Muhabbet

Muhabbet, dillerde dolaşan basit bir sevgi kelimesi değildir. O, Zât-ı Mutlak’ın “Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim” kutlu kelâmında saklı olan ve bütün varlık ağacının kökünü sulayan hayat suyudur. Kâinat, bu muhabbetle raks eden zerrelerden ibarettir. Tasavvuf yolu, bu aslî muhabbeti yeniden keşfetme, önce mürşidin gönlünde, sonra ihvanın meclisinde ve nihayetinde doğrudan Hakk’ın Zât’ında bulma yolculuğudur. Bu yolda yakıt da, yol da, varılacak menzil de muhabbettir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Muhabbet kelimesinin aslı, Arapça "hubb" kökünden gelir. Hubb, bir şeyin özü, çekirdeği, tohumu demektir. Kâinatın varlık çekirdeği de muhabbettir ve bütün varlık, bu sevgi tohumundan filizlenmiştir. Bu sır, Cenâb-ı Hakk’ın bir Hadîs-i Kudsî’de buyurduğu gibi, varlığın en derin hakikatidir.

Terzi Baba Hazretleri, bu kutlu hadîsi şerh ederken, varlığın zuhûra gelişinin bütün mertebelerini önümüze serer. O, bilinmezlik perdesinin ardındaki Â'maiyyet halinden ilk sıyrılışın nasıl bir sevgi ve arzu ile olduğunu bizlere şöyle anlatır:

Zât-ı mutlak kendini daha henüz her hangi bir vasfı ile vasıflandırmazdan evvel, yâni kendini bir isim ile vasıflan-dırmazdan evvel Ahadiyyetinde iken inniyyet-i ile, Hadîs-i Kûds-î de bildirildiği üzere, (Küntü kenzen mahfiyyen fe ahbebtü en u’rafe fe halektül halke li uğrafe bihi. ) (Ben gizli bir hazine idim bilinmekliğimi sevdim-arzu ettim ve bu halkı, onunla bilinmekliğim için halkettim.) “Küntü” (Ben idim) ifadesiyle Zat-ı Mutlak kendine daha henüz bir isim vermezden evvel kendini isimsiz (ben) diye ifade ederek bildirmektedir. “Kenzen mahfiyyen” (gizli bir hazine.) ifadesi ile, â’maiyytinin hakikatini bildirmektedir. “Fe ahbebtü” (Sevdim-arzu ettim.) İfadesi ile, Zât-ı Mutlağın âlemde ilk olarak faaliyyete geçen sıfatının (hub) muhabbet sıfatı olduğunu bildirmektedir.

Henüz isimlerin ve sıfatların zuhûr etmediği, Zât’ın kendi Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesinde olduğu o anda, mutlak gizlilikten ilk fışkıran, ilk tecellî eden sıfat, sevginin, muhabbetin ta kendisidir. “Fe ahbebtü” yani “sevdim, arzu ettim” ifadesi, halk motorunu ateşleyen ilk kıvılcımdır. Varlığın dokusuna işlenmiş olan ilk sıfat, hûbbiyyet yani sevgi özüdür ve bütün âlemlerin mayası muhabbet ile karılmıştır.

Bu muhabbet olmasaydı, o gizli hazine ebediyen gizli kalacaktı. Terzi Baba Hazretleri bu durumu bir ressam misaliyle açıklar:

İşte Cenâb-ı Hakk gizli bir hazine iken, kendi âleminde kendi varlığında kendi kendine iken bu kendindeki varlığı seyretmeyi murad etti yani buna muhabbet etti. Mesela bir ressam var evinde oturuyor. Kafasında projesi var resim yapacak. Başlıyor resimleri yapmaya, sonra onu sergiye çıkartıyor. Ressamın neresindeydi bunlar, özünde mevcuttur. Özünde olmayan şeyi zaten o tuvalin üstüne koyması mümkün değildir. İşte Cenâb-ı Hakk bütün bu âlemlerde kendi içinde var olan esmâ ve sıfâtlarını zuhura çıkarmayı diledi ve bu âlemlerde onların görüntüsünü ortaya koydu.

Ressamın içindeki sanat aşkı, o muhabbet olmasa, tuval bomboş kalırdı. Cenâb-ı Hakk’ın bilinmeye olan muhabbeti de, kendi Esmâ ve Sıfatlarının güzelliğini seyretme arzusu da, bu kevnî tuvali, yani âlemleri var etmiştir. Varlığımız, O’nun bu muhabbetinin bir eseridir. Bu muhabbet, sadece varlığın başlangıcında kalmış bir hadise değildir; şu an, her zerrede işlemeye devam eden bir kanundur. Bir kuşun yavrusu için gagasında yem taşıması da, bir çiçeğin güneşe dönmesi de, bir annenin evladına şefkati de hep o aslî muhabbetin farklı mertebelerdeki yansımalarıdır.

