Tevhid

Tasavvuf yolu, hakikatte bir adımlık mesafedir. O adım, kendinden Hakk’a atılan bir adımdır ve o adımın adı Tevhid’dir. Tevhid, bu yolun kendisidir; varlığın tek yasası, kalbin tek atışı, kâinatın zikir ettiği tek isimdir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin duvarları bu sırla sırlanmış, sohbetleri bu pınardan sulanmıştır. Tevhid, bir bilgi yığını değil, bir hâl ilmidir; dilde söylenenin kalpte yaşanması, kalpte yaşananın bütün bir vücûdda ve varlıkta hissedilmesidir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Tevhid, Arapça’da و-ح-د (vav-ha-dal) kökünden gelir; “birlemek”, “tek kılmak”, “bir olduğunu ikrar etmek” demektir. Bu kelime, pasif bir kabulü değil, aktif bir ameli, bir cehdi işaret eder. Tevhid, sâlikin kendi vehmini, kendi dağınıklığını, kendi nazarını birlemesidir; şüpheyi, ikiliği, şirki yani ortak koşmayı ortadan kaldırma ameliyesidir.

En dış mertebede, şeriat ufkunda Tevhid, “Lâ ilâhe illallah” kelime-i tayyibesidir: “Allah’tan başka ilah yoktur.” Bu, dinin temelidir. Bu kelimeyi söyleyen, taştan yapılmış sahte ilahları da, makam, mevki, para gibi modern zamanların kalbe dikilmiş putlarını da reddeder. Tasavvuf, bu “Lâ” yani “yoktur” kelimesinin kılıcını daha derine, en gizli puta, yani kişinin kendi nefsine, kendi “ben”liğine vurmasını talep eder. En büyük şirk, şirk-i hafî yani gizli şirk, kişinin kendi varlığını, kendi fiilini, kendi sıfatını Hakk’ın varlığının, fiilinin ve sıfatının yanında ikinci bir varlık olarak görmesidir. Tasavvuf yolundaki Tevhid yolculuğu, bu gizli şirkin katman katman sökülüp atılmasından ibarettir.

Bu yolculuk, ariflerin çizdiği haritaya göre üç ana mertebede seyran eder. Bunlar ayrı ayrı tevhidler değil, aynı hakikatin farklı derinliklerde idrak edilişidir.

Birincisi, Tevhid-i Efal’dir; fiillerin birliğidir. Sâlik, bu makamda, kâinattaki her bir hareketin, her bir fiilin hakiki Fâil’inin Cenâb-ı Hakk olduğunu müşahede etmeye başlar. Rüzgârın esmesi gibi güzel fiiller de; bir zalimin zulmü gibi çirkin görünen fiiller de, hepsi aynı kaynaktan zuhûr eder. Bu idrak, kişiyi başkalarını kınamaktan ve kendini övmekten kurtarır. Bir başarı elde ettiğinde “ben yaptım” kibrine kapılmaz, çünkü fiilin sahibinin Hakk olduğunu bilir. Başına bir musibet geldiğinde “falan kişi bana bunu yaptı” diye isyan etmez, çünkü o kişinin elinin de Hakk’ın kudretiyle hareket ettiğini anlar. Bu, kader sırrına teslimiyetin ilk adımıdır. Kâinat, Hakk’ın fiillerinin sergilendiği bir sahnedir ve sâlik, bu sahnede fiilin kendisi üzerinden zuhûr ettiği bir mazhardır.

İkinci mertebe, Tevhid-i Sıfat’tır; sıfatların birliğidir. Sâlik, bu makamda seyrine devam eder ve anlar ki, sadece fiiller değil, varlıklarda görünen bütün sıfatlar da aslen Hakk’a aittir. Kâinatta gördüğümüz ne kadar hayat, ilim, irade, kudret, görme, işitme, kelâm varsa, hepsi Hakk’ın Hay, Alîm, Mürîd, Kadîr, Basîr, Semî’, Mütekellim sıfatlarının birer gölgesi, birer tecellîsidir. Benim ilmim, O’nun Alîm isminin bir yansımasıdır; benim gücüm, O’nun Kadîr isminin zayıf bir tecellîsidir. Varlıkların bu sıfatlara sahip oluşu, hakiki bir sahiplik değil, bir ayna gibi, Güneş’in ışığını yansıtması gibidir. Ayna, ışığın sahibi değildir; sadece onun ortaya çıktığı yerdir. Bu idrak, sâlikin kendi varlığındaki bütün kemâl sıfatlarını asıl sahibine iade etmesini sağlar. Varlığındaki bütün noksanlıkları ise kendi nefsine, yani o sıfatı tam olarak yansıtamayan ayna oluşuna bağlar. Bu, derin bir hiçlik ve mahviyet hâlidir.

Üçüncü ve son mertebe ise Tevhid-i Zât’tır; Zât’ın birliğidir. Bu, Tevhid’in zirvesi, ariflerin diliyle “Lâ mevcûde illâ Hû” yani “O’ndan başka mevcut yoktur” sırrının yaşandığı makamdır. Bu makamda sâlik, sadece fiillerin ve sıfatların değil, varlığın kendisinin, yani Vücûd’un tek olduğunu idrak eder. Tek bir Vücûd vardır, o da Hakk’ın Mutlak Vücûdu’dur. Geriye kalan her şey, bütün âlemler, bütün varlıklar, O’nun varlığının farklı mertebelerdeki tecellîleridir; birer gölge varlıktır, birer vehimdir. Bu, aklın sınırlarının bittiği, idrakin acze düştüğü, sadece “zevk” yani tadılmak suretiyle bilinebilen bir hâldir.

Bu noktayı anlamak için varlığın mertebelerine bakmak gerekir. Her şeyin ötesinde, hiçbir sıfatla, isimle, işaretle kayıtlanmamış olan mutlak gayb, Zât’ın Ahadiyyet (mutlak, kayıtsız teklik) mertebesi vardır. O mertebede ne isim, ne sıfat, ne de bilinebilirlik vardır; sadece “Hû” (O) denilen Hüvviyet gaybı söz konusudur. Hakk, kendi Zât’ını kendi Zât’ında seyredip “bilinmeyi sevince”, bu sevgiyle ilk taayyün, yani ilk belirlenim olan Vâhidiyyet (principial, ilkesel birlik) mertebesi zuhûr eder. Bu mertebede, Zât’ın sonsuz kemâlleri olan İlâhî İsimler ve Sıfatlar, henüz dışarıda belirmemiş bir halde, ilim mertebesinde birbirinden ayrışır. Her bir varlığın hakikati olan A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler), bu mertebede, Hakk’ın ilminde ezelî olarak mevcuttur.

Bu ilmî hakikatlerin dış âlemde, yani şehâdet âleminde zuhûra gelmesi, Nefes-i Rahmânî (Rahmân’ın Nefesi) denilen o kevnî, varlık verici soluk ile olur. Bu nefes, A’yân-ı Sâbite’nin üzerine yayılır ve onları dış varlığa büründürür. Dolayısıyla gördüğümüz her şey, o tek Vücûd denizinin bir dalgası, o tek Güneş’in bir ışını, o tek Zât’ın bir tecellîsidir. Tevhid-i Zât makamındaki arif, bu hakikati müşahede eder. Kendi varlığının da, diğer bütün varlıkların da o tek Vücûd’dan ayrı, müstakil bir varlığa sahip olmadığını anlar. Bu, fenâfillah (Allah’ta fâni olma) hâlidir. Sâlikin bireysel varlık vehmi, okyanusa düşen bir damla gibi, Mutlak Vücûd denizinde kaybolur. Geriye ne fiil, ne sıfat, ne de ayrı bir zat vehmi kalır. Geriye sadece Hakk kalır. Bu, hakiki varoluşun başlangıcıdır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Tevhid: Aslı ve Mertebesi

Yolumuzun hem temeli, hem çatısı, hem de içinde soluk alıp verdiğimiz havası olan Tevhid hakikatine Terzibaba Hazretleri’nin penceresinden bakalım. Tevhid, sadece dillerin söylediği bir kelime, akılların anladığı bir bilgi değildir. O, varlığın özü, seyr ü sülûkun gayesi ve arifin ulaştığı nihai müşahede hâlidir. Terzibaba Hazretleri’nin külliyatı, bu deryanın haritasını çizer ve o deryada seyreden geminin nasıl yüzdürüleceğini talim ettirir.

Kelime-i Tevhid'in İki Kanadı: Ulûhiyet ve Risâlet

Tevhid denilince akla ilk gelen “Lâ ilâhe illâllah” kelâmıdır. Lakin bu kelâmın bir de tamamlayıcısı, bir de âlemde görünür olduğu bir ayna vardır. Terzibaba Hazretleri, bu iki kutbu bir araya getiren Ehlullah’ın sırrına şöyle işaret eder:

TEVHİD lâ ilâhe illâ allah dedi Hazreti Allah Muhammedür rasûlüllah dedi Hazreti Rasulüllah Her ikisini cem eden ehlûllah Dedi, elhamdülillâh, elhamdülillâh

Bu, Tevhid’in iki kanatlı bir kuş gibi olduğunun ilanıdır. Bir kanadı “Lâ ilâhe illâllah” ile Hakk’ın mutlak, Tenzih edilen, hiçbir şeye benzemeyen Zât’ına işaret eder. Bu, Ulûhiyet mertebesinin kendi kendine söylediği sözdür. Diğer kanadı ise “Muhammedün Resûlullah” ile o mutlak ve görünmez olan Zât’ın, âlemlere rahmet olarak en kâmil şekilde zuhûr ettiği, Teşbih mertebesinin zirvesi olan hakikat-i muhammediye’dir. Bu da, o Zât’ın tecelligâhı olan İnsân-ı Kâmil’in, yani Hazreti Resûlullah’ın söylediği sözdür.

