canlı tutulması gereken bir şuur halidir. Bu şuurla yaşayan kişi için artık bütün âlem, Hakk’ın birliğini gösteren bir kitaba dönüşür.
Tevhid Anlayışındaki Farklılıklar ve Terzibaba'nın Yolu
Terzibaba, kendi yolunun tevhid anlayışını diğer yaklaşımlardan ayırırken önemli bir noktaya dikkat çeker. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde bu farkı şöyle açıklar: Bazı yolların anlayışı “Tenzihi tevhittir”, yani Allah ile kul arasındaki ikiliğe dayanır. Terzibaba’nın nizamı ise “tenzihi ve teşbihi birleştiren tevhid” anlayışına göredir. Bu, ikilikten tekliğe geçişi hedefler. Bu geçiş sırasında sâlikin zihninde, önceki şartlanmalarına ters düşen kavramlarla karşılaşması doğaldır.
Bu nizamın kendine özgü yapısı, tevhid mertebelerinin sıralanışında da kendini gösterir. Örneğin, Tevhid-i Esmâ mertebesinin kelimesinin “Lâ mevcûde illâllah” olması, bazı tasavvufî nizamlardan farklıdır. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde bu durum şöyle izah edilir: Bu sıralama, mertebeler arasındaki farkı korumak ve her birinin kendine has idrakini sağlamak içindir. Tevhid-i Esmâ’da “Lâ mevcûde illâllah” denilmesi, görülen bütün zuhur ve suretlerin Hakk’ın isimlerine ait olduğunu ve hakiki mevcudiyetin sadece O’na mahsus olduğunu vurgular. Mutlak Zât mertebesinde ise artık bir âlemden söz edilemeyeceği için, orada yalnızca “mâbud ve abd” ilişkisi kalır ve bu yüzden o mertebenin ifadesi “Lâ ma’bûde illâllah” olur. Bu ayrımlar, tevhidin her bir basamağının kendine özgü idrakini korumak için önemlidir.
Seyr-i Sülûkta Tevhid Zikrinin Tatbikatı
Tevhidin yaşanması, seyr-i sülûk esnasında çekilen zikirlerin şeklinde de somutlaşır. Terzibaba’nın nizamında, sâlikin manevi mertebesi ilerledikçe çektiği tevhid zikrinin yapısı da değişir. Bu, tevhidin sadece lafızdan ibaret olmadığını, sâlikin idrak seviyesini yansıtan canlı bir tatbikat olduğunu gösterir. Bendeki Terzi Babam kitabında bu durum şöyle bir örnekle anlatılır:
Sâlike verilen Kelime-i Tevhid zikri başlangıçta 701 adettir. Ancak sâlik, beş hazret mertebesinden ilki olan Tevhid-i Ef’âl mertebesine geldiğinde zikrin yapısı değişir. “Lâ ilâhe illâllah” zikrinin sayısı 100 adet eksiltilir ve yerine o mertebenin kelimesi olan “Lâ fâile illâllah” 100 adet eklenir. Benzer şekilde, Tevhid-i Esmâ mertebesine gelindiğinde bu defa “Lâ mevcûde illâllah” zikri eklenir. Bu değişim, sâlikin artık o mertebenin hakikatini yaşamaya ve idrak etmeye başladığını gösterir. Zikir, sâlikin manevi haliyle birlikte dönüşen hareketli bir ibadet halini alır.