Bu aslî muhabbet, tasavvuf yolunun nihai hedefi olan Tevhid ve Vahdet idrakine ulaşmanın da tek vasıtasıdır. Diğer yollar, insanı belli bir mertebeye getirebilir, ancak Hakk ile bir olma, O’nun varlığında kendi vehmî varlığını eritme hali, ancak aşk ve muhabbet ile mümkündür. Cennet arzusuyla veya cehennem korkusuyla yapılan ibadetler değerli olsa da, âşıkın maşukuna olan vuslat arzusunun yanında sönük kalır. Terzi Baba Hazretleri, İslam'ın bu en yüksek hedefini şöyle ifade eder:

Ancak yüce dinimiz İslâmiyetin gerçek hedefi, kişiye mi’râc yolunu açıp onu Tevhid ve Vahdet idrakine eriştirmektir. Yegâ-ne görevinin de bu olması lâzımdır. Bunun da ancak daha önce bu seyri tamamlamış kâmil bir velî ve ârifin nezaretinde, bu yola hizmet etmekle olabildiğini, geçmişte de gü-nümüzde de bütün uygulama ve çalışmaların bu istikâmette olduğunu gördüm.

Bu İnsân-ı Kâmil, yani velî ve ârif, muhabbetin yeryüzündeki tecellîgâhıdır. Sâlik, bu kevnî muhabbeti, bu Muhabbetullah’ı (Allah sevgisi) ilk olarak mürşidinin şahsında tadar. Mürşide duyulan muhabbet, sâliki hamlıktan, dağınıklıktan kurtarır; onu Hakk’a giden yola bağlayan rabıta ipi olur. O muhabbet, bir mıknatıs gibi, sâlikin kalbindeki pasları temizler ve onu aslî kıblesine döndürür. Bir müridin, pirine olan muhabbetini dile getirdiği şu satırlar, bu halin ne kadar derunî yaşandığını gösterir:

Ey Âriflerin ve muhabbetin menbaı, Velâyetin hâtemi, canımın ca-nanı, gönlümün sultanı, Ya Hazreti Pirim! Şu benim divane gönlüm senin muhabbet oklarınla yaralandığından bu yana dermansız bir derde yakalandım. Ya Hazretim! Ben sana müştakım. Suya muhtaç olanların, suya ka-vuşabilmenin hasreti ile yanmaları gibi ben de her an seni bilmenin, sa-na ulaşmanın, seni görmenin hasreti içerisindeyim. Senin muhabbetin bir sarmaşık gülü gibi bütün varlığıma sarıldı ve kucakladı.

Bu muhabbet, sâliki sevap-günah hesabının ötesine taşır. Artık yapılan ibadetler bir borç ödeme veya karşılık bekleme eylemi değil, maşuka duyulan iştiyakın bir ifadesi olur. Terzi Baba Hazretleri, bu hali Bakara Sûresi’ndeki meleklerin konuşması üzerinden şöyle açıklar:

...çünkü muhabbetullah o bedene geldiği zaman sevap hükmü ikinci derecede kalacak sevap her zaman var yanlış anlamayalım fakat aşkullah’ın, muhabbe-tullah’ın yanında sevap fazla bir şey meydana getirmez fakat kimde ki, aşkullah yok muhabbetullah yok o zaman ona çok sevap lâzım çünkü başka kurtuluş yönü yok eksilerden artıya geçmesi için iyilikler yapması lâzım fakat bunlar hep bedensel yani et kemik düzeyinde olan hadiselerdir...

Muhabbet, sâliki et-kemik düzeyinden ruhanî mertebeye taşıyan bir kanattır. O kanat takılınca, artık sevap biriktirme telaşı biter, sadece maşukun rızasına uçma sevdası başlar. Bu sevda, kâinatın varlık sebebidir, Hakikat-i Muhammedî’nin özüdür ve yolun kendisidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Muhabbet: Aslı ve Mertebesi

İrfan yolunda muhabbet, kâinatın varlık sebebidir. O, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim (muhabbet ettim)" kudsi hadisinde işaret edilen, Zât-ı Mutlak'ın kendi güzelliğine olan aşkından doğan ve bütün âlemleri bir ağ gibi saran aslî kuvvettir. Bu kuvvet olmasaydı, ne gökte yıldızlar döner, ne yeryüzünde bir ot biterdi. Her şey, o ilk muhabbetin bir yansıması, bir tecellîsidir. Bu yüzden tasavvuf büyükleri, "Muhabbetten Muhammed oldu hâsıl" buyurmuşlardır. Bu sözün derinliğine erebilen, kâinatın sırrına da ermeye başlar. Zira Hakikat-i Muhammediyye, o ilk muhabbetin tecellî ettiği ayna, bütün varlığın kendisinden zuhûra geldiği nurdur.