Biri, Zât’ın kendi içindeki birliğini; diğeri, o birliğin çokluk âlemindeki elçiliğini, görünürlüğünü ifade eder. Avam, bu ikisini ayrı zanneder. Lakin Ehlullah, yani arifler, bu ikisini birbirinden ayırmaz. Onlar bilirler ki, “Muhammedün Resûlullah” demeden “Lâ ilâhe illâllah”ın hakikati tam olarak idrak edilemez. Çünkü ayna olmadan sûreti göremezsin. Hazreti Muhammed Mustafa (s.a.v), Hakk’ın kendi güzelliğini seyrettiği en parlak aynadır. Bu iki hakikati, yani tenzih ile teşbihi, Zât ile zuhûru, Hakk ile halkı kendi varlığında birleştiren, Cem makamı’na eren arifler, bu birliğin müşahedesi karşısında ancak “Elhamdülillah” diyebilirler. Bu hamd, ikiliği ortadan kaldıran Vahdet’e şahit olmanın şükrüdür.

Tevhid'in Zuhûru: Peygamberler Silsilesinde Bir Hakikat Seyri

Tevhid hakikati, insanlığa tek bir seferde verilmemiştir. O, bir tohum gibi insanlık tarlasına ekilmiş ve peygamberler silsilesiyle, her biri bir mertebeyi sulayarak, nihayetinde Hakikat-i Muhammediyye’de tam bir ağaç olarak kemâle ermiştir. Terzibaba Hazretleri, bu irfânî tarihi şöyle özetler:

İbrahim (a.s.) ile tevhid hakikatleri ortaya çıkmaya başladı ve onun mertebesi “tevhid-i ef’al” ; kendisi de “tevhid’in babası” ünvanını aldı. İmânı, “tevhid-i ef’al imânı” oldu. Mûsâ (a.s.) ile “tenzih” hakikatleri ortaya geldi. O mertebede Allah (c.c.) sadece göklerdedir, bilinmez ve ulaşılmaz haldedir... İsâ (a.s.) ile “teşbih” hakikatleri ortaya geldi. Benzetmeli ifadelerle gerçekler izah edilmeye başlandı... Muhammed (a.s.) da ise, “tenzih” ve “teşbih” birleştirilip “tevhid” oluşturuldu; “evvel, ahir, zâhir, bâtın hepsi O’dur,” diyerek, gerçek imânın ne olduğunu açık olarak ortaya getirdi...

Her peygamber, kendi zamanının ve kavminin idrak seviyesine uygun bir Tevhid dersi vermiştir. Hazreti İbrahim (a.s.), putları kırarak fiillerin tek bir Fâil’den, yani Hakk’tan geldiğini öğretmiştir. Bu, Tevhid-i Ef'âl (fiillerin birliği) mertebesidir. Hazreti Mûsâ (a.s.), Tur Dağı’nda “Beni göremezsin” hitabıyla, Hakk’ın yaratılmışlara benzemekten münezzeh olduğu tenzih hakikatini getirmiştir. Hazreti İsâ (a.s.), “Ben ve Baba biriz” gibi teşbih ifadeleriyle, Hakk’ın halkta ve halk ile olduğunu, O’nun ruhunun insanda tecelli ettiğini göstermiştir.

Bu mertebelerin her biri kendi içinde doğrudur ama eksiktir. Sadece tenzih, Hakk’ı uzakta bırakır. Sadece teşbih ise, Hakk’ı yaratılmışlara benzetir, şirke kapı aralar. Bütün peygamberlerin serveri Hazreti Muhammed Mustafa (s.a.v), bu iki kanadı birleştirmiştir. O’nun getirdiği Tevhid, ne sadece tenzih ne de sadece teşbihtir. O, “tenzih ile teşbihin birleştirildiği” mutlak Tevhid’dir. Terzibaba mektebinin anlayışı da tam olarak budur:

Bizim anlayışımız ise ( tenzihi ve teşbihi birleştiren tevhid) anlayışı esasına göredir.

Bu Muhammedî mîzan, bir yandan “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11) diyerek tenzih yapar, diğer yandan “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yüzü) oradadır” (Bakara, 115) diyerek teşbihi işaret eder. Gerçek arif, bu iki gözle birden bakabilen, Hakk’ı hem her şeyden münezzeh hem de her şeyde mevcut olarak müşahede edebilen kişidir.

Vücûdun Mertebeleri ve Tevhid'in Dört Basamağı

Sâlik, bu Muhammedî Tevhid’e nasıl ulaşır? Bu yolculuk, basamak basamak çıkılan bir merdiven gibidir. Terzibaba Hazretleri’nin eserlerinde sıkça vurguladığı bu dört basamak, sâlikin bakış açısının ve idrakinin değişimidir. Bu mertebeler, Vücûd’un (varlığın) tek olmasına rağmen, tecellilerindeki farklılıkları idrak etme yoludur. Hazret-i İbn Arabî’nin buyurduğu ve Terzibaba’nın sıkça hatırlattığı gibi:

“Vücûd birdir ancak mertebelere riâyet şarttır.”

Bu mertebeler, sâlikin seyr ü sülûkunda geçtiği Tevhid makamlarıdır:

1. Tevhid-i Ef'âl (Fiillerin Birliği): Sâlik, bu mertebede, kâinattaki bütün fiillerin ardındaki Fâil-i Mutlak’ın Hakk olduğunu müşahede eder. Kendi fiilleri de dahil olmak üzere, her şeyin O’nun iradesiyle gerçekleştiğini anlar. “Ben yaptım, o yaptı” ikiliğinden kurtulur, “Yapan ve yaptıran O’dur” idrakine varır.

2. Tevhid-i Esmâ (İsimlerin Birliği): Sâlik, bu mertebede, kâinattaki bütün sıfatların, özelliklerin, isimlerin, Esmâ-i Hüsnâ’nın tecellileri olduğunu idrak eder. Güzellik görür, Cemîl ismini hatırlar. Güç görür, Kavî ismini hatırlar. İlim görür, Alîm ismini hatırlar. Bütün varlık, Esmâ tezgâhında dokunmuş bir kumaş gibi önüne serilir.

3. Tevhid-i Sıfat (Sıfatların Birliği): Bu mertebe daha derindir. Sâlik, artık sadece isimlerin tecellisini değil, o isimlerin kaynağı olan Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem’, Basar, Kelâm gibi yedi Subûtî Sıfat’ın tek bir kaynaktan geldiğini ve bütün varlığın bu sıfatlarla kâim olduğunu anlar. Kendi görmesinin, işitmesinin, bilmesinin, Hakk’ın görmesinden, işitmesinden, bilmesinden bir pay olduğunu müşahede eder.

4. Tevhid-i Zât (Zât’ın Birliği): Bu, yolun sonudur; fenâfillah, yani Hakk’ta fani olma makamıdır. Sâlik, bu mertebede kendi izâfî, vehmî varlığının bir hiç olduğunu, hakiki ve mutlak Vücûd’un sadece Hakk’a ait olduğunu anlar. Artık ortada ne fiil, ne isim, ne de sıfat kalır. Sadece Zât-ı Mutlak vardır. Gören O, görünen O, bilen O, bilinen O’dur. “Çık aradan, kalsın Yaradan” sırrı burada tecelli eder.

Bu dört mertebe, Terzibaba Hazretleri’nin Kelime-i Tevhid gibi eserlerinin ana omurgasını oluşturur ve sâlikin hangi idrak basamağında olduğunu anlaması için birer mihenk taşıdır.

Tevhid'e Ulaşmanın Usûlü: İlim Değil, Varlığı Terk Etme Hâli

Bu yüce Tevhid hakikatine nasıl ulaşılır? Kitaplar okuyarak, zihinsel çıkarımlar yaparak mı? Terzibaba Hazretleri, bu konuda net bir çizgi çizer. Tevhid, bir bilgi değil, bir hâldir. O, aklın değil, aşkın işidir. O, varlığı ispat etmekle değil, kendi varlığını terk etmekle elde edilir. Nusret Tura Hazretleri’nden aktarılan şu hikâye, bu sırrı anlatır:

Bir arslan bir ceylanı kovalar... Kaçması da varlık alâmetidir. İki varlık imtizaç edemez. Arslan rakip istemez. Ceylan arslanın ayaklarının dibine yattı mı teslim olmuş ve varlığını terk etmiş demektir. Arslanın maksadı da zaten ikiliği bire indirmektir. Ona bakmaz bile, geçer gider. Tevhid ilmine fikren, zihnen, naklen değil ancak izâfâtın iskâtı, vücûdiyetin ifnâsı, teayyünün terkiyle kademe kademe ulaşılır.