Tevhid İdrakinin Gerekleri ve Tehlikeleri
Tevhid yolculuğu, yüce bir hedef olduğu kadar tehlikelerle de dolu, hassas bir yoldur. Terzibaba, bu yolun en büyük tehlikesinin, kişinin kendi vehim ve hayallerini ilham zannetmesi olduğunu sıkça vurgular. İnsân-ı Kâmil şerhinde bu konuya dikkat çekilir:
Şu kitaptan, bu kitaptan aldım denmiyor. Şimdi bazı tevhid ehli kimseler diyelim, bu hakikat-i ilahiyeyi keşfetme yolunda veya yönünde bazı sapmalara giriyorlar. Bu tevhid ilmini tam hakkıyla almadan ve de gerektiği gibi eğitimini yapmadan, yani nefis mertebelerini aşmadan, lisanen veya ilmen, bilgi olarak sadece aldıklarını zannederek kendilerine gelen bazı duyuların, duyguların gerek bilgi kabilinde, gerek his, duygu, muhabbet kabilinde bunların hepsini Hakk'tan zannetmekteler... — İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)
Bu yanılgıdan korunmanın tek yolu, gerçek bir tevhid eğitiminden geçmek ve kişinin önce kendisini tanımasıdır. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde belirtildiği gibi, eğer kişinin gerçek bir tevhid eğitimi yoksa ve bu sahada kendini hayalen söz sahibi sanıyorsa, manevi sahasına aldatıcı varlıklar girerek onu yanıltabilir. Bu yüzden tevhid, sadece kitaplardan okunacak bir bilgi değil, kâmil bir mürşidin rehberliğinde, nefsî benliği aradan çıkararak adım adım yaşanacak bir haldir. Bu idrake ulaşan kişi için artık korku ve hüzün kalmaz; o, Esintiler (4)’te "tevhid meydanı" olarak tasvir edilen manevi bir emniyet sahasına girmiş olur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı ve Îsâ Fassı
Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin eserleri arasında tevhid anlayışının en yoğun ve katmanlı şekilde işlendiği metinlerden biridir. Eserin kurgusu, sunulan şerhlerin de belirttiği gibi, zâhirî ve ikilik üzerine kurulu bir anlayıştan ziyade, bâtınî bir teklik yani tevhid idrakı üzerine kuruludur. Bu sebeple, tevhid kavramını doğru anlamak, Fusûs'un kapısını aralamak anlamına gelir. Tevhidin farklı vecheleri birçok Fass'ta ele alınsa da, özellikle Nûh ve Îsâ Fasılları, bu kavramın iki temel direği olan Tenzih ve Teşbih ilişkisi üzerinden konuyu derinlemesine inceler. Bu iki Fass birlikte okunduğunda, tasavvuf yolundaki kâmil tevhidin nasıl bir denge üzerine kurulduğu açıkça görülür.
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı'ndaki şerhler, tevhidi anlamak için öncelikle tenzih kavramının doğru bir zemine oturtulması gerektiğini vurgular. Tenzih, Cenâb-ı Hakk'ı mahlûkâta ait noksanlıklardan, sonradan olma özelliklerden ve madde âlemine ait sınırlılıklardan soyutlamak, O'nu ötelerin ötesinde bilmektir. Hz. Nuh (a.s.)'un risaletinin temelinde, kavmini putperestliğin getirdiği şirkten kurtarıp Hakk'ın birliğine, yani tevhide davet etmek vardır. Ancak bu davet, şerhte belirtildiğine göre, ağırlıklı olarak tenzih üzerine kuruluydu.
Bu yorumda, tek başına tenzihin, yani Hakk'ı sadece "ötede" ve "münezzeh" olarak görmenin, O'nu idrak etmede eksik kalacağı ve hatta farkında olunmayan bir sınırlamaya yol açacağı anlatılır. Hakikat ehli nezdinde, Cenâb-ı Hakk'ı "şunu yapmaz, böyle değildir" gibi ifadelerle tenzih etmek, O'nu kayıtlamak ve sınırlamak anlamına gelir. Bu durum, şerhte şöyle ifade edilir:
Malum olsun ki muhakkak hakikat ehli indinde Cenab-ı İlahi’de tenzih yani Cenab-ı Hakk’ı tenzih etmek aynı kayıtlama ve sınırlamaktır. Yani Cenab-ı İlahi sonradan meydana gelmiş şeylerden ve cismaniyetten ve maddilikten münezzehtir dediğimizde O’nun sıfatı bunların sıfatından ayrıdır demiş oluyoruz. Yani maddede yoktur, bu hadiselerde yoktur, cisimde yoktur diye Cenab-ı Hakk’ı ötelere atmış oluyoruz. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Bu yaklaşıma göre sadece tenzihte kalan bir mü'min, ilâhî kitapların bazılarına inanıp bazılarını inkâr eden kimseler gibidir. Çünkü Cenâb-ı Hakk, kitaplarında kendisini "Semi" (işiten), "Basir" (gören) gibi sıfatlarla tanıtırken, yani bir yönüyle mahlûkâtta da görülen sıfatlarla kendini vasfederken, salt tenzih ehli bu teşbih yönünü göz ardı eder. Bu durum, kişiyi hakiki marifetten ve katıksız bir tevhidden uzaklaştırır.
