İçeriğe atla
İnsan-ı Kamil
18px

İnsan-ı Kamil

İnsân-ı kâmil, Hakk'ın zâtını, sıfatlarını, isimlerini ve fiillerini en mükemmel sûrette kendisinde toplayan, kâinatın özü ve varlığın zuhûr gayesi olan en kâmil mazhardır. O, kesîf şehâdet âlemi ile latîf gayb âlemi arasında ilâhî bir berzah vazifesi görerek âlemin nûru ve Cenâb-ı Hakk'ın yeryüzündeki halifesi kılınmıştır. Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfân mektebinde insân-ı kâmil, yalnızca zâhirde kemâle ermiş fertlerden ibaret görülmeyip Hakikat-i Muhammediye mertebesi ve bütün âlemlerin cem'i olarak tarif edilir. Bu makalede insân-ı kâmilin kökeni ve hakikati, âlemler düzeyindeki mevkii, meleklerin secdesindeki sır, ilâhî emânetin ağırlığı, dört kanallı mânevî irşad ve seyr-i sülûkun nihai ufku ele alınacaktır.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Arapça kök itibariyle "insân" kelimesi ünsiyet, yakınlık ve alışkanlık mânâlarına gelen "üns" kökünden yahut unutmak mânâsındaki "nisyân" masdarından türemiştir. Tasavvuf lisanında ise bu kelime, kulun Hakk'a olan kurbiyyetini ve ilâhî tecellîlerin toplandığı mazharı ifade eder. "Kâmil" ise noksansız, olgun, bütün mertebeleri ve vasıfları bünyesinde cem etmiş olan demektir. Dolayısıyla insân-ı kâmil terkipleri, hem ferdî seviyede nefs terbiyesini tamamlayıp Hakkânî ahlâk ile bezenmiş velîyi, hem de küllî seviyede Cenâb-ı Hakk'ın Zât, sıfat ve esmâsının aynası olan Hakikat-i Muhammediye'yi bildirir.

Kur'ân-ı Kerîm'de Bakara sûresinde geçen "Hani Rabbin meleklere: Muhakkak Ben yeryüzünde bir halife kılacağım, demişti" (Bakara, 2/30) fermanı ile Ahzâb sûresindeki "Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmek istemediler, ondan çekindiler. Onu insan yüklendi." (Ahzâb, 33/72) âyeti, insân-ı kâmilin hilâfet ve emânet sırrını beyan eden en temel naklî delillerdir. Hadîs-i şerîflerde zikredilen "Allah Âdem'i kendi sûreti üzere halk etti" ve diğer bir rivayetteki "Rahmân sûreti üzere halk etti" beyanları, insanın bütün ilâhî vasıfları kabule müsait bir fıtratta zuhûra getirildiğini haber verir.

Terzibaba Necdet Ardıç, insan lafzının zâhirde iki ayaklı beşer heykelini çağrıştırdığını, fakat irfân ehli indinde bu kelimenin zâtî bir yakınlığı ve Vâhidiyyet mertebesindeki hakikati remzettiğini bildirir. İnsân-ı kâmil alelâde bir beşer sûreti değil; zât tecellîsinin şehâdet mertebesindeki en parlak cilâsı, cem'iyyet ve ihâta sırrının zuhûrudur.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Hakikat-i Muhammediye ve Âlemlerin Hey'et-i Mecmûası: Kâmil İnsan ile İnsân-ı Kâmil Farkı

Terzibaba Necdet Ardıç, TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet sohbetlerinde insân-ı kâmil kavramının dar bir çerçeveye hapsedilerek yalnızca ferdî şahıslar zannedilmesini tashih eder. Hakikatte insân-ı kâmil, bütün âlemlerin hey'et-i mecmûasının adıdır. Bu küllî mertebe, Cenâb-ı Hakk'ın kâinatı zuhûra getirmeden evvel ilk tecellî eylediği Hakikat-i Muhammediye makamıdır:

İnsanın varlığı Hakkın bütün sıfat ve isimlerinin tecellilerini göstermek için cilalı bir ayna gibi olduğundan kemaliyle zuhur ve tecelli insanda gerçekleşmiştir, ki bu da insan-ı kamildir. Tenezzül ve zuhur mertebeleri insan-ı kamil ile son bulmuştur. — TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet

Terzibaba, "insân-ı kâmil" ile "kâmil insan" arasındaki ince farkı üzüm salkımı ve üzüm tanesi teşbihiyle izah eder. Bütün bir salkım, âlemler düzeyindeki insân-ı kâmildir; tek tek fertler ise o salkımın taneleridir. O salkımın sapı bütün taneleri tutar ve aynı kaynaktan besler. Eğer salkımın tanelerinden bir fert, kendi bâtınını ve asaletini idrak edip hem salkımın tamamının kendinde mevcut olduğunu hem de salkımdan gayrı olmadığını zevk ederse, o kimse ferdî düzeyde "kâmil insan" vasfını kazanır. O kâmil fert hem ulüvv-i mekânı hem de ulüvv-i mekâneti bünyesinde cem etmiştir.

İnsân-ı kâmilin bu kâinattaki mevkii cilalı bir aynadır. Âlem, insan zuhûra gelmeden evvel henüz cilalanmamış, sûretleri aksettiremeyen mat bir ayna hükmünde idi. Âdem aleyhisselâmın halk edilmesiyle âlem aynası parlatılmış ve Cenâb-ı Hakk kendi Zât, sıfat ve esmâsını bu kâmil mazharda müşahede etmiştir. Terzibaba, fizik beden zaviyesinden bakıldığında bütün insanların azaları ve fıtratı itibariyle birer beşer olduğunu; ancak bâtınî mârifet, ruhaniyet ve irfân şuuruyla yetişenlerin gerçek kâmil vasfına eriştiklerini belirtir. Âdem'in ismindeki "Elif" Ahadiyyet mertebesine, "Mîm" Hakikat-i Muhammediye'ye, aradaki "Dâl" ise Ahadiyyet ile Muhammediyyet arasındaki bağa ve delile işaret eder. Kâinat düzeyinde ise âlemin "Elif"i Ahadiyyet, "Mîm"i Makām-ı Muhammedî, aradaki "Lâm" ise âlem râbıtasıdır.