Arslan, Hakk’tır. Ceylan ise, kulun kendi “ben” dediği izâfî varlığıdır. Kul, kendi benliğine tutunduğu, kendi fiillerine, ilmine, varlığına sahip çıktığı müddetçe, ceylan gibi Hakk’tan kaçar durur. Hakk ise Vahdet ister, kendi Vücûdunda bir rakip kabul etmez.

Kurtuluş, ceylanın kaçmayı bırakıp arslanın ayakları dibine yatması, yani teslim olmasıdır. Kulun, kendi vehmî varlığını, benliğini, iradesini Hakk’ın varlığı ve iradesi önünde yok etmesidir. İşte o zaman arslan durur, çünkü maksat hâsıl olmuş, ikilik bire inmiştir.

Bu hâle ulaşmanın yolu, fikrî ve naklî ilimden değil, üç şeyden geçer:

1. İzâfâtın iskâtı: Kendine ait sandığın her şeyi asıl sahibine iade etmek, onlarla olan izâfî bağını koparmak.
2. Vücûdiyetin ifnâsı: “Ben varım” demenin bir vehim olduğunu anlayıp, bu sahte varlığı Hakk’ın mutlak Vücûdunda yok etmek.
3. Teayyünün terki: Seni diğerlerinden ayıran, sana “sen” dedirten bütün bireysel kayıtları, taayyünleri ortadan kaldırmak.

Bu, “ölmeden evvel ölmek” sırrıdır. Terzibaba Hazretleri, bu hususu başka bir yerde şöyle teyit eder:

İslâmın özünde bulunan “mutlak tevhid” in oluşması için ikiden, birinin ortadan kaldırılması lâzım geldiğinden bu kaldırılması gerekecek olanın da “rab” değil, tabii ki “kul” olması lâzım gelecektir...

Terzibaba Hazretleri’nin nazarında Tevhid’in aslı ve mertebesi budur. O, sadece Allah’ın bir olduğunu beyan etmek değil; O’ndan başka hiçbir şeyin hakiki bir varlığa sahip olmadığını idrak ve müşahede etmektir.

Terzibaba Geleneğinde Tevhid'in Yaşanması

Tevhid ilmini kitaplardan okumak bir mertebedir; lakin o ilmi hâl edinmek, Tevhid ile yaşamak bambaşka bir mertebedir. Yolumuz, bilmekten ziyade olmak, tatmak yoludur.

Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünde Tevhid, bir inanç maddesi olmanın ötesinde, sülûk (mânevî yolculuk) denen o kutlu yolculuğun hem başlangıcı, hem vasıtası, hem de nihayetidir. Sâlik, “Lâ ilâhe illâllah” diyerek yola çıkar; bu kelime-i tayyibe’nin sırrıyla nefsini terbiye eder, kalbini arındırır ve yine bu kelimenin en son manasına vasıl olarak yolculuğunu tamamlar. Bu, ilimden ayne, aynden hakka doğru bir seyr-ü sülûktur: önce Allah’ın bir olduğunu ilmen bilmek (ilm-el yakîn), sonra bu birliğin tecellîlerini kâinatta ve kendi varlığında görmeye başlamak (ayn-el yakîn) ve nihayetinde o birliğin içinde eriyerek, bizzat o hakikatin kendisiyle var olmak (hakk-el yakîn).

Zikrin Kalpteki Tevhid Sırrı: Lafza-i Celâl'den Hüvviyet'e

Yolun en başında sâlike verilen ilk ve en mühim silah, zikir’dir. Zikir, sadece bir tekrar eylemi değil, kalbin pasını silen bir cila, ruhu besleyen bir gıdadır. Mürşid, sâlikin eline önce “Lâ ilâhe illâllah” tesbihini verir.

Bu kelimenin birinci kanadı “Lâ ilâhe” (hiçbir ilah yoktur) der; buna nefy yani yok etme denir. Sâlik bu zikri çektikçe, kalbine put gibi yerleşmiş olan her şeyi bir bir yıkar: para, makam, şöhret, hatta kendi nefsi. Allah’tan başka güç, kudret ve sevgi atfedilen ne varsa hepsi birer puttur. “Lâ ilâhe” baltası, bu putları devirir ve kalp evini gayrıdan (Allah’tan başkasından) temizler.

İkinci kanat ise “illâllah” (ancak Allah vardır) der; buna da isbat yani tasdik etme denir. Kalp gayrıdan temizlendikten sonra, boş kalan o arşa sadece Allah’ın varlığı, sevgisi ve hükümranlığı oturtulur. Artık sâlik için hüküm veren, rızık veren, seven ve sevilen yalnızca O’dur. Bu zikir, sâlikin bakışını değiştirir ve kâinatta gördüğü her fiilin ardındaki Fâil-i Mutlak’ı görmeye başlar. Bu, Tevhid-i Ef’âl makamına atılan ilk adımdır.

Sülûk ilerledikçe, zikir de derinleşir. “Lâ ilâhe illâllah” zikrinden sonra sâlik, Lafza-i Celâl’e, yani “Allah” isminin zikrine geçer. Artık nefy ve isbata gerek kalmamıştır. “Allah, Allah, Allah…” zikri, kalbin her atışına eşlik eder. Bu, bütün isimleri ve sıfatları kendinde toplayan İsm-i Câmî’nin zikridir. Sâlik artık fiillerin ardındaki Fâil’i değil, bütün sıfatların ardındaki yegâne Mevsûf’u (sıfatların sahibi) görmeye başlar. Bu da Tevhid-i Sıfât makamının kapısıdır.

Yolculuğun daha ileri duraklarında zikir daha da latifleşir ve “Hû” (O) ismine döner. “Hû”, Zât’ın işitilmeyen ama her yerde hazır olan sesidir. Hüvviyet mertebesine, yani Zât-ı Mutlak’ın kimse tarafından bilinemeyen, sadece “O” olarak işaret edilebilen mahrem boyutuna bir işarettir. Bu zikirde artık zikreden (zâkir), zikredilen (mezkûr) ve zikrin kendisi arasındaki sınırlar erimeye başlar. Bu, Tevhid-i Zât deryasına açılan bir penceredir. Sâlik, kendi varlığının ve tüm kâinatın, O’nun varlığının bir gölgesi olduğunu derinden idrak eder. Artık ne “ben” kalmıştır ne de “sen”. Sadece “Hû”…

Nefs Mertebelerinde Tevhid'in Tecellîsi: Şirk-i Hafî'den İhlâs'a

Tevhid yolculuğu, özünde bir nefs terbiyesi yolculuğudur. Nefs, insanın içindeki “ben” diyen, kendini müstakil bir varlık sanan kuvvettir. Bu “ben” iddiası, Tevhid’in önündeki en büyük engeldir. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) işaret ettiği “gizli şirk” yani şirk-i hafî tam da budur. Kişinin amellerini kendinden bilmesi, ibadetinden gizli bir haz duyması, başkalarının takdirini beklemesi, ilmiyle gururlanması gibi durumların hepsi, nefsin “ben de varım” deme çabasıdır.

Terzibaba geleneğinde sülûk, bu gizli şirkin kökünü kazımak üzerine kuruludur. Nefsin yedi mertebesi (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziyye, Merdiyye, Kâmile), aynı zamanda Tevhid’in sâlikin varlığında katman katman açılmasının da bir haritasıdır.

• Nefs-i Emmâre (kötülüğü emreden nefs) makamındaki sâlik, açık şirk içindedir. O, Allah’tan başka güçlere tapar.
• Nefs-i Levvâme’ye (kendini kınayan nefs) gelince, sâlik yaptığı günahlardan pişmanlık duymaya başlar. Burada Tevhid, bir vicdan azabı olarak tecellî eder.
• Nefs-i Mülhime’de (ilham alan nefs) sâlik, hayır ile şer arasında gider gelir. Burada Tevhid, bir mücadele alanıdır.
• Nefs-i Mutmainne’ye (huzura eren nefs) ulaşıldığında ise kalp, zikirle itminan bulmuştur. Şirk-i hafînin en ince damarları burada ortaya çıkar. Sâlik, ibadetlerinden, manevi hallerinden gizli bir keyif alabilir. Mürşid, sâlikin bu “manevi benliğini” de kırmak için onu hizmete, çileye sevk eder. Bu mertebede Tevhid, sâlikin her şeyini Hakk’a teslim etmesiyle yaşanır.
• Râziyye (razı olan), Merdiyye (razı olunan) ve Kâmile (olgunlaşmış) nefs mertebeleri ise artık Tevhid’in sâlikin tabiatı haline geldiği makamlardır. Burada sâlik, Hakk’ın her türlü tecellîsinden razıdır. İster lütuf gelsin, ister kahır, onun için ikisi de birdir, çünkü ikisi de aynı Sevgili’den gelmektedir. Bu, zıtların birliğinin yaşandığı Cem makamı’dır. Sâlik, kendi iradesini Hakk’ın iradesinde yok etmiş, tam bir teslimiyet ve ihlâs (samimiyet) ile sadece O’nun varlığıyla var olmuştur.