Nûh Fassı'ndaki yorum, kâmil tevhidin ancak tenzih ve teşbih bakış açılarının birleştirilmesiyle mümkün olacağını ortaya koyar. Tenzih, Hakk'ı mahlûkiyetten soyutlarken; teşbih, Hakk'ın tecellilerini mahlûkâtta görmektir. Biri O'nu ötelere taşırken, diğeri O'nu "beriye" getirir. Gerçek arif, bu iki bakışı birleştirerek Hakk'ı hem her şeyden münezzeh hem de her şeyde mevcut olarak idrak eder. Şerhe göre Hz. Nuh (a.s.), kavmini sadece tenzih lisanıyla davet ettiği için, onların kesret (çokluk) perdesinde boğulmuş idrakleri bu davete tam olarak icabet edememiştir. Bu durum, şu sözlerle özetlenir:
Nuh (a.s.), Muhammed (s.a.v.) Efendimizin hasletleri gibi tenzih ve teşbih daveti arasını cemedeydi, elbette kavmi ona icabet ederlerdi. [...] Halbuki onlar çok şey görmekle istiğrak halinde olduklarından bu davete icabet etmediler. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Böylece Nûh Fassı, tevhid yolculuğunda tenzihin gerekli ama tek başına yetersiz bir adım olduğunu, kâmil idrakin ise teşbihi de kapsayan bir bütünlük gerektirdiğini gösterir. Bu bütünlüğü sağlayan ise, Îsâ Fassı'nda ve nihayet Muhammed Fassı'nda açıklanan daha ileri mertebelerdir.
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Nûh Fassı'nda eksik bırakılan halkayı, Îsâ Fassı'ndaki şerhler tamamlar. Bu Fass, tevhidin teşbih veçhesini, yani Hakk'ı halkta, mahlûkta görme hakikatini merkezine alır. Şerhe göre, Hz. Musa (a.s.)'nın meşrebi ağırlıklı olarak tenzih üzerineyken, Hz. İsa (a.s.)'nın meşrebi teşbih üzerinedir. Onun bu dünyaya ilk gelişi, "teşbih ehli" olarak gerçekleşmiştir. Bu, sâlikin kendi vehmî varlığını aradan kaldırarak Hakk'ın mutlak vechini müşahede ettiği Fenafillah mertebesine işaret eder.
Ancak bu yorumda, ne salt tenzihin ne de salt teşbihin nihai hedef olmadığı vurgulanır. Gerçek ve kâmil tevhid, bu iki kanadı birleştirmektir. Hz. İsa (a.s.)'nın dahi bu kâmil tevhide, ikinci gelişinde Muhammedi meşrebe bürünerek ulaşacağı belirtilir. Bu durum, onun peygamberliğine bir noksanlık atfetmek değil, tevhidin insanlık tarihindeki aşamalı açılımını göstermek içindir.
Evvelki gelişinde “teşbih” ehli olarak geldi, ikinci gelişinde Muhammediyet mertebesine ulaşıp “tevhid”i yaşayacaktır. İşte gerçek İsa işte o zaman ortaya çıkacaktır. — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu şerhlere göre, bütün peygamberlerin getirdiği hakikatleri kendi şahsında birleştiren ve kâmil tevhidi insanlığa hediye eden Hz. Muhammed (s.a.v.)'dir. O, sadece Hakk'a gidişi değil, aynı zamanda Hakk'tan halka dönüşü de getirmiştir. Bu dönüş, kulun Hakk'ta fani olduktan sonra yine O'nunla bâki kalarak (Bekabillah) halk içinde Hakk ile yaşamasıdır. Bu, tenzih ile teşbih arasında tam bir denge kurmayı gerektiren "tevhid-i mutlak" yani mutlak birlik halidir.