Esmâ-i İlâhiyyenin Mazhariyyeti ve Padişahın Mührü: Meleklerin Secdesi

Serkan Denkçi'nin Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı çalışmasında aktarıldığı üzere Terzibaba, Ahmed Avni Konuk'un Fusûsu'l-Hikem Âdem Fassı şerhini izah ederken insân-ı kâmili pâdişâhın hazineleri üzerine basılan bir hâteme (mühre) benzetir. Bir padişahın tuğrası küçük bir yüzük yahut damga üzerinde bulunur; fakat o mühür basıldığı vakit pâdişâhın hükmettiği bütün vilayetlerin, orduların ve saltanatın kudretini temsil eder. Kimse o mührü bozmaya cüret edemez. İnsân-ı kâmil de böyledir; sûret-i cismâniyyesi itibariyle küçük bir cürüm olsa da, Cenâb-ı Hakk'ın bütün esmâsının cem'iyyetini taşır.

İnsân-ı Kâmil (Cilt 5) şerhinde Terzibaba, meleklerin Hazreti Âdem'e secde etme emrinin arkasındaki ilâhî hikmeti esmâ mazhariyetiyle açıklar. Melekler Cenâb-ı Hakk'ı tenzih ve takdis ettiklerini söyleyerek yeryüzünde kan dökecek bir halifenin tâyinine hayret etmişlerdi. Zira melekler yalnız mazhar oldukları muayyen isimlerin (esmâ-i hâssa) dairesinde Hakk'ı tesbih ederler; diğer isimlerin tecellîsinden ve zâtî cem'iyyetten habersizdirler. Terzibaba bunu muhtelif yönlerden bir saraya bakan kimselerin yahut yalnız tek bir saat çeşidini tamir edebilen saatçilerin misaliyle açıklar. Bütün saatlerin işleyiş kāidesini bilen ve her arızayı tamir eden usta, tek bir saati öven çıraklardan nasıl üstün ise; bütün ilâhî isimleri nefsinde toplayan insân-ı kâmil de meleklerden öylece üstündür:

Haliyle, insan-ı kâmil, onun dışında kalır… Çünkü, insan-ı kâmil, tek başına zatî isimlerin mazharıdır... — İnsân-ı Kâmil (Cilt 5)

Cennette yalnız Cemâl tecellîsi, cehennemde yalnız Celâl tecellîsi hâkimdir. Dünya ve âhiret mertebe isimlerinin mazharı iken; insân-ı kâmil hem Cemâl hem Celâl isimlerini, hem müşterek olan hem de zâta mahsus bulunan bütün isimleri bünyesinde cem eder. Kul hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, sem' ve basar sıfatlarını Hakk ile müşterek olarak taşır; ancak bu iştirak benzerlik yönündendir, mutlak yönden değildir. Zira Hakk'ın hayatı bütün âlemleri kuşatırken, kulun hayatı kendi mazharı kadardır. Fakat zerrede külle ait bütün vasıfların nümunesi mevcuttur.

İlâhî Emânetin Taşınması: Zâlim ve Câhil Lafızlarının İrfânî Sırrı

Terzibaba, Ahzâb sûresinin 72. âyetinde zikredilen ve yerlerin, göklerin taşımaktan çekindiği "emânet" hakikatini İnsân-ı Kâmil (Cilt 5) ve Vahiy ve Cebrâîl eserlerinde tahlil eder. Âyette geçen emânet, Cenâb-ı Hakk'ın zât isimleri ve sıfatlarıdır. Mahlûkatın her biri kendi istidadı kadar bir isme mazhar olabildiği için bu zâtî emâneti yüklenmeye takat getirememiştir; zira meyveli ağaç Rezzâk ismine, dağlar ve yerler muayyen isimlere mazhar olurken küllî tecellîye dayanamaz. Bu emâneti ancak insan, yani insân-ı kâmil yüklenmiştir.

Âyetin hitamında insanın "zâlûm ve cehûl" olarak tavsif edilmesi, zâhir ulemâsı tarafından basit bir kınama ve noksanlık olarak yorumlanmıştır. Terzibaba bu anlayışın insan hakikatini perdeleyen bir örtü olduğunu hatırlatarak kelimelerin bâtınî mânâlarını şerheder:

Evvelâ "zâlim" lafzı, zulmet ve a'mâiyyet kökünden gelir. Karanlık, mutlak bilinmezlik olan a'mâiyyettir; Zât-ı Mutlak'ın ilk tenezzülü olan Ahadiyyet inniyyetinden insan ve Kur'ân meydana gelmiştir. Bu zâtî tecellîyi ancak o kardeş mertebe yüklenebilmiştir. İkinci vecih ise mazlûmiyet mânâsıdır; insân-ı kâmil çevresindeki mahlûkat tarafından kadrü kıymeti bilinmediği ve şerefine lâyık muamele görmediği için zulme uğramıştır. Cenâb-ı Hakk bu ifadeyle âdeta insân-ı kâmil namına diğer mahlûkat için bir özür beyan etmektedir; tâ ki kıyamet günü perde aralandığında onlar zulüm vebalinden kurtulsunlar.

"Câhil" lafzı ise insanın kendi nefsânî varlığından bütünüyle bî-haber ve fânî olması demektir. İnsân-ı kâmil kendi vehmî benliğinden sıyrılmış, şahsî hiçbir varlık davası kalmamış ve Hakk'ın ilmi onda zâhir olmuştur. Kul kendi nefsinden cehil hâle gelmedikçe ilâhî emâneti zâtıyla yüklenmesi mümkün değildir. Kul Cenâb-ı Hakk'a hakkıyla senâda bulunmaktan acizdir; zira bir kimseyi hakkıyla övmek ancak onun hakikatini tam olarak bilmekle mümkündür. İnsanın ilâhî zâtı bihakkın kavraması muhal olduğundan hakiki hamd Allah'a mahsustur. Allah kulunu kendi iki eliyle halk etmiş, ahsen-i takvîm üzere tanzim eylemiş ve "Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler" (Ahzâb, 33/56) âyetinde görüldüğü üzere Zâtı ile kulunu övmüştür.