Bizim yolumuzda muhabbet, kuru bir bilgi, zihinsel bir kabul değildir. O, şeyh muhabbetiyle başlayan, Peygamber muhabbetiyle derinleşen ve nihayetinde Allah muhabbetinde, yani muhabbetullah'ta eriyip yok olmaya varan ateşli bir yolculuktur. Şeriatın bedene giydirdiği elbiseyi, tarikat muhabbet ateşiyle ısıtır, hakikat ise o ateşte sâliki hamlıktan çıkarıp pişirir.

Tarikat Yolu: Muhabbet Yakıtını Biriktirme Devresi

Seyr-i sülûk, yani mânevî yolculuk, bir menzile varmak için çıkılan bir seferdir. Bu seferin yolu şeriatla çizilir, ama o yolda ilerleyecek arabayı yürüten yakıt, muhabbettir. Şeriat, dinin zahirî, fiilî emirleridir; bedenin amelidir. Tarikat ise o amele ruh katan, kalbi Hakk'a yönelten muhabbeti inşa etme mektebidir. Terzibaba Hazretleri bu ayrımı şöyle ifade eder:

Şimdi ne oldu, tarikattaki yaşama bakalım nedir, bunun yaşamı şeriattaki yaşam dedik fiili emirleri yerine getirmek, tarikattaki yaşam yani o süredeki yaşam muhabbetin arttırılması devresidir. Yani muhabbet oluşturma devresidir. İşte efendim Peygamberimizi daha çok ön plana çıkararak şeyh efendileri daha çok ön plana çıkararak şeyh muhabbeti içerisinde Peygamber muhabbeti onun içerisinde de Allah muhabbeti bakın şeriat mertebesinde yaşayan kimsenin muhabbeti çok azdır, zayıftır.

Yolun usûlü böyledir. Soyut olan Allah muhabbetine, somut bir kapıdan girilir. O kapı, sâliki elinden tutup yürüten mürşid-i kâmildir. Mürşide duyulan muhabbet, sâlikin dağınık himmetini toplar, onu nefsani meşgalelerden alıkoyar. Bu muhabbet, aslında Peygamber Efendimiz'e (s.a.v) duyulan muhabbetin bir yansımasıdır. Çünkü kâmil mürşid, O'nun ahlâkının ve ilminin zamanındaki varisidir. Böylece sâlik, merdivenin basamaklarını bir bir çıkar gibi, şeyh muhabbetinden Peygamber muhabbetine, oradan da bütün muhabbetlerin kaynağı olan Allah muhabbetine vasıl olur.

Muhabbeti olmayan ibadet, ruhsuz bir bedene benzer. Hazret'in işaret ettiği gibi, aklı ve gönlü dünya işindeyken camide sadece bedeniyle bulunan kimsenin hali budur.

Caminin içerisinde bile işte “ Arkadaşım bu gün işler nasıl gitti” cami içindesin mübarek daha kapıdan çıkarken bile hemen başlar, neden aklı gönlü orada değil, sadece bedeni orada beden ile dinini yaşıyor, aklı ile ruhu ile muhabbeti ile değil. İşte tarikattaki fark muhabbetin biraz artmasıdır. Tarikatın görevi budur. Yani yakıt hazırlamasıdır. Bu yakıtı aldıktan sonra kişi o yakıtla ancak Hakikat mertebesine ulaşır.

Tarikat, sâlikin kalbinde bu "yakıtı" biriktirdiği, muhabbeti artırdığı bir eğitim devresidir. Bu yakıt olmadan Hakikat mertebesinin kapısını çalmak mümkün değildir. Yol uzun ve çetindir; sâlik, Fenafillah (Hakk'ta yok olma) potasında eriyip, Bakabillah (Hakk ile var olma) sırrıyla yeniden var oluncaya dek bu yolda sebat etmek zorundadır. Bu meşakkatli yolculuğun azığı da, gıdası da, bineği de muhabbettir.

İbadetin Bâtını: Muhabbetin Tecellî Ettiği Mertebeler

Muhabbet, sadece kalpte hissedilen bir duygu olarak kalmaz; o, ibadetlerimizin şeklinde, duruşumuzda, hatta ibadet ettiğimiz mekânların mimarisinde bile kendini gösterir, tecellî eder. Namaz, bu tecellîlerin en yoğun yaşandığı andır. Her bir rükün, peygamberlere ait bir mânevî mertebenin fiilî bir ifadesidir ve sâlik, namazda bu mertebeler arasında bir mi'râc yaşar.