Hazret-i Peygamberde ne oldu, Allah’tan halka dönüşü getirdi. Allah’tan halka dönüşü de uluhiyet mertebesi itibariyle ef’al, esma, sıfat mertebesi itibariyle değil, Zat’i olarak halka döndürdü. Yani tevhid-i mutlak olan tam tevhidi, tenzih ve teşbihi birleştiren tevhidi getirdi. — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu kâmil tevhid hali, sadece bir inanç değil, yaşanan bir denge halidir. Şerhte bu denge, Hz. Muhammed (s.a.v.)'in Miraç'ta yaşadığı hal ile örneklendirilir: "gözünün gördüğünü kalbi yalanlamadı ve gözü ne şaştı ne de kaydı". Buna karşılık Hz. Musa (a.s.)'nın Tur Dağı'ndaki bir tecelliyle düşüp bayılması, henüz tenzih ve teşbihin tam birleşmediği bir mertebeye işaret eder. Efendimiz'in (s.a.v.) hayatı ise, beşeriyetin zirvesi ile ilâhîliğin zirvesini "vuruntusuz", yani birbiriyle çatışmadan, mükemmel bir dengeyle yaşamasıdır. Şerhe göre tevhid tam olarak budur. Bu dengeyle yaşayanlar için cennetler dahi farklılaşır; nefsanî benlikleriyle yaşayanlar "nefis cennetlerine", ilâhî varlıklarıyla Zât olarak yaşayanlar ise "tevhid cennetlerine" girerler.
Terzibaba'nın eserlerinde nizamlı bir şekilde sunulan tevhidin mertebeleri (Tevhid-i Ef'âl, Esmâ, Sıfât, Zât) ve bu mertebelerin peygamberlerle (İbrahim, Musa, İsa, Muhammed) ilişkilendirilmesi, onun Fusûsu'l-Hikem'i bu tenzih-teşbih dengesi üzerinden okumasının bir neticesidir. Nûh ve Îsâ Fasılları üzerine yapılan bu şerhler, tevhidin sadece "Allah birdir" demek olmadığını; O'nu hem her şeyden aşkın (tenzih) hem de her şeyde içkin (teşbih) olarak idrak edip bu ikiliği kendi varlığında ortadan kaldırmak olduğunu göstererek, Terzibaba'nın tevhid anlayışının klasik tasavvuf zeminindeki en temel dayanaklarından birini oluşturur.
Mesnevî-i Şerîf
Mevlana Celaleddin Rumi’nin Mesnevî-i Şerîf’inde tevhid, satırlara sığdırılmış bir inanç ilkesi değil, hikâyelerin ve remzlerin ardına gizlenmiş, yaşanan ve tadılan bir hakikattir. Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, bu derinlikli yapıyı katman katman açarak tevhidin ne anlama geldiğini, sâlikin bu yolda hangi mertebelerden geçtiğini ve bu yolculuğun nihai hedefini ortaya koyar. Konuk’un açıklamalarında tevhid, kişinin kendi vehmî varlığını Hakk’ın mutlak varlığı karşısında eritmesiyle ulaşılan bir idrak seviyesidir.
Tevhid: Kendini Vâhid’in Önünde Yakmaktır
Mesnevî’de tevhidin en temel tarifi, kuru bir bilgi aktarımıyla değil, vücûdî bir dönüşümle yapılır. Ahmed Avni Konuk, İkinci Cilt’te yer alan bir beytin şerhinde bu dönüşümün özünü yakalar. Mevlânâ’nın, tevhidin ne olduğunu sorgulayan beytini şöyle aktarır:
Tevhîd-i Hakk’ı öğrenmek nedir? Kendini Vâhid'in önünde yakmaktır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk’a göre bu ifade, tevhidin sadece Allah’ın bir olduğunu bilmek veya söylemekten ibaret olmadığını gösterir. Gerçek tevhid, kişinin kendi hayalî varlığını, yani benliğini, tek ve mutlak varlık olan Hakk’ın önünde tamamen yok etmesi, “yakmasıdır.” Bu, nazarında kökleşmiş olan ikilik algısını ortadan kaldırmaktır. Konuk, bu fikri tasavvufun meşhur bir sözüyle pekiştirir: “Tevhîd, izâfâtın ıskātıdır,” yani tevhid, (kulun kendine ait sandığı) bütün izafî varlık ve sıfatları düşürmek, hepsini asıl sahibine iade etmektir. Bu yakma eylemiyle sâlik, kendi varlığından arınıp varlığı bütünüyle Hakk’a bırakır.