Âlemin Kalbi ve Kıble-i Hakikiyye: Kâbe ile İnsanın Bâtınî Münasebeti

Terzibaba İnsân-ı Kâmil (Cilt 5) şerhinde insân-ı kâmil ile Kâbe-i Muazzama arasındaki tecellî münasebetini açıklar. Kâbe, yeryüzünde zâtî tecellînin zâhirî merkezidir. Bütün müminlerin namazda Kâbe'ye yönelmesi emredilmiştir; zira tek bir merkez tayin edilmemiş olsaydı herkes dağınık yönlere yönelecek ve tevhîd nizamı bozulacaktı.

Fakat Terzibaba, mânevî bir basîretle Kâbe'nin bir kaldıraçla semâya kaldırıldığı farz edildiğinde ortaya çıkacak hakikate dikkat çeker. Kâbe aradan çıktığında görülecek sahne, halka hâlinde duran insanların birbirine secde etmesidir. Bunun mânâsı, insanların birbirinin bâtınındaki ilâhî hakikate ve zât tecellîsine yönelmesidir. Kâinatta Cenâb-ı Hakk'ın insandaki zuhûrundan daha merkezî ve geniş bir zuhûr mahalli mevcut değildir. Ancak zâhir ehli bu hakikati idrak edemez; zâhirde kalarak insana yönelmek putperestlik sayılırken, bâtınî irfân ile yönelmek kulun kendi acziyetiyle karşısındakinin hakikatine boyun eğmesidir.

İnsân-ı Kâmil (Cilt 2) şerhinde Terzibaba, Hızır aleyhisselâm kıssasında geçen "iki yetim" bahsini Hak ve halk mertebeleriyle irtibatlandırır. İki yetim, rubûbiyyet ve abdiyyet mertebeleridir. Bunlar Cenâb-ı Hakk'ın Zâtından ve Akl-ı küll'den bu şehâdet âlemine ayrıldıkları için yetim kalmışlardır. İnsân-ı kâmil hem Hakk'ın hem de halkın hazinelerini bularak bu iki yetimin hissesini kâmilen öder. Nusret Tura'nın "İki ayna bir elma ne demektir?" sualine atıfta bulunan Terzibaba, ortadaki elmanın insân-ı kâmil, karşılıklı iki aynanın ise Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı ile âlem olduğunu bildirir.

Bu eserde ayrıca "Elif-Lâm-Fâ" terkibindeki "Fâ" harfinin başındaki nokta incelenir. Bu nokta, halkın zâtında mevcut olan ilâhî varlığın delilidir. Gāfil insan o noktayı kendi nefsânî benliği zannederken, irfân ehli o noktada Hakk'ın zâtî mevcudiyetini müşâhede eder. Ahadiyyet'in iki vasfı vardır: Biri inniyyet, diğeri hüviyyettir. İnniyyetten zâtî tecellî mahalli olan insan ve Kur'ân doğmuş; hüviyyetten ise sıfatlar ve âlemler meydana gelmiştir. Bâtında insan üstte, zâhirde ise ulûhiyyet üsttedir; nitekim Kadir gecesinde bu iki hakikat Hazreti Peygamber'in mazharında kemâliyle birleşmiştir.

Nûr-ı İlâhînin Mazharı ve Mânevî İrşad: Dört Kanallı Nefha

Terzibaba Vahiy ve Cebrâîl risalesinde, Kur'ân-ı Kerîm'deki Nûr âyetinin (Nûr, 24/35) insân-ı kâmil mazharındaki tecellîsini remzî olarak şerheder:

İnsân-ı Kâmil : Bu mertebe, “mutlak vücûd”un en son tecellisi ve mazharlarda zuhuru bakımından en son “li-bas”ı, (örtüsü) dür. “şehâdet âlemi”nden ibaret olan cismani, “misâl” ve “melekler âlemi”nden ibaret olan nûrani âlemleri, “rûhlar âlemi”nden ibaret olan rûhani, “ilim âlemi”nden ibaret olan “ilm-i ilâhi”, “a’yân-ı sabite” ve “vahdet” mertebelerini, “a’dem” ve “zûlmet” mertebelerini dahi kendinde toplayan bir mertebedir. — Vahiy ve Cebrâîl

Âyette zikredilen kandil yuvası (mişkât), kesîf rûh ve nûrdan müteşekkil olan insân-ı kâmilin beden heykelidir. İçindeki parlak lâmba (misbâh), kâmilin geniş ve nûrlu gönlüdür. O lâmbanın içinde parladığı cam ise kâmil kalbin şeffafiyeti ve arılığıdır. Mübarek zeytin ağacından tutuşturulan yağ, tevhid ilmidir ve zuhûr mahalli kâmil insanın lisanıdır. "Nûrun alâ nûr" (nûr üstüne nûr) sırrı ise, insân-ı kâmilin zâtî nûru ile ilâhî nûrun tevhîd edilerek birleşmesi, kulun Zât tarafından bütünüyle ihâta olunmasıdır.

Bu mertebedeki insân-ı kâmil, tâliplere feyz aktarırken alelâde bir sesle konuşmaz. Terzibaba, kâmil mürşidin sohbetinin dört kanaldan cereyan ettiğini haber verir: Birincisi kâmilin fem-i saâdetinden çıkan zâhirî sestir. İkincisi o sese yüklenmiş bâtınî mânâdır. Üçüncüsü dinleyenin sem'ine ulaşan ses ile hayat bahşeden rûhtur. Dördüncüsü ise o mânâyı kalpte aydınlatan nûrdur. Bu dört unsurun cem'i "nefha-i ilâhiyye"dir; zâhiren üfleyen kâmil insan görünse de bâtında üfleyen bizzat Hakk'tır. Bu nefha, Hazreti İsâ aleyhisselâmın ölüleri diriltmesi gibi talibin kalbini cehalet ölümünden diriltir. İnsân-ı kâmil bu sohbet nefhasıyla sâlikin bâtınındaki rûhu'l-kudsü uyandırır.