Mürşid-i Kâmil'in Aynasında Tevhid'i Seyretmek

Tevhid yolculuğu, kılavuzsuz çıkılacak bir sefer değildir. Bu tehlikeli vadide sâlikin elinden tutacak olan, Mürşid-i Kâmil’dir (olgun yol gösterici).

Mürşid, Tevhid’i kendi varlığında gerçekleştirmiş, yaşayan bir Tevhid örneğidir. Sâlik, Mürşid’in şahsında, soyut bir hakikat olan Tevhid’in nasıl ete kemiğe büründüğünü, nasıl bir ahlâk, bir edep, bir bakış haline geldiğini görür. Mürşid, sâlik için cilalanmış bir ayna gibidir. Sâlik o aynaya bakarak hem Hakk’ın tecellîsinin bir yansımasını seyreder, hem de kendi kalbindeki kirleri, yani şirk unsurlarını fark eder.

Mürşid-mürid ilişkisi, Tevhid’in en pratik şekilde yaşandığı okuldur. Mürşide teslimiyet, aslında Hakk’a teslimiyetin bir provasıdır. Sâlik, kendi aklını, mantığını ve “ben”ini mürşidin iradesine teslim ederek, kendi nefs putunu kırmaya başlar. Mürşidin bir emri, sâlikin yıllarca okumakla anlayamayacağı bir Tevhid dersini ona bir anda yaşatabilir. Çünkü nefs, en çok kendi iradesinin kırılmasından rahatsız olur.

Bu teslimiyet, sevenin sevdiğinin rengine boyanmasıdır. Sâlik, mürşidinde fâni olur (yok olur). Bu, tasavvufta fena fi’ş-şeyh olarak bilinir. Bu mertebe, bir basamaktır. Mürşidde fâni olan sâlik, oradan Peygamber’de fâni olmaya (fena fi’r-Resûl), ve nihayetinde Allah’ta fâni olmaya (fena fillâh) yükselir. Mürşid, bir köprüdür; sâlik o köprüden geçerek asıl menzile, Tevhid-i Zât’a ulaşır. Hakiki mürşid, müridini kendisine değil, Hakk’a bağlayandır. O, parmağıyla Ay’ı gösterir. Parmağa değil, Ay’a bakmak lazımdır.

Edep ve Hizmet: Fiilî Tevhid'in Meydanı

Tevhid, sadece zikir halkasında yaşanan bir sır değildir. O, hayatın her anında tecellî etmesi gereken bir ahlâktır. Tevhid’in fiiliyata dökülmüş haline biz edep ve hizmet diyoruz.

Edep, “haddini bilmektir.” Kulun haddi kulluktur. Varlığın yegâne sahibinin Hakk olduğunu bilip, O’nun mülkünde bir misafir gibi davranmaktır. Bütün varlıklar, O’nun tecellîsi olduğuna göre, her şeye karşı edepli olmak, aslında Hakk’a karşı edepli olmaktır. Bir çiçeği hoyratça koparmamak, bir karıncayı incitmemek, bir kalbi kırmamak, hepsi Tevhid ahlâkının tezahürleridir. Çünkü sâlik bilir ki, o çiçekte tecellî eden Cemâl sıfatıdır, o kalp Nazar-gâh-ı İlâhî’dir. Yaratılmışa hürmet, Yaratan’a olan sevginin ve O’nun birliğini idrakin bir sonucudur.

Hizmet ise, Tevhid’in eyleme geçmiş halidir. Tevhid-i Ef’âl makamını idrak eden sâlik bilir ki, kendisi müstakil bir fâil değildir. O sadece bir araçtır. Hakk, onun eliyle verir, onun diliyle konuşur. Bu idrakle yapılan hizmette “ben yaptım” iddiası olmaz. Hizmet, nefsin “ben” kibrini kıran en tesirli ilaçtır. Başkalarının yükünü omuzlamak, kendi nefsini ayaklar altına almaktır.

Terzibaba geleneğinde derviş, hizmetle pişer. Tekkenin mutfağında soğan soymakla, kalbindeki kibir putunu soymak aynı şeydir. Hizmet, sâliki “ben” merkezli bir yaşamdan “O” merkezli bir yaşama taşır. Gaye, kendi manevi hazzı değil, Hakk’ın rızası ve mahlukatının ihtiyacının giderilmesidir. Bu, Tevhid’in en lezzetli meyvesidir: Kendini unutarak, bütün varlıkla bir ve beraber olmak, her zerrede O’nunla yeniden buluşmaktır.

Füsûsu'l-Hikem'de Tevhid

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin eseri Füsûsu’l-Hikem’in kapısını çaldığımızda, bizi karşılayan ilk ve son hakikat, bütün hikmetlerin üzerine bina edildiği temel olan Tevhid’dir. Bu Tevhid, varlığın her zerresinde okunan, Zât, sıfat, esmâ ve ef’âl mertebelerinin tamamını kuşatan bir idrâk denizidir.

Şeyh-i Ekber’in Füsûs’ta açtığı yol, Tevhid’e giden üç büyük merhaleden geçer: Tenzih, Teşbih ve Tevhid.

Her şey, bir ikilikle başlar. Bir davetçi, bir de davet edilen vardır. Bu, risâletin, yani peygamberliğin getirdiği zaruri bir ayrımdır. Nitekim Nûh Aleyhisselâm’ın hikmetinde bu hakikati görürüz:

Risaletin en birinci hükmü Resülun ümmetini tevhid-i Hakka davet etmek ve şirk ve benzerinden tenzihidir. Peygamberliğin birinci hükmü; ümmetini Hakk’ın birliğine daveti Resüllüğün birinci görevidir. Ve O’na şirk koşmaktan ve benzerinden tenzih etmektir. Zira risalet ikilik üzerinedir. Peygamberlik ikilik üzerinedir. Peygamberlik tevhide davet ediyor ama risalet ikilik üzerine oluyor. Davet, eden ve edilen olduğundan ikilik üzerinedir.

İlk adım, Tenzih’tir. Yani Cenâb-ı Hakk’ı, sonradan olmuş, eksik, fâni olan yaratılmışlara ait bütün özelliklerden soyutlamak, O’nun hiçbir şeye benzemediğini idrak etmektir. Bu, Musevî meşrebinin de en belirgin vasfıdır. Bu idrak, kişiyi putlardan, görünen şekillere tapmaktan kurtaran ilk ve en mühim adımdır.

Ancak sadece Tenzih’de kalmak, insanı bir uzaklığa mahkûm eder. Hakk’ı o kadar ötelere atmak ki, sonunda bu âlemle hiçbir ilgisi kalmamış, ulaşılmaz bir Zât tasavvuru ortaya çıkar. Terzibaba’nın sohbetlerinde anlattığı gibi:

Bugünün insanının dini işte bu tenzih üzerine kurulmuştur. Kim ki bu tenzih üzere ise ne Rabbını bilmesi mümkün ne de peygamberini ne de kendini bilmesi mümkündür. Ne de gerçek İslam’dan olması mümkündür. Museviyetçiliğin taklitçisi olmaktan daha ileriye geçemez. Museviyette tenzih vardır, tenzihin hakikatini yaşamaktadırlar. Yani bu Museviler değil, gerçek Museviler gerçek tenzihin hakikatini yaşamaktır ki o da tevhide götürür zaten. Bu tenzih insanı burada bırakır götürmez.

Tenzih’in bu tek kanatlı uçuştan ibaret olmadığını, hakiki Tenzih’in ufkunun Teşbih’e açıldığını bilmek gerekir. Teşbih, Tenzih’in tam zıddı gibi görünen ama aslında onu tamamlayan ikinci kanattır. Teşbih, Cenâb-ı Hakk’ın Esmâ ve Sıfatlarının tecellîlerini bu âlemde, yani halkta, yaratılmışlarda görmektir. O’nun Hayy isminin tecellîsini her canlıda, Basîr isminin tecellîsini her görüşte, Müzeyyin isminin tecellîsini her güzellikte müşahede etmektir. Bu, İsevî meşrebin rengidir. İsa Aleyhisselâm, Rûhullah olmasıyla, Hakk’ın kudretinin ve hayat verişinin en açık tecellîlerinden biri olarak bu Teşbih hakikatini temsil eder.

Evvelki gelişinde “teşbih” ehli olarak geldi, ikinci gelişinde Muhammediyet mertebesine ulaşıp “tevhid”i yaşayacaktır. İşte gerçek İsa işte o zaman ortaya çıkacaktır.

Fakat sadece Teşbih’de kalmak da tehlikelidir. Bu, insanı şirke, yani Hakk’ın tecellî ettiği mazharı, Hakk’ın kendisi zannetme yanılgısına götürebilir. Hıristiyanların İsa Aleyhisselâm’ı ilahlaştırması, bu dengenin kaybolmasının en bilinen örneğidir.