Tevhidin Mertebeleri ve “Hamlık”
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî’deki birçok remzî ifadeyi, tasavvuftaki seyr-i sülûkun temel durakları olan tevhid mertebeleriyle açıklar. Onuncu Cilt’te geçen bir beyitteki “hamın hamısın, hamın hamısın. Ham, ham!” ifadesi, bu mertebelerdeki eksikliğe işaret eder. Konuk’a göre bu üç tekrarlı “hamlık”, tevhidin üç temel seviyesindeki gafleti simgeler:
- Tevhid-i Ef’âl (Fiillerin Birliği): Bütün fiillerin hakiki fâilinin Allah olduğunu idrak etmektir. Bu mertebede olmayan kişi “ham”dır.
- Tevhid-i Esmâ ve Sıfât (İsim ve Sıfatların Birliği): Kâinattaki bütün isim ve sıfatların tecellilerinin tek bir kaynaktan, yani Hakk’tan geldiğini anlamaktır. Bu idrake ulaşamayan, Tevhid-i Zât’a göre “ham” kalır.
- Tevhid-i Zât (Zât’ın Birliği): Bütün varlığın tek bir Vücûd’dan ibaret olduğunu, O’ndan başka hakiki bir varlık bulunmadığını müşahede etmektir.
Konuk’un şerhine göre, bu üç mertebeyi zevken, yani bizzat yaşayarak idrak etmeyen kimse, kâmil bir tevhide ulaşamaz ve “ham” kalır. Bu yapı, sâlikin çokluk (kesret) algısından birlik (vahdet) idrakine doğru ilerlediği manevi bir yolculuğu tarif eder.
İnsan-ı Kâmil: Tevhid ve Teşbihin Buluştuğu Ayna
Mesnevî’de tevhidin en kâmil hali, zıt gibi görünen tenzih (Hakk’ı her şeyden soyutlama) ve teşbih (Hakk’ı mahlûkâtta görme) bakış açılarının birleşmesinde bulunur. Ahmed Avni Konuk, Üçüncü Cilt’teki bir şerhinde, bu birleşmenin en yetkin örneğinin insân-ı kâmil olduğunu belirtir. Mevlânâ, insân-ı kâmile şöyle seslenir:
Ey nakışsız, bu kadar süretler ile beraber hem muvahhid, hem müşebbih senden hayrandır! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk bu beyti açıklarken, “muvahhid”in insân-ı kâmilde Hakk’ın birliğini (aynıyyet) gören, “müşebbih”in ise onun beşerî suretine bakarak farklılığını (gayriyyet) gören kişi olduğunu söyler. İnsân-ı kâmil, hem Hakk’ın bir ayna gibi tecelli ettiği “nakışsız” bir hakikate hem de insanlar arasında yaşayan bir “surete” sahiptir. Bu iki yönüyle o, her iki bakış açısına sahip olanları da hayrete düşürür. Konuk, bu durumu Hz. Muhammed (s.a.v.)’in şu iki sözüyle örneklendirir: “Beni gören Hakk’ı gördü” (teşbih ve ayniyet) ve “Ben de ancak sizin gibi bir beşerim” (tenzih ve gayriyet). Gerçek arif, bu iki yönü birleştirerek bakan ve “hayret”ten kurtulan kişidir.
Tevhidin Yaşanması: Lafızdan Hâle Geçiş
Konuk’un şerhleri, tevhidin sadece dille söylenen bir söz olmadığının altını defalarca çizer. Dokuzuncu Cilt’te, “Lâ ilâhe illâllah” kelimesinin manasını açıklarken bu ayrımı netleştirir. Ona göre bir kimsenin kalbi Allah’tan başka şeylerle (mal, makam, evlat vb.) huzur buluyorken diliyle “Lâ ilâhe illâllah” demesi, kalbinin dilini yalanladığı “lisânî” bir tevhiddir. Hakiki tevhid ise “kalbî”dir; kişinin kalben, fikren ve lisanen bütün varlığını Hakk’a teslim etmesidir. Ancak bu şekilde “Hak yolunu açık ve vâzıh bir sûrette bulmuş” olur. Bu, lafızdan hâle, taklitten tahkike geçiştir. Sâlik, bu hâle ulaştığında artık olayların ardındaki sebeplere takılmaz, her fiilde Hakk’ın kudretini müşahede eder. Bu görüşe sahip olanlar için hastalıklar, sıkıntılar veya ölümler birer perde olmaktan çıkar; hepsi, tek Fâil olan Hakk’ın birer tecellisi olarak görülür.