Beş Hazret Mertebeleri, Seyr-i Sülûk ve "Mâ Rameyte" Sırrı

Serkan Denkçi'nin eserinde ve Terzibaba'nın muhtelif şerhlerinde belirtildiği üzere, tasavvuf yolculuğu Beş Hazret Mertebesi (Hazarat-ı Hamse) ve ilâhî seyr basamakları üzerinden ikmal edilir. Tevhid-i ef'âl ve tevhid-i esmâ "seyr ilallâh" (Allah'a seyir); tevhid-i sıfat "seyr fillâh" (Allah'ta seyir); tevhid-i zât "seyr maallâh" (Allah ile beraber seyir); insân-ı kâmil mertebesi ise "seyr anillâh" (Allah'tan halka seyir) makamıdır.

Sâlik fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı esmâ, fenâ-yı sıfât ve nihayet fenâ-yı zâta ulaştığında kendi zannî varlığını kaybedip Hakk ile bâkî olur. Ancak seyr burada nihayete ermez.

Bu dönüş mertebesinde sâlik "Tahallakū bi-ahlâkillâh" sırrından "Tahallakū bi-ahlâkı Rasûlillâh" kemâline terakkî eder. Zâhirde şeriatın bütün edeplerine kemâliyle riayet ederken bâtında hakikati yaşar. Terzibaba, Hazreti Âişe validemizin "O'nun ahlâkı Kur'ân ahlâkı idi" buyruğunu hatırlatarak Kur'ân Zât olduğuna ve Zât bütün mertebeleri ihâta ettiğine göre kâmil insanın ahlâkının da bütün bu mertebeleri yerli yerince yaşamak olduğunu beyan eder.

Terzibaba, Enfâl sûresinin 17. âyetinde yer alan "Attığın vakit sen atmadın, velâkin Allah attı" fermanını insân-ı kâmilin fiil ve kelâmına delil gösterir. Resûl-i Ekrem Efendimiz Bedir gazvesinde küffara toprak attığında bu fiil kendi nefsiyle değil, mazharından cârî olan Hakk'ın kudretiyle vuku bulmuştur. Zâhir ehli için bu hitap bir imtihandır; zira hitap sigası ilk bakışta iki ayrı varlık vehmi doğurur. Oysa Peygamber Efendimiz ve onun vârisi olan kâmiller Hak'ta fânî olduklarından, konuşan da fiili işleyen de bizzat Cenâb-ı Hakk'tır. Nitekim Necm sûresindeki "O hevâsından söylemez, onun sözü vahyolunan vahiyden başkası değildir" (Necm, 53/3-4) âyeti de bu hakikati teyit eder. Mesnevî'nin altıncı cildinde Mevlânâ'nın beyan ettiği üzere, cem'iyyet-i esmâiyyenin mazharı olan insân-ı kâmile kesâfet-i tabîiyye mertebesinden bakıp onu küçük bir mızrak yahut kedi gibi ehemmiyetsiz görenler, kendi gurur ve cehaletlerinin kurbanı olurlar.

Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil Şerhleri ve Tedbîrât-ı İlâhiyye'deki Hilâfet Nizamı

Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil külliyatının muhtelif ciltlerini şerheden Terzibaba, marifetullâh yolculuğunun basamaklarını tahlil eder. İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) mukaddimesinde hamdin hakikati işlenir; hamd lügatte övgü ve senâ demektir. Kul Rabbini bihakkın övmekten aciz olduğu için hakiki hamd Allah'a mahsustur; yani hamdi ancak Allah yapar ve Zâtı ile kulunu över. Peygamber Efendimiz'den sonra yeni bir nebinin gelmeyişi, dinin kemâle ermesi ve Hakikat-i Muhammediye dairesinin tamamlanması sebebiyledir; velâyet ve irsal sırrı kâmiller vasıtasıyla kıyamete kadar devam eder.

İnsân-ı Kâmil (Cilt 6) metninde Kur'ân bahsi şerhedilirken, Kur'ân'ın zât, Furkān'ın ise sıfat mertebesine tekabül ettiği bildirilir. Kur'ân-ı sâmit (susan Kur'ân) mushaf iken, Kur'ân-ı nâtık (konuşan Kur'ân) insân-ı kâmildir. İnsân-ı kâmil ahadiyyet tecelligâhıdır ve cem'iyyet sırrıyla bütün ilâhî kitapların mânâsını zâtında toplar. Dünyada bu hakikatle yaşayan kâmiller, avâm içinde gizlenmiş "gurebâ" (garipler) zümresidir.

Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin TEDBIRAT I ILAHIYYE eserinde ise insân-ı kâmilin arz-ı ecsâmdaki hilâfeti etraflıca vaz' olunur. Şeyh-i Ekber, Cenâb-ı Hakk'ın kâmil kuluna aklı vezir kıldığını ve hak ile bâtılı ayıran bir kudret bahşettiğini bildirir:

Baʻde’l-fenâ, bekâ mertebesine gelen kâmiller için Hakk Teâlâ aklı vezîr olarak ibdâʻ buyurdu. Ve âlem-i ecsâmda tasarrufât-ı ilâhiyyesi insân-ı kâmil vâsıtasıyla olduğu için onun aklını kendine vezîr ittihâz eyledi. — TEDBIRAT I ILAHIYYE