Burada, bu iki kanadı birleştiren, bu iki denizi birbirine karıştırmadan buluşturan o yüce makam, o Muhammedî mîzan (denge) zuhûr eder: Tevhid. Tevhid, ne sadece Tenzih’dir ne de sadece Teşbih. O, ikisinin de hakikatini kendi yerinde kabul edip, ikisini birden kuşatan bir üst idrâktır. Şeyh-i Ekber’in dilinden Terzibaba’nın şerh ettiği gibi:

Yani kendileri ayrı mertebeler olduğu için bir arada olmaz, yani tenzih bir aradayken, teşbih bir aradayken bunların ikisi bir arada olmaz. Peki nasıl olur, bunları birleştirecek bir makamda bir olur kendilerine ait yerlerde müstakildirler, birleşmezler, bunları birleştirecek ayrı bir makam lazım ki orada onlar birleşir ancak kendi mevcudiyetlerinde birleşmezler. Tenzih ise tenzih, teşbih ise teşbihtir ama bir makam gelecek, onların ikisini de alacak, burası da tevhit mertebesidir diyecek orada birleştirecek ancak. Bu da Hakikat-i Muhammediye Peygamber Efendimizin getirdiği tevhid-i Hakiki budur işte.

Bu Muhammedî Tevhid’in en kâmil ifadesi, Kur’an-ı Kerîm’in Şûrâ Sûresi’ndeki ayettedir: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (O’nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, işitendir, görendir). Şeyh-i Ekber, bu ayetin Tevhid’in bütün sırrını içinde barındırdığını söyler.

Binâenaleyh Allah Teâlâ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ (Şûra, 42/11) dedi.Tenzih ve teşbih etti. وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (Şûra, 42/11) dedi; teşbîh eyledi.

Ayetin ilk kısmı, لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ (O’nun benzeri hiçbir şey yoktur), mutlak bir Tenzih’dir. Hakk’ı bütün yaratılmışlardan, bütün suretlerden tenzih eder. Ama ayet burada bitmiyor. Hemen ardından gelen وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (O, işitendir, görendir) ifadesi ise saf bir Teşbih’dir. Çünkü işitmek ve görmek, bu âlemde bizim de paylaştığımız sıfatlardır. Hakk, kendini bu sıfatlarla vasıflandırarak, Zât’ını âlemden tamamen soyutlamadığını, bu sıfatlar aracılığıyla âlemde tecellî ettiğini bize bildirir.

Tevhid ehli, bu ayetin tamamına iman eden, onu bir bütün olarak yaşayan kişidir. O, bir yandan Hakk’ın hiçbir şeye benzemediğini ([Tenzih](/wiki/tenzih)) bilir, ama aynı anda O’nun her şeyi işiten ve gören olduğunu ([Teşbih](/wiki/tesbih-temsil)) da müşahede eder. O, Hakk’ı hem Zât’ı itibariyle âlemlerden ganî (münezzeh), hem de sıfatları ve isimleri itibariyle âlemlerde mevcut (tecellî etmiş) olarak görür. Bu iki hakikati birbiriyle çelişir görmez, bilakis birbirini tamamlayan, aynı Vücûd’un iki farklı yüzü olarak idrak eder. Bu, zıtların birliğidir, yani Cem makamı’dır.

Bu makamın en kâmil örneği, Fahr-i Kâinat Efendimiz Hazret-i Muhammed Mustafa’dır (s.a.v.). O, bir yandan en kâmil kul (abd) olarak mutlak bir Tenzih’i yaşarken, diğer yandan “Beni gören Hakk’ı görmüştür” buyurarak Teşbih’in de zirvesini işaret etmiştir.

Musa’ya (a.s.) bir nur tecellisi olunca dahi Tur Dağında düşüp bayılıyor. Hiç kendisinde bir değişiklik olmadı, neden çünkü bütün hayatı ilahi olarak ama beşer suretinde geçirdi o kadar bu iki müthiş hal beşerin de zirvesinde uluhiyetin de zirvesindeydi. İşte tevhid budur. İkisini de o kadar dengeli birbirinin üstüne geçirtmeden o kadar dengeli yaşadı ki, vuruntusu olmadı.

Füsûsu’l-Hikem’in öğrettiği Tevhid budur: Hakk’ı ne sadece ötelerde aramak, ne de sadece beride, eşyada boğmaktır. O, hem Zâhir hem Bâtın, hem Evvel hem Âhir olan Vücûd-u Mutlak’ı, bütün bu zıtlıkları kendi bünyesinde barındıran Ahadiyet hakikatini idrak etmektir. Bu idrak, sâliki hem Tenzih’in getireceği inkâr tehlikesinden, hem de Teşbih’in getireceği şirk batağından korur. Sâlik, her baktığı yüzde O’nun bir isminin tecellîsini görür (Teşbih), ama o yüzün asla O’nun Zât’ı olmadığını, O’nun Zât’ının her türlü suretten münezzeh olduğunu bilir (Tenzih). Bu iki bakışı aynı anda, tek bir nazarda birleştirebildiği an, Tevhid’in lezzetini tatmaya başlar.

Bu, kuru bir bilgi değil, bir hâldir, bir vücûdî tecrübedir. Tıpkı Mevlânâ’nın hikâyesindeki gibi; bir yanda duvarı nakış nakış işleyen Çinli ressamlar (Teşbih ehli), diğer yanda ise karşılarındaki duvarı sadece cilalayıp ayna gibi yapan Rum ustaları (Tenzih ehli) vardır. Perde kalktığında, Rum ustalarının duvarında, Çinli ressamların bütün sanatı, daha derin ve canlı bir şekilde yansır. Tevhid, o cilalanmış kalpte, hem kesretin (çokluğun) bütün nakışlarını hem de vahdetin (birliğin) o saf parlaklığını bir arada seyretmektir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Tevhid, “Lâ ilâhe illallah” demekle başlayan, ama orada bitmeyen bir yolculuktur. Bu kelime-i tayyibenin ilk yarısı, “Lâ ilâhe,” bir reddediştir. Bütün sahte ilahları, bütün Hakk’tan gayrı gördüğün ne varsa hepsini yok saymaktır. Bu, tenzih kanadıdır. Yani, Cenâb-ı Hakk’ı yaratılmış her şeyden münezzeh, başka, ayrı, ötede bilmektir. “Leyse ke mislihi şey’un” ayetinin sırrıdır bu; “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” Akıl, bu tenzih ile rahat eder, çünkü ayırmaya, sınıflandırmaya, sınır çizmeye meyyaldir.

Fakat yolculuk burada bitmez. Kelime-i Tevhid’in ikinci yarısı, “illallah,” bir ispattır: “Ancak Allah vardır.” Bu, o reddettiğin her şeyin yerinde, aslında sadece Hakk’ın Vücûd’unun bulunduğunu idrak etmektir. Bu da teşbih kanadıdır. Yani, Hakk’ı âlemde, eşyada, her zerrede görmektir. “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” ayetinin tecellîsidir. Hakk, hem münezzehtir hem de her şeyde Zâhir olandır. Hem “öte”dir hem de “şah damarından daha yakın”dır.

Füsûs’un hikmeti burada başlar. Şeyh-i Ekber, bize tek kanatla uçulamayacağını öğretir. Sadece tenzihte kalan, Hakk’ı o kadar uzağa koyar ki, O’nu hayatından, kâinattan soyutlar. Sadece teşbihte kalan ise, her şeyde Hakk’ı görmenin sarhoşluğuyla, Yaratan ile yaratılan arasındaki farkı, mertebeleri, edebi kaybeder.

Hakiki Tevhid ehli, yani Muhammedî meşrep olanlar, bu iki kanadı birlikte kullananlardır. Onlar, Şeyh-i Ekber’in tabiriyle, “iki gözle” bakarlar. Bir gözleri tenzihte, Hakk’ın hiçbir şeye benzemez yüceliğini görür. Diğer gözleri teşbihte, O’nun her zerredeki tecellîsini müşahede eder. Bu iki bakışın birleştiği yere Cem makamı denir. Bu makam, zıtların savaşının bittiği, barıştığı, aslında birbirinin varlık sebebi olduğunun anlaşıldığı yerdir.

Füsûs bize öğretir ki, Hakk’ın Esmâ-i İlâhî’si (ilâhî isimleri), kendi hükümlerini görmek ister. El-Kahhâr isminin tecellîsi için kahra uğrayacak bir şey gerekir. Er-Rahmân isminin tecellîsi için merhamet edilecek bir varlık lazımdır. El-Hâdî (hidayet veren) varsa, El-Mudill (dalalete düşüren) ismi de vardır. Gece olmadan gündüzün, soğuk olmadan sıcağın bir manası olur mu? Bütün bu zıtlıklar, varlık sahnesinde boy gösteren ilâhî isimlerin ilişkilerinden ibarettir. Onlar birbirleriyle kavgalı değil, birbirlerini tamamlayan, birbirlerini açığa çıkaran oyunculardır. Hepsi de tek bir Vücûd’un, Zât-ı Mutlak’ın farklı tecellîleridir.