Ahmed Avni Konuk’un şerhleri aracılığıyla Mesnevî, tevhidin sâlikin varlığında katman katman açılan, fiillerden başlayıp Zât’a ulaşan ve nihayetinde tenzih ile teşbih’i birleştiren hareketli bir süreç olduğunu gösterir. Bu yaklaşım, ana metinde ele alınan, tevhidin kâinatın ve insanın varoluş tertibi olduğu yönündeki görüşle derin bir uyum içindedir. Her iki okumada da tevhid, soyut bir inanç değil, sâlikin bütün varlığıyla katıldığı ve nihayetinde kendi vehmî benliğini Hakk’ın varlığında yok ederek ulaştığı bir idrak zirvesidir.
Kavramlar Ağında Tevhid
Tevhid, tasavvuf yolculuğunun merkezinde yer alan bir kavram olarak diğer birçok temel konuyla doğrudan ilişkilidir.
- Kelime-i Tevhid: Tevhidin beşer dilindeki en kâmil ifadesi ve formülüdür. Makalede açıklandığı üzere, bu kelime sadece bir söz değil, varlığın ilâhî mertebelerden inişini (nüzûl) ve sâlikin Hakk’a yükselişini (urûc) içeren bir âlemler köprüsüdür.
- Tenzih ve Teşbih: Kâmil tevhid, bu iki temel bakış açısının birleştirilmesini gerektirir. Tenzih, Hakk’ı mahlûkâttan soyutlarken; teşbih, O’nun tecellilerini mahlûkâtta görmektir. Gerçek tevhid ehli, bu iki kanadı birleştirerek Hakk’ı hem aşkın hem de içkin olarak idrak eder.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Kâmil tevhidin ve vahdetin insanlığa hediyesidir. O, tenzih ve teşbih mertebelerini şahsında birleştirerek tevhidin en üst mertebesi olan Tevhid-i Zât’ı temsil eder. Onun risaleti, tevhid hazinesinin anahtarıdır.
- Hz. İbrahim (a.s.), Hz. Musa (a.s.), Hz. İsa (a.s.): Bu peygamberler, tevhidin farklı mertebelerinin temsilcileridir. Sırasıyla Tevhid-i Ef’âl (fiillerin birliği), Tevhid-i Esmâ (isimlerin birliği ve tenzih) ve Tevhid-i Sıfât (sıfatların birliği ve teşbih) hakikatlerini insanlığa sunmuşlardır.
- Hazarat-ı Hamse: Beş İlâhî Hazret, tevhidin Zât mertebesinden madde âlemine doğru iniş (nüzûl) sürecinin çerçevesini çizer. Her bir hazret (Uluhiyyet, Rahmaniyyet, Rububiyyet, Melikiyyet), tevhidin bir mertebesine karşılık gelir.
- Fenafillah ve Bekabillah: Bu iki hal, tevhid yolculuğunun zirvesini ifade eder. Fenafillah, sâlikin kendi vehmî varlığını Hakk’ın varlığında yok ettiği, özellikle Tevhid-i Sıfât ile ilişkilendirilen bir haldir. Bekabillah ise, bu yokluğun ardından Hakk ile bâki kalarak var olmaya devam ettiği, Tevhid-i Zât’a ulaşmış kâmil insanın halidir.
- Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevi-i Şerif: Bu iki klasik eser, tevhid anlayışının temel dayanaklarını oluşturur. Fusûs’un Nûh ve Îsâ Fasılları üzerinden yapılan okuma, tenzih ve teşbih dengesini; Mesnevî şerhleri ise tevhidin, benliği Vâhid’in önünde yakmak olduğunu ve sâlikin seyrindeki mertebeleri açıklar.