Namazda da ayakta durduğumuz zaman “Elif” oluyoruz, rükûya eğildiğimizde “Dal” oluyoruz, secdeye gittiğimiz zaman “Mim” oluyoruz, işte bunu fiilen yaptığımızda biz Âdemiz demesekte şeklen bunu ıspatlamış ve mühürlemiş oluyoruz... ayakta durduğumuz zaman İbrahimiyyet mertebesi, rükûya vardığımız zaman Museviyyet mertebesi, secdeye vardığımız zaman İseviyyet mertebesi, çünkü yokluk, fenâfillâh mertebesi, oturduğumuz zaman ise işte bize kalan orası tahiyyat mertebesi... Hakkikat-i Muhammedî’nin mertebesi...

Bir namazda bütün bir peygamberler tarihini ve varlık mertebelerini tavaf ederiz. Kıyamdaki "Elif" duruşuyla İbrahimî bir teslimiyetle Hakk'ın divanında dururuz. Rükûdaki "Dal" haliyle, Tûr Dağı'nda tecellîye muhatap olan Musa (a.s.) gibi eğiliriz. Secdedeki "Mim" haliyle, İsa (a.s.) gibi mutlak yokluğa, fenâya varırız. Ve nihayet, tahiyyattaki oturuşta, bütün bu mertebeleri kendi varlığında toplayan, cem eden Muhammediyyet makamında karar kılarız. Bu seyrin tamamı, "Muhabbetten Muhammed oldu hasıl" sırrının bedende ve ruhta yaşanmasıdır.

Bu bâtınî hakikatler, ibadet mekânlarına da yansır. Mescid ve cami, her ikisi de Allah'ın evi olmakla birlikte, işaret ettikleri mânevî mertebeler itibariyle aralarında ince bir fark vardır.

Mescidler her ne kadar genel olarak İslâmi ibadet yerleri ise de hakikati itibariyle İslâmiyetin içerisinde bulunan (İSA) İseviyet mertebesini ifade etmektedirler... Camiler ise Bakabillah yani Allah'ın, Allah ve Cami isimleri ile zuhur yerleridir ki, gerçek Muhammedîliktir... batını hakikatleri yönünden mescid secde, isevîlik; cami tahiyyat, bütün mertebeleri içine alan Muhammedîliktir.

Mescid, ismindeki "secde" kelimesinden de anlaşılacağı üzere, fenâ ve yokluk makamı olan İsevîliğe işarettir. Sâlikin kendi varlığını Hakk'ın önünde yerlere serdiği, benliğini sildiği yerdir. Cami ise, "cem" kökünden gelir; toplayan, bir araya getiren demektir. O, fenâdan sonra bekâya eren, farklılıkları birlikte barındıran, bütün mertebeleri kuşatan Muhammedî Cem makamı'nın sembolüdür. Bu yüzden camilerimiz, en üstün mertebe olan Hakk'ın Zât'ına davet eder. Bu davetin sembolü ise minarelerdir.

Yani minare sensin, yani insan yani minare, şerefede yanan lambalar ise, senin şerefli başında ilahi nurlarla parlayan “muhabbetullah ve ilmullah” yani Allah sevgisi ve ilmidir... bizim varlıklarımız ayakta durduğumuz zaman hani kamette duruyoruz ya ayakta durduğumuz zaman minarenin ta kendisidir, bakın ağzımız şerefeye çıkış kapısıdır, beynimizdeki, aklımızdaki şerefe bizim başımızdır, yani vücudun en şerefli yeri başımızdır, minarenin de en şerefli yeri o şerefedir.

Minare, artık taştan bir yapı değil, Hakk'a yükselen, başında muhabbetullah ve ilmullah kandillerini yakan İnsân-ı Kâmil'in ta kendisidir. Sâlik, bu muhabbet ve ilimle donandığında, varlığı bir minare gibi Tevhid'i ilan eder.

Varlığın Kökü: Feyz-i Akdes ve Hubbiyyet Sırrı

Muhabbetin kâinatın varlık sebebi olduğunu beyan etmiştik. Bu sırrı, irfan ilmimizin en derin kavramlarıyla, varlığın zuhûr ediş mertebeleriyle biraz daha açalım. Hakk, Zât-ı Mutlak olarak kendi kendine iken, bilinmez bir halde, Ahadiyet (mutlak birlik/teklik) mertebesindeydi. Bu mertebede ne isim ne de sıfat vardı. İlk hareket, ilk tecellî, Zât'ın kendi kendine olan sevgisi, yani muhabbetiyle başladı. Bu ilk tecellîye, irfan dilinde Feyz-i Akdes (en kutsal feyz/akış) denir.

“Feyz-i Akdes”, Zât-ın birliğinde gizli ve habs olan esmâ ve sıfâtın, yani kıyaslama ve olayların İlâhi ilim mertebesinde meydana çıkması için Hakk’ın kendi zâtında kendi zâtına olan tecellisidir. Bu feyz genel zât-i rahmettir.