Zâhir ve Bâtın, Evvel ve Âhir. Bu dört isim, zıtların birliğinin en temel anahtarıdır. O, varlığıyla Zâhir’dir; her şey O’nun varlığıyla vardır ve O’nu gösterir. Ama Zât’ının künhü, hakikati itibariyle Bâtın’dır, asla idrak edilemez. O, her şeyden önce var olmasıyla Evvel’dir. Ama her şey fenâ bulduktan sonra yine O kalacağı için Âhir’dir. Akıl, bir şeyin hem ilk hem son, hem açık hem gizli nasıl olacağını sorgular. Kalp ise bu isimlerin tecellîsinde secde eder ve bilir ki O, ‘Bir’dir ve zıtları kendi Zât’ında toplayandır.

Sâlikin kalbi, bu hakikatin aynası olmak için hazırlanır. Yolun başında sâlik, hayrı Allah’tan, şerri nefsinden bilir. Bu, tenzih makamının edebi ve gereğidir. Fakat seyrinde derinleştikçe anlar ki, o şer gibi görünen şeyin ardında da bir ilâhî isim hükmünü icra etmektedir. O hâdise, ya sâliki terbiye etmek, ya bir başka hikmeti zuhûra getirmek, ya da Celâl isminin bir tecellîsi olarak ortaya çıkmıştır. Bu, şerri meşru görmek demek değildir. Bu, hadiselerin ardındaki tek Fâil’in Hakk olduğunu vücûdî bir sezişle anlamaktır. Bu idrak, kişiyi şikâyetten keser, rızaya ve teslime ulaştırır. Artık “falanca bana bunu yaptı” demez; “Hakk, falancanın eliyle bana bu hâli yaşattı, bunda benim için bir ders vardır” der.

İnsân-ı Kâmil, bu zıtlıkların düğümlendiği ve çözüldüğü yerdir. O, hem Hakk’a bakan yüzüyle bir hakikat, hem de halka bakan yüzüyle bir mahlûktur. Hem abd (kul), hem de Hakk’ın halifesidir. Tenzih ile teşbihin, şeriat ile hakikatin, Celâl ile Cemâl’in tam ortasında duran bir berzah (geçit) gibidir. O’nun varlığı, zıtların nasıl bir ahenk içinde bulunabileceğinin yaşayan delilidir. Bu yüzden ona “Kevn-i Câmi” yani “bütün varlığı kendinde toplayan” denmiştir.

Füsûs’un bize fısıldadığı sırlardan biri şudur: Âlem, Hakk’ın kendisini görmek istediği bir ayna gibidir. Fakat bu ayna tek parça değildir. Sayısız yüzü, rengi ve sureti olan kırık bir aynadır. Her bir parça, yani her bir varlık, O’nu farklı bir isimle, farklı bir açıdan yansıtır. Biri Celâl’i yansıtır, diğeri Cemâl’i. Bütün bu parçalara tek tek baktığında gördüğün şey, çatışma ve zıtlıktır. Ama Cem makamının nazarıyla, o bütün kırık parçaların aslında tek bir Suret’i, tek bir Vücûd’u yansıttığını gördüğünde, Tevhid’in ne demek olduğunu zevk edersin. Artık senin için ne gece ne gündüz, ne dost ne düşman kalır. Hepsi, tek bir Hakikat’in farklı nağmeleridir.

Bu makam, dil ile anlatılacak değil, hâl ile yaşanacak bir makamdır. Akıl, zıtları birleştiremez. Kalp ise, iman nuruyla cilalandığında, bütün bu zıtlıkları Hakk’ın Vahdet potasında birleştirir. O kalp, artık “Arş’ur-Rahmân” olur; Rahmân’ın tecellî ettiği bir arş hâline gelir. O kalbin sahibi, kâinattaki her hadiseyi, Hakk’ın kendisine gönderdiği bir mektup gibi okumaya başlar. Füsûs’un derinliğindeki Tevhid, böyle bir okumadır; kâinat kitabını, zıtlıkların mürekkebiyle yazılmış o tek heceyi, yani “Hû”yu okuyabilme sanatıdır. Bu, aklın sustuğu, ruhun dinlediği, kalbin gördüğü bir Muhammedî mîzan (Muhammedî denge) hâlidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Tevhid

Şimdi de Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin (k.s.) gönül deryasına dalalım. O, bir rûh hekimidir. Tevhid'i anlatmaz, yaşatır. Kelimeleri birer vasıta kılar, mânâyı ise o kelimelerin arasından sızan bir nûr gibi kalbe akıtır. Onun dilinde Tevhid, bazen bir dervişin vecdinde, bazen de Musa ile Firavun’un zıtlığında gizli bir birlik olarak zuhûr eder. Mesnevî-i Şerîf, bu yüzden bir Tevhid manzûmesidir.

Tevhid'in Aynası: İnsân-ı Kâmil

Hazret-i Mevlânâ için Tevhid’in en berrak tecellîgâhı, en kâmil aynası İnsân-ı Kâmil’dir. Zira o, Hakk’ın bütün isimlerini kendinde cem etmiş, zıtlıkların düğümünü kendi varlığında çözmüş kişidir.

Ey nakışsız, bu kadar suretlerle beraber hem muvahhid, hem müşebbih senden hayrandır! Ey kendi özünde renksiz olan insân-ı kâmil, sen halkın gözünde türlü türlü renklerle ortaya çıktığın için, hem tevhid ehli olanlar hem de teşbih ehli olanlar senin hâl ve şânında hayrete düşerler. "Muvahhid"den kasıt, halife kılan Hak ile halife olan insân-ı kâmili bir görenlerdir; "müşebbih"den kasıt ise halife olan insân-ı kâmili halife kılan Hak'ka benzetenlerdir.

İnsân-ı Kâmil, özünde “renksiz”dir, yani Zâtî hakikati itibarıyla kayıtlardan münezzehtir. Fakat âleme bir sûret ile, bir “renk” ile zuhûr eder. Bu zuhûrunda, bakanın kabına ve meşrebine göre farklı görünür.

• Muvahhid, yani birlik ehli, onun beşerî sûretinin ardındaki hakikate bakar ve Hakk’ın tecellîsinden başka bir şey görmez.
• Müşebbih, yani benzetme ehli ise onun beşerî sûretine takılır kalır ve onu Hakk’tan ayrı bir varlık olarak görür.

Hazret-i Pîr, asıl irfan sahibinin bu iki bakışı birleştiren olduğunu söyler. Bu, tenzih-teşbih dengesidir. Kâmil insan, Hakk’ın “Beni gören Hakk’ı gördü” sırrına mazhar olduğu gibi, “Ben de sizin gibi bir beşerim” (Kehf, 18/110) hakikatini de yaşayan kişidir.

İnsân-ı kâmil bazen öyle bir hal ile ortaya çıkar ki, müşebbih olan kimse o hali görünce başkalık fikrinden vazgeçerek aynılığa hükmeder. Ve bazen öyle bir renk ve bir şekil ile ortaya çıkar ki, muvahhid olan bu sureti görünce, yanıldığını anlayıp başkalığına hükmeder. Nasıl ki (s.a.v.) Efendimiz bu iki hale de işaretle "Beni gören Hakk'ı gördü" ve "Ben ancak sizin gibi beşerim" (Kehf, 18/110) buyurdular.

Tevhid’in yaşanması, bu kelâmın hakikatinin tecellî ettiği bir ayna olabilmektir. Bu ayna, mürşid-i kâmildir. O, kendi vehmî varlığından fânî olmuş, Hakk’ın varlığıyla bâkî kalmıştır.

Kendilerinden fani ve gerçek dost olan Hak ile bakidirler; bu acayiptir ki, hem yokturlar ve hem de vardırlar! İşte tevhid ehli olan ancak bu topluluktur; geri kalanı hep kendilerine tapıcıdırlar!

Kendine tapan, nefsini ilah edinen kişi, şirk içindedir. Tevhid ehli ise kendinden geçmiş, nefsini aradan çıkarmıştır. Onun selâmı Hakk’ın selâmı, onun kelâmı Hakk’ın kelâmı olur.

Ölmüştür, kendinden gitmiştir, Rabb'i ile diridir. O cihetden onun iki dudağında Hakk'ın esrarı olur.

Tevhid'in Zevki: Aklın Ötesindeki Derya

Hazret-i Mevlânâ, Tevhid’in akıl yürütmeyle, delillerden sonuca varma çabasıyla idrak edilemeyeceğini defalarca vurgular. Akıl, ikilik üzerine çalışır. Hâlbuki Tevhid, bölünemez olanın, tanımlara sığmayanın idrakidir.

Çünkü yabancı nakışlar, zikir ve fikir ile gönül levhasından silinmedikçe, hakiki tevhidin yazısı onun üzerine yazılmaz. Deliller ve burhanlarla (kesin kanıtlar) ispat etmekten ibaret olan istidlâl yolu, tasavvuf yolunun zıddıdır.

Kelâm ve hikmet ehli, Hakk’ı ispat için deliller getirir. Fakat ârif için bu deliller, ispat edileni örten birer perdedir. Onlar eşyaya bakıp oradan Hakk’a ulaşmaya çalışır. Ârif ise Hakk’tan bakıp eşyayı seyreder. Biri kesretten (çokluktan) vahdete (birliğe) gitmeye çabalar; diğeri Vahdet’in kesretteki tecellîlerini müşâhede eder. Bu yüzden Mevlânâ, taklidî bilgiyi cana bir yük olarak görür.