- Zikir: Tevhid, sadece bir bilgi değil, zikirle yaşanan ve idrak edilen bir haldir. Seyr-i sülûkta çekilen tevhid zikrinin sâlikin mertebesine göre değişmesi, bu hareketli ilişkiyi somutlaştırır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede tevhid kavramı, Terzibaba Necdet Ardıç’ın eserleri ve klasik tasavvuf metinlerine dair yorumları merkeze alınarak işlenmiştir.
- *Kelime-i Tevhîd:* Makalenin ana omurgasını oluşturan bu eser, tevhidin sadece bir inanç ilkesi değil, kâinatın ve insanın varoluşunu açıklayan ilâhî bir nizam olduğunu ortaya koyar. Tevhidin nüzûl (iniş) ve urûc (yükseliş) süreçlerini, mertebelerini ve peygamberlerle ilişkisini detaylı bir şekilde bu eserdeki açıklamalarla anlamaktayız.
- *Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür* ve Îmân ve İkân: Bu eserler, tevhidin tenzih ve teşbih boyutlarını birleştirme gerekliliğini vurgular ve imandan ikâna, yani inanmaktan bizzat müşahede etmeye geçişin önemini açıklar.
- *Esintiler (4)* ve Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002): Bu kaynaklar, tevhid idrakinin günlük hayattaki yansımalarını (“zahmet” ve “rahmet” örneği) ve kelâmî (sözde) tevhid ile yaşanan tevhid arasındaki farkı somutlaştırır.
- *TB. Kelime-i Nûhiyye* ve TB. Kelime-i Îseviyye: Fusûsu'l-Hikem üzerine yapılan bu şerhler, tevhidin iki temel direği olan tenzih (Hz. Nuh (a.s.)) ve teşbih (Hz. İsa (a.s.)) anlayışlarını derinlemesine inceler ve kâmil tevhidin bu ikisini birleştiren Muhammedi meşrepte bulunduğunu gösterir.
- *Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2* ve Cilt 3: Ahmed Avni Konuk’un bu şerhleri, Mevlânâ’nın dilindeki tevhidin, sâlikin kendi vehmî benliğini Hakk’ın varlığında eritmesi olduğunu ve insân-ı kâmilin, tenzih ile teşbih’i birleştiren bir ayna olduğunu açıklar.
- *İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)* ve A'yân-ı Sâbite şerhleri, tevhid yolculuğunun pratik yönlerine ve tehlikelerine dikkat çeker; bu ilmin rehbersiz ve nefsânî arınma olmadan yaşanmasının getireceği yanılgıları ve sâlikin kendi varlığındaki ilâhî isimleri terbiye etme sorumluluğunu vurgular.
Değerlendirme
Bu makalede tevhid, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında, kuru bir inanç ilkesi olmaktan çıkarak varlığın ve insanlık tarihinin sırlarını açan canlı ve hareketli bir nizam olarak sunulmuştur. Bu yaklaşımın en belirgin özelliği, tevhidin ilâhî mertebelerden iniş (nüzûl) ve kulun Hakk’a yükselişi (urûc) olarak çift yönlü bir yolculuk şeklinde ele alınmasıdır. Bu nizam, peygamberler tarihini tevhidin farklı mertebelerinin açılımı olarak okur ve sâlikin seyr-i sülûkunu bu peygamberlerin manevi yolculuğunu kendi nefsinde tekrar etmesi olarak yorumlar.
Makalenin ortaya koyduğu ikinci temel sonuç, kâmil tevhidin ancak Tenzih (Hakk’ı aşkın bilme) ve Teşbih (Hakk’ı içkin görme) bakış açılarının birleştirilmesiyle mümkün olacağıdır. Bu sentez, Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasik metinlerin yorumlarıyla desteklenerek, tevhidin sadece birliğe inanmak değil, zıtlıkları kendi varlığında birleştiren bir müşahede hali olduğu vurgulanır. Nihayetinde tevhid, sâlikin benliğini aradan çıkararak iman ettiği hakikati bizzat yaşadığı ve gördüğü bir ikân mertebesine dönüşür. Bu nizamlı yaklaşımın temelini kavramak için, tevhidin nüzûl ve urûc seyrini detaylandıran Kelime-i Tevhîd eseri merkezî bir kaynak olarak incelenebilir.