Feyz-i Akdes, Zât'ın kendi güzelliğini, kendi sonsuz potansiyellerini (esmâ ve sıfatlarını) yine kendi ilminde seyretme arzusudur. Bu, bir "bilinme" muhabbetidir. Bu ilk muhabbet hareketiyle, varlıkların hakikatleri olan A'yân-ı Sâbite (sabit aynalar/prototipler), Hakk'ın ilminde belirginleşti.

Ardından ikinci bir tecellî dalgası geldi: Feyz-i Mukaddes (kutsal feyz/akış). Bu tecellî ile, ilim mertebesinde potansiyel olarak var olan o hakikatler, dış âlemde, bizim bildiğimiz şekilleriyle zuhûra geldiler.

“Feyz-i Mukaddes” genel sıfât-i rahmettir. Genel zât-i rahmet gereği, ilmi İlâhi de mevcut olan ayna sûretleri, ayan-i sâbite hükmünce, ayna varlık sûretleriyle meydana çıkarlar. Bu rahmet cümle eşya’yı kaplamıştır.

Gördüğümüz, duyduğumuz, hissettiğimiz her şey, o ilk "bilinme muhabbeti"nin bir neticesidir. Varlığın dokusu, muhabbet ile örülmüştür. Bu yüzden, hangi mertebeden olursa olsun, bir zuhurat, bir mânevî tecrübe yaşandığında, onun temelinde mutlaka bu aslî muhabbetin bir yansıması bulunur. Terzibaba Hazretleri, Peygamber Efendimiz'in rüyada görülmesini anlatırken bu noktaya parmak basar:

Ancak bu görüşlerin hepsinde muhabbet müşterektir. Dereceleri farklıdır bu yüzden hangi mertebeden görülürse görülsün, görende Onun hubbiyyet-muhabbet yansıması mutlaka olur ve uzun süre o zuhurat-ı unutamaz. Bu duygusallık dahi gören kişiye bir ikramdır.

İster Zâtî bir keşifle, ister ilâhî hayal mertebesinden, isterse beşerî hayal perdesinden görülsün; o zuhuratın kişide bıraktığı etki, bir muhabbet yansımasıdır. Çünkü kaynağı, yani Hakikat-i Muhammediyye, Zât'ın "hubbiyyet" (sevgi özü) sıfatının ilk tecellîgâhıdır. Bu yansıma bile, gören için büyük bir ikramdır ve onu aslî kaynağa doğru çeken bir davettir.

Gönülde Zuhûr: Muhabbetin İnsân'da Kemale Ermesi

Bu kâinatı dolduran küllî muhabbet, insanda nasıl bir karşılık bulur? İnsanın bu ilâhî aşka muhatap olması nasıl gerçekleşir? Bu, "ikinci doğuş" dediğimiz hadiseyle mümkündür. Birinci doğuş, ana babadan bedenen doğuştur. İkinci doğuş ise, mürşid-i kâmil vesilesiyle kalben, manen doğuştur.

...ikinci doğuşta böyle gönülden doğuştur, tarikatta buna veledi kalb yani kalbin oğlu diyorlar, işte bu kalbin oğlu bizim gerçek oluşumumuzdur.

Bu ikinci doğuş, sâlikin kalbine Hakikat-i Muhammediyye tohumunun ekilmesiyle başlar. Tıpkı Regaib gecesinin bu mânevî tohumlamayı sembolize etmesi gibi. Bu tohum, muhabbet suyula sulanmazsa, aşk ateşiyle ısıtılmazsa yeşermez, kemâle ermez.

Regaib olgusu ile gönüle Hakikat-ı Muhammedi tohumları atılmış olan o kutlu insan netice alabilmek için bu oluşumun kemalini sağlamak zorundadır.

Bu kemale erişme yolunda en büyük yardımcı, mürşide duyulan samimi muhabbettir. Çünkü mürşidin varlığı, sadece bu fizik âlemdeki bedeniyle sınırlı değildir. O, Akl-ı Kül (Küllî Akıl) ve Nefs-i Kül (Küllî Nefs) gibi daha yüksek varlık mertebelerinden de sâlikine feyz akıtır. Sâlik, muhabbetinin derinliği nispetinde bu feyzi hisseder ve mürşidinin hakikatini farklı mertebelerde müşahede etmeye başlar. Bir zuhurat tabirinde, bu durum şöyle anlatılır:

Hazretim diye hitap edip kendini hayli sıkıntılı hissetmen; Hazretini Nefs-i Kül mertebesinde müşahede etmeye çalışarak, çelişkili düşünceler içersinde olduğunu göstermesidir. Hazretinin sağ omuz başında zuhurunu hissetmen ve elini görmen; Sağ taraf Akl-ı Kül'dür. Bazı düşüncelerinin Akl-ı Kül'den bir el yardımıyla düzene gireceğini göstermesidir. Büyük bir sevinç ile o eli öpmen; Hazretine olan muhabbetini ve o elden aldığın yardımı göstermektedir.