Burada bahsedilen "bilgi"den kasıt, tevhid bilgisidir. Çünkü tevhid bilgisi tahkik ve zevk (manevi tecrübe) yönünden olmamış bulunursa, akli delile dayanır; ve istidlal (çıkarım) vasıtasıyla olan bilginin itirazlara dayanma gücü yoktur, çabuk yıkılır.

Aklın yetmediği bu deryaya “istiğrak” ile, yani Tevhid denizine gark olmakla dalınır. Tıpkı Fîhi Mâ Fih’te buyurduğu gibi:

"Muvahhid-i müstağrak (tevhid denizine dalmış kişi) o kimsedir ki, deniz onda tasarruf eder ve onun deniz üzerinde tasarrufu yoktur. Yüzen kimse ile gark olan kimsenin her ikisi de denizdedirler. Fakat müstağrakı su götürür ve taşınır; ve yüzen kimse ise kendi kuvvetinin taşıyıcısıdır ve kendi isteği iledir. Bu sebeple müstağraktan çıkan her bir hareket ve her bir fiil ve söz o sudan meydana gelir, kendisinden değildir. Onun varlığı ortada bir bahanedir."

Yüzen kişi, kendi benliğiyle, iradesiyle denizde yol almaya çalışandır. Müstağrak ise, yani denizde boğulmuş olan, kendi iradesini denizin iradesine teslim etmiştir. Onu hareket ettiren, suyun kendisidir. İşte bu, “ölmeden evvel ölmek” sırrına ermiş velînin hâlidir. Onun sözü, fiili, hareketi kendinden değil, kendisinde tasarruf eden Hakk’tandır.

Bu idrak, zıtların birliğine açılan bir kapıdır. Sâlik, artık olaylara, kişilere değil, onların ardındaki tek Fâil’e bakmaya başlar. Kābız (sıkan) ve Bâsıt (genişleten) gibi zıt isimlerin tecellîlerini birer imtihan ve lütuf olarak görmeye başlar.

"Çekiş ve genişleyiş"ten kasıt, Hakk'ın zıt isimlerinin tecellileridir. Çünkü Kābız ismi çeker ve Bâsıt ismi genişletir. Şimdi, zıt isimlerin tecellilerine bakan o bakış ve düşünce, varlıkta ortak görmek uğursuzluğundan, hakiki tek varlık olanı görmek saadetine doğru bir delik açmış olur. Çünkü isimlerden isimlendirilene geçilir. İsimlendirilen ise, hakiki tek olan Hak'tır.

Bu bakış, Firavun’da Mûsâ’yı, Mûsâ’da Firavun’un hakikatini görmektir. Renkler âleminde zıt olanların, renksizlik âleminde aynı kaynaktan geldiğini bilmektir.

Tevhid'in Dili: Sükût ve İkrar Arasında

Tevhid’in hakikati söze sığmaz. Söz, doğası gereği ikilik yaratır: söyleyen ve dinleyen. Bu, Vahdet’i anlatırken kesrete düşmektir. Bu ince noktayı Şeyhülislâm Abdullah-ı Ensârî hazretleri şöyle ifade etmiştir:

ما وحد الواحد من واحد اذ كل من وحده جاحد "Hakk'ın birliğini birleyen bir kimse ancak o birliği inkâr ederek birledi. Çünkü birlik, dilde birden çok şeyi bir yapmaktan ibarettir. Bu sebeple birlikte birleyen kulun ve birlenen Hakk'ın ve bir de kelime-i tevhid lafzının varlıkları lazımdır. Bunlar ise çoklukları ispat etmektir. Hâlbuki birleyenin maksadı çoklukları yok edip Hakk'ı birlemek idi."

Bu, dilin aciz kaldığı, kelimelerin tükendiği yerdir. Öyleyse ârif ne yapmalıdır? Hazret-i Pîr, iki yol gösterir: Ya sükût etmek ya da halkın anlayacağı dilden, onların şaşı bakışına göre konuşmak.

Ya şaşı gibi bu ikiliği dinle yahut ağzını dik ve hoş sâkit ol!

Bu sırrı anlamayan, zahir âlimleri gibi her şeye bir delil arayan kişilerin yanında bu bahisleri açmak, inciyi kıymet bilmeyenin önüne atmak gibidir.

Yani, o hile ve mecaz dolu olan tulum, hayat suyu olan ilahi tevhidin ve Rabbanî marifetin düşmanıdır. Onun önünde hareket etme ve söz beyane! Yoksa onun cehalet şimşeğiyle attığı itiraz taşı senin bedeninin küpünü kırar ve kendi vehimleri ve hayalindeki şeriate göre fetva verip küfrüne hükmeder.

Sünbül Sinan hazretlerinin, dervişlerin vecd hâlindeki hareketlerini sorgulayan kadıya verdiği cevap, bu hâlin izahıdır. Kadı, aklıyla iradenin bir arada nasıl kalkabileceğini anlayamaz. Sünbül Efendi ise sıtma nöbeti misaliyle, ilâhî aşk ve cezbenin de kişiyi kendi iradesinin dışına çıkarabileceğini anlatır. Tevhid sarhoşluğu, aklın ölçüleriyle tartılamaz.

Mevlânâ’nın dili, en derin hakikatleri en basit hikâyelerle gönle nakşeder. Bütün Mesnevî, aslında sâlikin Tevhid yolculuğunun mertebelerini anlatan bir seyr ü sülûk destanıdır. Bu yolculuk, fiillerin birliğinden (Tevhid-i Ef’âl) başlar, isim ve sıfatların birliğine (Tevhid-i Esmâ ve Sıfât), oradan da Zât’ın birliğine (Tevhid-i Zât) uzanır.

Çünkü tevhid, bu üç mertebeyi zevk yoluyla idrak etmekle tamamlanır. Henüz fiillerin birliği mertebesinde bulunan Hakk Yolcusu, isimlerin ve sıfatların birliği mertebesine göre hamdır; ve isimlerin ve sıfatların birliği mertebesinde bulunan Hakk Yolcusu, zâtın birliği mertebesine göre hamdır.

Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî deryasından sunduğu bu inciler, bizlere Tevhid’in sadece bir inanç esası değil, bir varoluş hâli, bir zevk ve nihayetinde bir ahlâk olduğunu öğretir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Tevhid

İrfan yolunun kavramları Tevhid ocağında birleşir, ondan doğar ve yine ona döner. Bu kavramlar, aynı Hakikat güneşinin farklı pencerelerden gönle vuran ışıklarıdır.

Yolun başı da sonu da Tevhid'dir. Bu yolun adı Tasavvuf ise, gayesi de Tevhid'i zevk etmektir. Vahdet-i Vücud bu gayenin ilmî izahıdır; yani varlığın bir olduğunu, çokluğun bu birliğin tecellîlerinden ibaret bulunduğunu idrak etmektir. Bu idrakin en zirve noktası, bütün taayyünlerin ötesindeki mutlak Bir'lik olan Ahadiyyet mertebesidir. Hakk'ın isim ve sıfatlarıyla âlemleri terbiye edişi Rububiyyet, kendisinden başka ilah olmadığını bildirmesi ise Uluhiyyet mertebesidir ki, her ikisi de Tevhid'in farklı vecheleridir.

Sâlikin yolculuğu, Tevhid'i bilmekten "olmaya" doğrudur. Bu yolculukta en büyük engel, kişinin kendi varlığını Hakk'ın varlığına ortak koşmasıdır. İşte bu, benlik iddiasındaki Nefs-i Emmare'dir. Kişi bu benlikten sıyrılmaya başladığında, ilham kapıları aralanır ve Nefs-i Mülhime mertebesine adım atar. Bu yolda atılan her adım, aslında bir tür İhtiyari Ölüm'dür; yani kendi vehmî varlığından vazgeçmektir. Bu vazgeçişin zirvesi, kulun kendi varlığında yok olduğu Fenafillah makamıdır. Ardından, Hakk ile var olma şuuruyla âleme dönülen Bekabillah gelir ki, bu da Tevhid'in yaşandığı en kâmil haldir. Bu iki hal arasındaki gidiş geliş, yani hem Hakk ile olup hem de halk içinde O'nunla bulunma hali, Fark makamının sırrını taşır.

Bu yolculuk Şeriat ile başlar. Şeriat, Tevhid'in zahirdeki, ameldeki çerçevesidir. Salât (namaz), kulun günde beş defa kendi hiçliğini ve Hakk'ın birliğini ikrar ettiği bir Tevhid eylemidir. Kelime-i Tevhid olan "Lâ ilâhe illallah", bütün sahte ilahları kalpten silip atmanın zikridir. Bu yüzden Zikir, kalbi masivadan temizleyip Tevhid nuruna ayna yapma sanatıdır. Tefekkür ise, kâinattaki her zerrede O'nun birliğinin delillerini, yani Tecelli ve Zuhurat'ı seyretmektir. Sohbet meclisleri, Tevhid'i yaşayan bir Arif'in gönlünden yansıyan hâl ile nurlanma yeridir. Umre ve Hac gibi ibadetler, kesret (çokluk) içinde vahdetin (birliğin) yaşandığı büyük Tevhid sahneleridir.