İnsanlar ekseriyetle nefsin sarhoşluğu ile dünyâya yahut rûhun istiğrâkı ile âhirete meylederek dengeden mahrum kalırlar. Kâmil insan ise sekr (sarhoşluk) mertebesinden sahv (ayıklık) makamına geçmiş hakîmdir; aklı vezir edinerek hem nefsin hem rûhun hakkını hudûd-i şer'iyye dairesinde yerli yerine koyar. Mîzân-ı inkısâmda haddi aşmaz ve Cenâb-ı Hakk'ın arzdaki âdil halifesi olarak tasarrufta bulunur. Şeyh-i Ekber, Hazreti Âdem'e secde etmeyen "melâike-i âlîn" zümresine de işaret eder; bu seçkin melekler zât müşahedesinde müstağrak oldukları için hilâfet-i arziyye dairesinin dışındadırlar. Dolayısıyla insân-ı kâmilin hilâfeti bilhassa arz-ı ecsâmda mutlak ve âmmedir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı

Kelime-i Âdemiyye metninde insân-ı kâmil, Cenâb-ı Hakk'ın Zât, sıfat ve esmâsını kendisinde toplayan en kâmil mazhar ve âlemin zuhûr gayesi olarak vaz' olunur. Şeyh-i Ekber, Hazreti Âdem'e "insan" denilmesini onun neş'etinin umûmîliğine ve kâinattaki bütün hakikatleri ihâta etmesine bağlar. Zira kâinatta hiçbir hakikat yoktur ki insân-ı kâmilde onun bir nümunesi bulunmasın; insanın zâhirinde âlemin zâhirinin, bâtınında ise âlemin bâtınının nazîri mevcuttur. Bu sebeple insân-ı kâmil kâinatın hulâsası ve zübdesidir. Şerhte Ahmed Avni Konuk, insanın Hak için gözdeki gözbebeği menzilesinde olduğunu ve "basar" tabir olunan görme hassasının ancak onunla tecellî ettiğini bildirir. Gözbebeği görünen eşyayı nasıl idrak ederse, Zât-ı Mutlak'ın tenezzül mertebelerine nazar buyurması da gözbebeği mesâbesindeki insân-ı kâmil ile vuku bulur; Cenâb-ı Hakk onunla halkına nazar eylemiş ve rahmet etmiştir.

Âlemin vücûdu insân-ı kâmilin zuhûruyla kemâle ermiştir. Eğer insân-ı kâmil zuhûra gelmemiş olsaydı, kâinat rûhsuz bir ceset ve cilâsız bir ayna hükmünde kalırdı. Konuk'un şerhinde beyan edildiği üzere âlemin insân-ı kâmile nisbeti, yüzüğün kaşına (fass-ı hâteme) nisbeti gibidir. Padişah hazînelerini bu mühürle mühürlediği gibi, Melik-i Hakîkî de esmâ hazînelerini "Allah" ism-i câmiinin nakşını taşıyan insân-ı kâmil ile muhâfaza buyurur. Bu sebeple insân-ı kâmile hilâfet verilmiştir:

Ve bu ecilden ona “halîfe” tesmiye eyledi. Zîrâ mühür hazâini hıfzeylediği gibi, halkını onunla hafızdır. İmdi pâdişâhın mührü onların üzerinde bulundukça, onların fethine bir kimse cesâret etmez. Ancak onun izniyle açar. Böyle olunca, âlemin hıfzında onu istihlâf etti. Binâenaleyh kendisinde insân-ı kâmil mevcûd oldukça, âlem mahfûz olmaktan zâil olmaz. — Kelime-i Âdemiyye

İnsân-ı kâmilin bu hilâfet ve hıfz vazifesi hem dünya hem de âhiret mertebesini kuşatır. Dünyada bulunduğu müddetçe kesîf şehâdet âleminin hazînesi onun mührüyle korunur; o zâil olduğunda dünya harâb olur ve emir âhirete intikal eder. İnsân-ı kâmil âhiret hazînesi üzerinde ise ebedî bir mühürdür. Konuk şerhinde insân-ı kâmilin bünyesinde hem melek hem şeytan hakikatini cem ettiğine dikkat çekilir; noksan insan şeytanın tasarrufuna mağlûp olurken, kâmil insanda nûrânî galebe hâkimdir ve o şeytan üzerinde tasarruf eder. Âdem Fassı'nın zirve sırrı, âlemdeki bütün ilâhî atâyânın evvelâ insân-ı kâmilin kalb aynasına inmesi ve oradan kâinata tevzî olunmasıdır; pâdişâh-ı hakîkînin izni olmaksızın bu hazînelerin esrârına kimse vâkıf olamaz.

Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı

Kelime-i Îseviyye bahsinde insân-ı kâmil, "Allah" ism-i câmiinin bâtınından münbais olan rûh-ı musavver olarak tavsif edilir. Hazreti Îsâ aleyhisselâm tabiatın kesâfetinden münezzeh kılınmış bir sûrette tekevvün ettiği için onda rûhâniyet galebe çalmıştır. Şerhte belirtildiği üzere, Hazreti Îsâ'nın çamurdan kuş inşâ edip nefhetmesiyle hayat vermesi, körleri ve alacalıları iyi etmesi ve ölüleri diriltmesi, Cenâb-ı Hakk'ın Âl-i İmrân sûresinde (Âl-i İmrân, 3/49) haber verdiği tekvîn sırrına dayanır. Bu tekvîn tasarrufu insân-ı kâmilin sûret-i ilâhiyye üzere halk edilmesinden neş'et eder:

Îsâ (a.s.) insân-ı kâmildir; ve insân-ı kâmil sûret-i ilâhiyye, ya'ni sıfât-ı ilâhiyye, üzerine mahlûktur; ve mazhar-ı ism-i Zât'tır. Binâenaleyh ondan “Allah” ism-i câmiinin ahkâm ve âsârı zâhir olur. — Kelime-i Îseviyye

Fassın en mühim inceliği, tekvîn cihetinden insân-ı kâmilin Hakk'a olan benzerliğinin mutlak bir benzerlik olmayıp "mukayyed misliyyet" teşkil etmesidir. Zira mutlakıyet yalnızca Zât-ı ulûhiyyete mahsustur; Zât-ı ulûhiyyet kâmilin taayyün sûretinde zuhûra geldiğinde mahal hasebiyle kayıtlanır. Nitekim Hazreti Îsâ'nın bütün mu'cizelerinde "bi-iznillâh" kaydının bulunması bu mukayyediyyetin açık delilidir. Terzibaba Necdet Ardıç TB. Kelime-i Îseviyye sohbetinde bu bahsi tahlil ederken, kâmillerin ölüleri diriltme vasfının esasen zâhirî cesetlerden ziyâde cehâletle ölmüş gönüllere taalluk ettiğini bildirir. Zira kâmil insan nefhasıyla, sâlikin bâtınında kapalı kalmış olan "Hay" isminin zuhûrunu açar.