Sâlikin mürşidine olan muhabbeti, onu Akl-ı Kül ve Nefs-i Kül gibi küllî hakikatlerle irtibata geçiriyor. O mânevî el, sâlikin dağınık düşüncelerini toparlıyor, ona yol gösteriyor. Sâlikin o eli sevinçle öpmesi ise, bu yardıma karşı duyduğu muhabbetin ve şükranın bir ifadesidir. Muhabbet, sâliki böyle görünmez âlemlerin kapılarını açan, onu en yüksek hakikatlere eriştiren bir anahtardır.

Terzibaba Geleneğinde Muhabbet'in Yaşanması

Muhabbet, bu yolun hem başlangıcı, hem vasıtası, hem de menzilidir. O, kâğıt üzerinde tarif edilen bir lezzet değil, bizzat tadılması gereken bir taamdır. Bu ilâhî sevginin, bir sâlikin hayatında, bir gönül mektebinde nasıl yaşandığına, nasıl bir hâle ve amele dönüştüğüne nazar etmek gerekir. Zira tasavvuf, laf değil, hâl ilmidir. Muhabbet, dilde bir kelime olmaktan çıkıp canda bir ateş, yolda bir azık, mecliste bir feyiz olduğunda, sülûk başlamış demektir.

Terzibaba irfan mektebinde muhabbet, havada asılı duran bir fikir değil, mürşidin gönlünden müridin gönlüne uzanan somut bir bağ, zikir halkasında devridaim eden bir feyiz, seyr-i sülûkun en çetin yokuşlarını aştıran bir güç ve nihayetinde sâliki “bilmekten” “olmaya” taşıyan bir binektir.

Muhabbet İpi: Mürşid ve Müridin Gönül Bağı

Yolun esası, bir gönle girmektir. Gönül eğitimi için bir gönül sultânı bulmak şarttır. İnsân-ı Kâmil, Cenâb-ı Hakk’ın muhabbetinin yeryüzündeki tecelligâhıdır. Sâlikin O’na olan muhabbeti, aslında kendi aslına, kendi hakikatine duyduğu iştiyakın bir yansımasıdır. Bu bağ, kuru bir saygıdan, bir hoca-talebe ilişkisinden çok ötedir; canın cana değdiği, ruhun ruha konuştuğu bir hâldir. Terzi Babamızın varislerinden biri, bu bağı şöyle ifade eder:

Onun eşsiz nûraniyetini sizlere sunarken, aynı zamanda onun gönlünden sizlere doğru bir muhabbet ipi uzatıyoruz. Temennim, sizlerin de bu ipe tutunup onunla yolculuk yapmanızdır. Gayret bizden, muvaffakiyet Allah'tandır.

Bütün mesele bu “muhabbet ipine” tutunabilmektir. Bu ip, sâliki benlik çukurlarından, nefsânî fırtınalardan ve yolun tehlikelerinden koruyan en sağlam tutamaktır. Bu bağ o kadar canlıdır ki, müridin zuhuratında, yani mânevî tecrübelerinde, mürşidin hakikati farklı vechelerle tecelli eder. Bir müridin gördüğü zuhurat üzerine Terzi Babamızın yaptığı yorum, bu ilişkinin ne kadar derin katmanları olduğunu gözler önüne serer:

Onlar ağlayarak, inleyerek secdede hazretimin gitmemesi için yalvarıyorlar onların bu hallerini görünce, bende ağlayarak secdeye kapanıyorum ve yalvarmaya başlıyorum. Hazretim, kızdığını belirten sözler bakıyorum, o anda atılmaya hazır bir pars halini almış amma hazretimin sesi parstan değil, başka yerden, boşluktan geliyor.

Bu zuhuratta mürid, mürşidin varlığını (hazretini) kaybetme korkusuyla ağlayarak yalvarmaktadır. Bu, muhabbetin şiddetindendir. Mürşidin bir an “insan suretinde”, bir an “pars suretinde” görünmesi ve sesinin “boşluktan gelmesi”, mürşidin tek bir surete hapsedilemeyecek olan hakikatinin farklı mertebelerdeki yansımalarıdır. İnsan sureti onun beşerî, cemâlî yönünü; pars sureti onun celâlî, terbiye edici, nefsi avlayan yönünü; sesinin boşluktan gelmesi ise onun bu suretlerin de ötesindeki, Hakikat-i Muhammediyye’ye bağlı olan aslî kimliğini işaret eder. Müridin bu vecd hâlindeki bağlılığı, “Biz yine de ağlamaya ve yalvarmaya devam edeceğiz” demesi, muhabbetin teslimiyetle nasıl birleştiğini gösterir. Bu, körü körüne bir bağlılık değil, sevdiğinin her hâline razı olma, O’nun celâlinde de cemâlinde de Hakk’ın bir vechesini görme idrakidir.