Cenâb-ı Hakk'ın âlemdeki tecellîsi, zıtlar suretinde belirir. Bu, O'nun hem hiçbir şeye benzemediğini ifade eden Tenzih yönü, hem de her şeyde tecelli ettiğini gösteren Teşbih yönüdür. Tevhid ehli, bu ikisini bir denge içinde görür. Cennet ve Cehennem dahi bu zıtların birliğinin bir yansımasıdır; biri Cemâl tecellîsi olan rahmetin, diğeri Celâl tecellîsi olan kahrın zuhur mahalleridir. Her şey, O'nun hükmü altındadır. Bu yüzden Kaza ve Kader'e iman, fiilde Tevhid'i görmektir.

Peygamberler, Tevhid'in insanlık tarihindeki en büyük muallimleridir. Hz. Adem (a.s.), yeryüzünde Hakk'ın halifesi olarak Tevhid'i temsil eden ilk insandır. Hz. Nuh (a.s.), şirk tufanına karşı Tevhid gemisini inşa etmiştir. Hz. İbrahim (a.s.), aklı ve kalbiyle batmayan tek Vücûd'a, Tevhid'e ulaşmış, putları kırmıştır. Hz. Musa (a.s.), Tur Dağı'nda "Göremezsin" cevabıyla sıfatlar ve fiiller âlemindeki Tevhid'e yönlendirilmiştir. Hz. Yusuf (a.s.), güzelliğiyle Cemâl tecellîsinin bir mazharı olmuştur. Hz. İsa (a.s.), Ruhullah olarak anılmasıyla, o ruhtaki ilahi birliğin bir misalidir. Ve nihayet, bütün bu Tevhid nehirlerinin döküldüğü okyanus, Hz. Muhammed (s.a.v.)'dir. O, Tevhid'in en kâmil mazharı, "Abdühû ve Resûlühû" sırrıyla kulluk ve elçiliği zatında birleştiren, tenzih ve teşbihin zirvesidir.

Bu yolda canını ortaya koyan velîler de bize ışık tutar. Hallac-ı Mansur, "Ene'l-Hakk" diyerek kendi benliğinin Hakk'ta yok olduğunu ilan etmiştir. Yunus Emre, "Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm" diyerek, görünen suretin ardındaki tek Varlığa işaret etmiştir. Mevlana Celaleddin Rumi, Mesnevî'sinde baştan sona Tevhid'e ermenin özlemini dile getirmiştir. Ve bu geleneğin günümüzdeki bir halkası olan Necdet Ardıç (Terzibaba), bütün sohbetleriyle bu yüce hakikati en yaşanılır haliyle gönüllere nakşetmeye gayret etmiştir.

Kur'ân-ı Kerîm, baştan sona bir Tevhid kitabıdır. Fatiha Suresi, "Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden yardım dileriz" ayetiyle Tevhid'in özünü özetler. Bakara Suresi'ndeki Ayete'l-Kürsî, O'nun Vücûd'unun bütün âlemleri nasıl kuşattığını anlatır. Kulillâhi Sümme Zerhüm ("'Allah' de, sonra bırak onları") ayeti ise, sâlikin yolunu özetler: Kalbi ve dili Allah ile meşgul edip geri kalan her şeyi terk etmek, yani Tevhid'de fâni olmaktır.

İşte Marifet ve İrfan, bu bağları kalbî bir görüşle idrak etmektir. Bâtın, görünenin ardındaki bu ilahi birlik sırrıdır. Arş, Rahman'ın hükümranlığının tecelli ettiği makamdır ki, müminin kalbi de bu tecelliye mazhar olduğunda "Arşullah" olur. Ahiret, her şeyin aslına döneceği ve Tevhid'in apaçık görüleceği gündür. Bu birliği görememek, perdelilik hali olan Gaflet'tir. Hamd ise, bütün nimetlerin hakiki sahibinin O olduğunu bilerek şükretmektir ki bu da bir Tevhid ifadesidir. Bu hakikatleri anlatan Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevi-i Şerif gibi eserler, Tevhid okyanusuna açılan birer kapı gibidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi'nin üç temel direği olan eserler, Tevhid hakikatini üç farklı lisan ile, ama aynı ruh ile anlatır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetleri ve eserleri, Tevhid'in "hâl" lisanıdır. O, bu yüce hakikati, hayatın tam merkezine indirir. Terzibaba'nın dilinde Tevhid, çarşıda pazarda dürüst olmak, ailede muhabbeti yaşatmak, bir yetimin başını okşarken Hakk'ın rahmetini hissetmektir. O, Tevhid'i bir nazariye olmaktan çıkarıp, "an"ın içinde yaşanan, solunan bir havaya dönüştürür. Onun yaklaşımı, ilmi hâle, bilgiyi ahlâka dönüştürme gayretidir. Bu yüzden onun külliyatı, Tevhid'i "yaşamak" isteyenler için bir başucu rehberidir.

İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, Tevhid'in "ilim" lisanıdır. Şeyh-i Ekber, varlığın vücûdî yapısını, Hakk'ın Zât, sıfat ve fiil mertebelerini, Hazarat-ı Hamse (Beş İlahi Hazret) olarak bilinen mertebelerdeki tecellîlerini en derinlikli şekilde ortaya koyar. Füsûs, "Varlık birdir, o da Hakk'ın varlığıdır" hakikatinin ilmî temelini atar. Her peygamberin hikmetinde, o peygambere has bir ilahi ismin tecellîsini ve bu tecellînin Tevhid'in hangi yönünü aydınlattığını gösterir. Tenzih ve teşbihin nasıl bir denge içinde anlaşılması gerektiğini, Muhammedî mîzanı o kurar. Füsûs'u okumak, Tevhid binasının mimari projesini incelemek gibidir. Bu eser, Tevhid'in aklî ve kalbî temelini sağlamlaştırmak isteyenler için vazgeçilmez bir kaynaktır.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise, Tevhid'in "aşk" lisanıdır. Mevlânâ, varlığın mertebelerini sistematik olarak anlatmaz. O, kamışlıktan koparılmış neyin feryadıyla söze başlar ve altı cilt boyunca bu ayrılığın, yani vahdetten uzak düşmenin acısını ve vuslatın, yani Tevhid'e ermenin coşkusunu terennüm eder. Onun yöntemi hikâyedir, meseldir. Anlattığı hep aynı şeydir: Nefs firavununu yenip Muhabbet denizinde boğulmak ve Musa misali Hakk ile buluşmak. Mesnevî, Tevhid yolculuğunun duygusal haritasıdır. Sâliki ilimle yormaz, aşk ile coşturur. Mesnevî okumak, Tevhid ateşinin yandığı bir gönlün sıcaklığıyla ısınmak, o ateşte kendi benlik pasını eritmektir.

Bu üç kaynak, birbirini tamamlar. Füsûs ile Tevhid'in ne olduğunu anlarız, Mesnevî ile ona iştiyak duyarız, Terzibaba sohbetleriyle de onu nasıl yaşayacağımızı öğreniriz. Biri akla, biri kalbe, biri de gündelik hayata hitap eder. Üçü birleştiğinde, sâlikin Tevhid yolculuğu için hem pusulası, hem azığı, hem de yoldaşı olurlar.

Değerlendirme

Tevhid, İslâm binasının temeli olduğu gibi, tasavvuf yolunun da hem başlangıcı hem de nihai gayesidir. O, sadece "Allah birdir" demekten ibaret bir kelam değil, varlığın her zerresinde O'nun birliğini müşahede etmeyi gerektiren bir hâldir. Bu müşahedeye ulaşmak, nefsin benlik davasından vazgeçip, Hakk'ın varlığında yok olmayı göze alan bir irade ve muhabbet yolculuğudur.

Bu yolculukta sâlik yalnız değildir. Peygamberlerin hayatı, velîlerin eserleri ve kâmil mürşidlerin sohbetleri, bu yolda birer kandil işlevi görür. İbn Arabî gibi büyük arifler yolun ilmî haritasını çizerken, Mevlânâ gibi âşıklar yolun aşk ve şevkini kalplere ilham eder. Terzibaba gibi günümüz rehberleri ise bu kadim haritaları ve bu sönmez aşkı, bugünün insanının anlayacağı ve yaşayacağı bir dile tercüme ederler.

Nihayetinde Tevhid, bilinen bir şey değil, olunan bir şeydir. Bu kütüphanedeki her bir makale, sizi bu "oluş"a davet eden birer mektuptur. Gayemiz, bu mektupları okuyup bir kenara koymak değil, o mektuplarda anlatılan Varlığın birliğine, kendi kalbimizin derinliklerinde şahit olmaktır. Cenâb-ı Hakk, bizleri sözden öze, ilimden hâle geçen ve Tevhid sancağını gönül burcunda dalgalandıran sadık kullarından eylesin.