Terzibaba ayrıca, Kur'ân-ı Kerîm'deki "Allah kullarına karşı lâtiftir" (Şûrâ, 42/19) âyetindeki "bâ" harfinin mülâbese mânâsına geldiğini, yani ilâhî letafetin kulun taayyün elbisesine büründüğünü izah eder. Ârif olmayanlar kâmilin zâhirdeki beşerî heykelini ve et kemik sûretini görerek onun bâtınındaki ilâhî letafetten perdelenirler. Oysa kâmil mazhar-ı Zât olduğundan bütün secdelerin kıblesidir; zâhirdeki sûret hayal hükmünde olup secde edilen hakikatte bizzat Hakk'tır. Her ne kadar her kâmil fertte meşrebine uygun muayyen bir Rabb-i hâs galebe çalsa da, bütün ilâhî isimler kâmilin bâtınında fiilen zâhir olduğundan o, ism-i câminin mazharı olmaktan çıkmaz.

Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı

TB. Kelime-i Şîsiyye sohbetlerinde insân-ı kâmil, zâtî atâyânın tevzî merkezi ve ilâhî hilâfetin tasarruf mahalli olarak şerhedilir. Bu eserde kâinattaki mevcudatın her birinin a'yân-ı sâbitesinin istidadına göre ihsan olunan lütuflar tahlil edilir. Cenâb-ı Hakk'ın mahlûkata tecellîsi her an sıfat, esmâ ve fiil mertebelerinden cereyan ederken, Zât tecellîsinin doğrudan muhatabı ancak insân-ı kâmildir:

İnsan-ı kamil Allah ism-i caminin mazharı olmak itibarıyla bu alemde Hakkın Zat tecellisi bizatihi Âdem’e olur, yani İnsan-ı Kamil’e olur. — TB. Kelime-i Şîsiyye

Terzibaba, zâtî lütuflar ile esmâî tecellîler arasındaki farkı feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes ayrımıyla vaz' eder. Feyz-i akdes doğrudan Zât'tan insân-ı kâmile vâsıl olur; feyz-i mukaddes ise insân-ı kâmilin hilâfeti ve bakıcılığı vasıtasıyla esmâ tecellîsi hâlinde bütün âlemlere dağıtılır. Âlemdeki her bir zerreye neyin ne ölçüde verileceği insân-ı kâmilin mazharına tevdi edilir ve o bunu lâyıkına tevzî eyler. Bu makamda kâmil kula acz ve hayret hâsıl olur; Resûl-i Ekrem Efendimiz'in Zât'taki hayretin artırılması yönündeki duası bu hakikatin kemâline işaret eder.

Şîs Fassı'nın zirve noktasında Terzibaba, insân-ı kâmilin bu âlemdeki en yüksek mertebesinin hakiki "abdiyyet" olduğunu beyan eder. Bu kulluk alelâde beşerî ibadetlerin ötesinde, kulun nefsindeki "nefahtü" sırrını idrak ederek kendi vehmî benliğinden bütünüyle sıyrılmasıdır. Terzibaba bu hakikati "19" remziyle açıklar: On sekiz bin âlem, on dokuzuncu olan insân-ı kâmilin abdiyyet penceresinden Cenâb-ı Hakk tarafından bizzat temâşâ edilmektedir.

Ana bölümde insân-ı kâmilin pâdişâhın mührüne benzetilerek ilâhî hazîneleri muhâfaza etmesi ve Kâbe ile insanın bâtınî kıbleliği bahsinde zikredilen hususlar, Fusûs şerhlerinde yer alan âlemin hilâfetle hıfzolunması ve kâmilin mazhar-ı Zât olması hakikatine dayanır.

Mesnevî-i Şerîf

Meleklerin Secdesi ve Ağacın Özü: Kevn Meyvesi Olarak İnsân-ı Kâmil

Konuk'un şerhinde izah edildiği üzere Âdem, kevn ağacının özü ve meyvesidir; meyvenin kabuğu ise dâima içinin gelişmesine ve olgunlaşmasına hizmet eder. Bunun gibi, melâike-i unsuriyyûn da bu taayyünât ağacında insân-ı kâmil meyvesinin yetişmesine hizmet etmek için ona secde edip baş eğmişlerdir. Kerrûbiyân denilen müheyyemûn melekleri ise her ne kadar secde teklifiyle mükellef tutulmamışlarsa da, cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olmadıkları için insân-ı kâmilin fevkinde değildirler. Konuk aynı ciltte, kâmilin cism-i sûrîsini latîf elmalarla dolu bir sepete benzetir; bu sepetten sâliklerin istidadına göre maârif-i ilâhiyye elmaları dağıtılır ve kâmilin zâhirî cesedi ile bâtınî maârif menbaı arasında his gözüyle görünmeyen gizli bir rûhâniyet yolu uzanır.