Bu muhabbet, tek taraflı bir akış değildir. Müridin gıyabî, yani uzaktan gösterdiği samimi sevgi dahi mürşidin nazarında bir hediye gibidir ve karşılıksız kalmaz.

Terzi ye gösterdiğin gıyab-i muhabbet Terzi ’nin de sana küçük bir hediyesi olması makamındadır. Yoksa zuhuratları bir maşallah-barekallah ile geçiştirmek mümkün idi. Ancak Terzi Hakk yolunda kendisinden her hangi bir talepte bulunan kimselere hiçbir karşılık beklemeden, imkanı dahilinde elinden gelen her türlü yardımı severek yapar, zaten asli görevide budur.

Bu karşılıklı sevgi ve ilgi alışverişi, yolu sâlik için yürünebilir kılar. Mürşidin şefkati ve müridin sadakati, bu muhabbet ipinin iki ucunu oluşturur ve sülûk bu gerilim hattı üzerinde ilerler.

Feyzin Kaynağı: Zikir Halkasındaki Aşk Meclisi

Muhabbet, yalnızca iki gönül arasında yaşanan gizli bir sır olarak kalmaz; bir mecliste, bir halkada, toplu hâlde tecrübe edildiğinde gücü katlanır ve bir feyiz denizine dönüşür. Zikir halkası, bu muhabbetin en bariz şekilde yaşandığı, âdeta bir aşk mektebidir. Bu meclis, rastgele bir araya gelmiş bir kalabalık değildir; bir mürşidin mânevî otoritesi altında, tek bir hedefe yönelmiş kalplerin oluşturduğu bir vahdet halkasıdır. Zikrin işleyişi, ilâhî feyzin nasıl aktarıldığına dair en güzel misallerden biridir:

Bakın evvela mürşit “La ilahe İllallah” diyor izin aldıktan sonra feyz-i Akdes yani en mukaddes feyiz kendi kelamından ortaya çıkıyor, arkadan dervişlerle birlikte La ilahe başlaması Feyz-i Akdesten feyz-i Mukaddese geçişi oluyor. Yani o tecellinin çevresindeki halkaya geçişi oluyor. Demek ki birlikte çekilen zikrin ne kadar büyük bir feyzi var özelliği var, işte onun için dergahlarda öyle toplu zikirler yaparlar...

Mürşit, zikri tek başına başlatırken, Ahadiyyet mertebesinden, yani Zât’ın mutlak birliğinden gelen en saf, en mukaddes feyzi, Feyz-i Akdes’i kendi varlığına çeker. O, bu feyzin alıcısı ve ilk tecelli mahallidir. Sonra halkadaki canlar zikre katıldığında, bu feyiz artık tek bir kalpte değil, bütün halkaya yayılır ve Feyz-i Mukaddes adını alır. Yani Birlik’ten (Ahadiyyet) gelen feyiz, Çokluk’ta (Vahidiyyet esmasının tecellisi olan halka) zuhur eder. Bu, ancak Ahadiyyet mertebesini idrak etmiş kâmil bir mürşidin meclisinde yaşanabilecek bir hâldir. Aksi takdirde, zikir dilde kalır, gönle inmez, feyiz surette kalır, hakikate ulaşmaz.

Zikir meclisi sadece Kelime-i Tevhid’den ibaret değildir. Bu bir seyr, bir yolculuktur. Zikirle coşan gönüller, bir sonraki makama hazırlanır:

Sonra tevhid Fenafillah’ta tamam olunca zikir kesilir, İlahi okunmaya başlar, bu biraz oturarak halde oluyor, bu da bezm-i elest aleminde “elestü birabbiküm” hitabı izzetiyle ruhların ilahi lezzet ve istirakına gark oluşlarına tenbih ve işaret olmakla müstağrak bir surette dinlenir.

Zikir, sâlikin kendi izafi varlığını “La ilahe” diyerek nefyettiği, yok ettiği bir Fenafillah (Hakk’ta yok olma) ameliyesidir. Bu yokluk tamamlanınca, zikir durur ve ilahi başlar. Bu, ruhun, ezelde, Bezm-i Elest’te Rabb’inin “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” hitabına muhatap olduğu anı yeniden yaşamasıdır. Artık aktif olarak “yok etme” çabası bitmiş, pasif olarak ilâhî kelâmı dinleyip o lezzete gark olma hâli başlamıştır. Gönül, zikrin celâliyle temizlendikten sonra, ilahinin cemâliyle ve muhabbetiyle doldurulur. Bu halden sonra ayağa kalkıp devrana başlamak ise bir uruc, yani yükseliştir. Oturarak yapılan zikir ve dinleme, bedenin hâline tabi iken, ayağa kalkmak ruhun hâline tabi olup miraca yükselmenin fiilî bir ifadesidir.