"Mâ Rameyte" Sırrı, İlâhî Nefha ve Mârifet Üstünlüğü

Mesnevî'nin dördüncü cildinde Mevlânâ, sâlikin nefsânî sıfatlardan arınarak hakiki hayata kavuşmasında mürşid-i kâmilin tasarrufunu ve "Mâ rameyte" sırrını açıklar:

"Mâ rameyte iz rameyte"yi doğru bil; canın canından getirdiği her şey can olur! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Konuk'un şerhinde Enfâl sûresindeki "Attığın vakit sen atmadın, velâkin Allah attı" (Enfâl, 8/17) âyet-i kerîmesine işaret edildiği bildirilir. Mürşid-i kâmilin cânın cânından, yani Hakk'ın Hayât sıfatından getirdiği her hâl ve mânâ sâlike can olur ve rûh-ı hayvânîyi rûh-ı insânî mertebesine terakkî ettirir. Konuk, insân-ı kâmilin Hak ile halk arasında ilâhî bir berzah olduğunu ve "Ben ona rûhumdan nefh ettim" (Sâd, 38/72) fermanındaki nefhanın bu kâmil vesâtat ile umulacağını bildirir:

Hakikat yolunda sâliklerin ellerini tutan ve onları terbiye etmek yükünü taşıyan mürşid-i kâmildir. Binâenaleyh, وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي (Sâd, 38/72) [ya'ni "Ben ona rûhumdan nefh ettim"] âyet-i kerîmesinde beyân buyurulan nefh-i ilâhîyi, o mürşid-i kâmilin vesâtatından ümîd et. Zîrâ insân-ı kâmil, Hak ile halk arasında berzahtır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Aynı ciltte Konuk, gönül sahiplerinin canının meleklerden ziyâde olduğunu şerheder. Zira insân-ı kâmil Hakk'ı hem tenzîh hem teşbîh ile âriftir; rûhâniyeti ile tenzîh, cismâniyeti ile teşbîh makamındadır. Melâike ise tenzîh-i sırf içindedir ve cismâniyet hallerine taalluk eden esmâ ahkâmının zevkinden habersizdir; tenzîh-i sırf ise yarım mârifet olduğundan kâmilin mârifeti melâikeden efdal kılınmıştır.

Pîr-i Reşad, Seyr-i Husûsî ve Gönül Aynası

Mesnevî şerhinin on üçüncü cildinde Mevlânâ, hakikat yolcusunun akl-ı kâmile olan ihtiyacını ve pîr-i reşadın rehberliğini tahlil eder. Âlem-i kesâfette insanın kendi zâhirî aklıyla ve nazarî istidlâllerle hakikate ulaşamayacağını, ancak kâmil mürşidin terbiyesine teslîm olmakla felâha ereceğini haber verir:

Pîrden gayrı üstâd ve ser-leşker olmasın! Feleğin pîri değil, fakat pîr-i reşad! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

Konuk'un şerhinde, bu âlem-i sûretin devrî hareketinde bütün mevcudatın aslına dönmek üzere bir seyr-i umûmî içinde bulunduğu, fakat bu umûmî seyrin milyonlarca sene süren meşakkatler taşıdığı izah edilir. İnsân-ı kâmilin terbiyesi ise sâlike bir seyr-i husûsî kapısı açar:

Eğer insan bu seyr-i umûmîye tabi' olursa, aslına vusûl için çok zahmetlere ve meşakkatlere ma'rûz kalır. Fakat seyr-i husûsî ile kendi aslına kolaylıkla ve az müddet süren meşâk ve mezâhim ile rücû' için bu âlem-i kesâfette insân-ı kâmilin terbiyesi vardır; ve bu sayede milyonlar ve milyarlarca seneleri isti'dâdına göre birkaç sene içine sığdırmış ve sûrî ölümden ve istihâlât-ı mütemâdiyeden evvel kendi aslına vâsıl olmuş olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

Konuk, insân-ı kâmilin yay, tâlibin vücûdunun ise ok mesâbesinde olduğunu ve kâmilin himmetiyle sâlikin mertebeleri aşarak vahdete ulaştırıldığını belirtir. Aynı bahiste insân-ı kâmilin sûretinin dışarıda olmasına rağmen mânâsının sâlikin canında ve damarlarında kan gibi sârî olduğu tencere ve ateş temsiliyle izah edilir.

Ana bölümde zikredilen insân-ı kâmilin seyr basamaklarında Hakk'ın tasarrufuna mazhar olarak "Attığın vakit sen atmadın" sırrını yaşaması ve meleklerin secdesindeki esmâ üstünlüğü, Mesnevî şerhlerindeki "Mâ rameyte" îzahları ve kevn ağacının meyvesi olan kâmile melâikenin baş eğmesi bahsiyle desteklenen bir müşterekliğe sahiptir.

Kavramlar Ağında İnsan-ı Kamil

  • Hakikat-i Muhammedi: İnsân-ı kâmil küllî seviyede âlemlerin hey'et-i mecmûasını ve Cenâb-ı Hakk'ın ilk tecellî eylediği bu aslî mertebeyi ifade eder.
  • Halife: Cenâb-ı Hakk'ın yeryüzündeki nâibi olan insân-ı kâmil, "Allah" ism-i câmiinin tasarrufuyla ilâhî esmâ hazînelerini muhâfaza eder.
  • Hz. Adem (a.s.): Âlem aynasının cilâsı ve ilâhî sûretin mazharı olan Hazreti Âdem, meleklerin secdesine mazhar kılınarak hilâfet sırrının ilk timsali olmuştur.
  • Esma'ül Hüsna: İnsân-ı kâmil, meleklerin ve diğer mahlûkatın cüz'î mazhariyetlerinin aksine, hem Cemâl hem Celâl zât isimlerini bünyesinde toplayan tek mazhardır.
  • Hazarat-ı Hamse: Beş Hazret Mertebesi'ni nefsinde cem eden kâmil insan, fenâ basamaklarını aşıp "seyr anillâh" makamında halka dönerek irşad vazifesini icra eder.
  • Hak ve Halk: Kâmil insan, vücûb ile imkân ve zât ile sıfat arasında berzah vazifesi görerek bu iki mertebenin haklarını yerli yerince tevzî eder.
  • Sahv: Fenâ ve sekr hâlinin istiğrâkından sonra bekā mertebesine eren kâmiller, aklı vezir edinerek şeriat dairesinde dengeli bir tasarrufta bulunurlar.
  • İnsan-ı Kamil (Kitap): Abdülkerim Cîlî'nin bu temel eseri, hamdin hakikatini, konuşan Kur'ân olan insân-ı kâmili ve cem'iyyet-i esmâiyyeyi basamak basamak açıklar.
  • el-Câmi': İnsân-ı kâmil, bütün ilâhî isimleri ihtivâ eden "Allah" ism-i câmiinin bu âlemdeki en kâmil zuhûr mahalli ve aynasıdır.
  • el-Latîf: Kâmil insanın kesîf beşerî sûretinin bâtınında Zât-ı Latîf'in tecellîsi tecessüm etmiş olup bu hakikat ariflere zâtî secdegâh kılınmıştır.
  • İnniyyet: Zât-ı Mutlak'ın Ahadiyyet inniyyetinden insan ve Kur'ân zuhûra gelmiş; bu kardeşlik zâtî emânetin yüklenilmesinde temel teşkil etmiştir.
  • Beka: Fenâ-yı zâttan sonra Hakk ile bâkî olan insân-ı kâmil, mahlûkat içinde Hakk'ın ahlâkıyla ahlâklanarak tasarruf buyurur.
  • Seyr-i Süluk: Kulun cüz'î benliğinden sıyrılarak kâmil insan ufkuna varmasını temin eden dikey mânevî yolculuktur.

Kütüphanedeki Kaynaklar

  • İnsân-ı Kâmil (Cilt 1): Hamdin hakikati, kulun Hakk'a senâsındaki acziyet ve nübüvvet-velâyet dairesinin kâmillerle kıyamete kadar devamı bahsinde temel açıklama sağlar.
  • İnsân-ı Kâmil (Cilt 5): Meleklerin Hazreti Âdem'e secdesindeki esmâ sırrını, ilâhî emânetin taşınmasında zâlim ve câhil vasıflarının bâtınî izahını ve Kâbe ile insanın bâtınî kıblelik bağını ortaya koyar.
  • TEDBIRAT I ILAHIYYE: Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin aklı vezir edinen kâmillerin bekā ve sahv makamındaki adaletli tasarrufunu ve melâike-i âlînin hilâfet dışı kalışını tahlil ettiği kaynaktır.
  • TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet: İnsân-ı kâmil ile kâmil insan arasındaki farkı salkım ve üzüm tanesi teşbihiyle izah eden, âlemin cilalı aynası olarak insanı temellendiren Terzibaba sohbetidir.
  • Vahiy ve Cebrâîl: Nûr âyetinin remizleriyle insân-ı kâmilin beden ve kalb mertebelerini, mürşid-i kâmilin dört kanallı sohbet nefhasını ve ölü gönülleri diriltme sırrını açıklayan risaledir.
  • Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: Serkan Denkçi'nin derlediği bu eser, insân-ı kâmilin pâdişâhın hazîne mührüne benzetildiği Fusûs şerhi aktarımlarına ve seyr basamaklarına zemin teşkil eder.
  • Kelime-i Âdemiyye: Hazreti Âdem'in gözbebeği menzilesinde oluşunu, âlemin vücûdunun onunla tamamlandığını ve dünya ile âhiret hazînelerinin onunla mühürlendiğini vaz' eden temel klasik metindir.
  • Kelime-i Îseviyye: Hazreti Îsâ'nın rûh-ı musavver oluşunu, çamurdan kuş halk etme ve mevtâyı diriltmedeki mukayyed misliyyet sırrını açıklayan Fusûs fassıdır.
  • TB. Kelime-i Îseviyye: İhyâ sırrının ölü kalplerin diriltilmesi olduğunu, kâmilin cismâniyetine takılmadan bâtınındaki latîf tecellîyi müşahede etme lüzumunu şerheden Terzibaba sohbetidir.
  • TB. Kelime-i Şîsiyye: Zât tecellîsinin bizâtihi insân-ı kâmile olduğunu, feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes tevzîini ve 19 remziyle hakiki abdiyyet mertebesini açıklayan eserdir.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Ebu'l-Hasan Harakānî kıssası üzerinden meleklerin insân-ı kâmile secdesini, kevn ağacının meyvesi hakikatini ve maârif sepetini işleyen Konuk şerhidir.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4: "Mâ rameyte" sırrını, ilâhî nefhanın mürşid-i kâmilden intikalini ve kâmil insanın meleklerden üstün olan mârifet mertebesini izah eder.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13: Hakikat yolculuğunda pîr-i reşadın rehberliğini, milyonlarca yıllık devrî seyr-i umûmî yerine kâmil terbiyesindeki seyr-i husûsîyi ve ok-yay temsilini temellendirir.

Değerlendirme

İnsân-ı kâmil, hem kâinat düzeyinde bütün âlemlerin cem'i olan Hakikat-i Muhammediye mertebesini hem de nefs terbiyesini tamamlayıp Hakk ile bâkî olan kâmil fertleri ifade eden en kapsamlı irfânî hakikattir. Cenâb-ı Hakk'ın Zât, sıfat ve esmâsının aynası kılınan kâmil insan, kâinatın hilâfet ve emânet yükünü omuzlamış, kesîf şehâdet ile latîf gayb arasında ilâhî bir berzah olmuştur. Terzibaba Necdet Ardıç'ın sohbetlerinde insân-ı kâmil, tek tek fertlerin ötesinde bütün âlemlerin hey'et-i mecmûası olarak tarif edilmiş; ferdin kemâli ise bu küllî hakikati kendi bâtınında idrak etme şuuruyla temellendirilmiştir. Bu yaklaşım, Fusûsu'l-Hikem'deki hâtem mührü ve mukayyed misliyyet esası ile Mesnevî-i Şerîf'teki pîr-i reşad ve seyr-i husûsî öğretileriyle tam bir kavramsal zemin üzerinde yürümektedir. İnsân-ı kâmilin zâtî tecellî ve hilâfet nizamındaki yerini daha derinlemesine mütâlaa etmek isteyenler için Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil (Cilt 5) şerhindeki esmâ mazhariyeti ve emânet tahlilleri somut bir okuma zemini sunar.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 13 kaynak eserden (13 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 25.10.2026

Kaynak eserleri göster (13)