Peki, bu zikirde nefyedilen, yok edilen ilahlar kimlerdir? Terzi Babamız bunu net bir şekilde açıklar:

“La ilahe “ kaldırıyor, nehy ediyor, yok, ne yok ilahlar yok, bu ilahlardan kasıt zannediyoruz ki işte putlar, taşlar şunlar bunlar, onlar zahirdekiler, gönlümüzde ne kadar muhabbet varsa Hakk’ın dışında muhabbet varsa onların hepsi birer ilahtır... İstediğimiz kadar rabba ibadet edelim, ama gönlümüzdeki muhabbet Hakk muhabbetinin üstünde ise madde muhabbeti işte o onun ilahıdır.

Zikir halkası, sadece Allah’ın adını anmak değil, aynı zamanda kalbi Allah’tan gayrı her türlü sevgiden, bağlılıktan, muhabbetten temizleme ameliyesidir. Muhabbetullah’ı kazanmak için, diğer bütün sahte muhabbet putlarını “La” kılıcıyla kırmak gerekir.

Yolun Hâli: Rabıta, Vukûf ve Seyr-i Sülûkun Çilesi

Muhabbet, sâlike yolun başında bir coşku ve lezzet verir. Fakat seyr-i sülûk, her zaman düz bir ova değildir. Bu yolda yokuşlar, inişler, sisli havalar, buzlu zeminler vardır. İşte o zor zamanlarda sâliki yolda tutan şey, hem mürşidine olan muhabbeti hem de bu muhabbeti canlı tutmak için kullandığı mânevî araçlardır.

Tarikat ile şeriatın arasındaki fark tarikatta biraz daha muhabbetin, duyguların artmasıdır. Ama işte bu duygular bir gün gelir bize perde olur. Bu duyguları aşmamız lazımdır. Nasıl insan yolda giderken sisli bir ortama girer bazen yolun halidir sis de olacak kar da olacak yağmur da olacak buz da olacaktır... İster yokuş aşağı olsun ister yokuş yukarı olsun, canını verinceye kadar çıkacaksın canını aldıkdan sonra da daha başka isteyecekleri bir şey de yoktur ki bizden.

Bu yolda hedef, sevap kazanmaktan veya birtakım duygusal hâller yaşamaktan ötedir. Hedef, bizzat Muhabbetullah’ı, Hakk’ın sevgisini kazanmaktır. Bu uğurda canını ortaya koyma iradesi, muhabbetin en somut ispatıdır. Bu çetin yolda zihni ve kalbi toparlamak için sâlikin elinde bazı usûller vardır. Bunlardan biri Rabıta’dır.

Ve ne kadar çok şey düşünüyorsak o kadar çok dağılmış vaziyette olmaktayız. İşte bu dağınıklığı toplayacak tek şey rabıtadır. Ne oluyor o zaman, oralara dağıttığımız enerjimizi bir araya toplamış ve o toplanan enerjiyle de güçlenmiş olmaktayız. O niyetle yapılan zikir, o niyetle yapılan tefekkür daha güçlü olmakta.

Rabıta, zihnin bin bir parçaya bölünmüş enerjisini, mürşidin muhabbet ve mânevî sureti üzerinde toplayarak bir araya getirme tekniğidir. Bu, dağılan hatıraları ve dünya meşgalelerini silerek, gönlü zikre ve tefekküre hazır hâle getiren bir hazırlıktır. Ancak bu, sadece zikir anına mahsus bir toparlanmadır. Yolun daha ilerisinde, bu toparlanma hâlinin bütün hayata yayılması hedeflenir ki, buna da Vukûf-u Kalbî denir.

“Vukûf-u Kalbî” yâni kalbe vâkıf olmak, kalp ile uyanık olmak mâ’nâsında... Öyle ki gönülde Allah’tan başka hiç bir şey olmayacak. Aslında bu sadece zikirde değil bütün yaşadığımız ömrümüzde, günümüzde böyle olması gerekmekte... Olsa da Allah muhabbetinin altında olacaklar. Allah muhabbetinin altında olan bir şey kişiye zarar vermez, Allah’ın lütfu olur ama Allah muhabbetinin üstünde olan her şey kişiye zarar verir.

İşte muhabbetin en pratik ölçüsü budur. Gönlünde olan biten her ne ise, dünya işi, evlat sevgisi, mal kaygısı… Hepsi Allah muhabbetinin altında mı, üstünde mi? Eğer Allah sevgisi her şeyin üstünde bir tahtta oturuyorsa, diğer sevgiler ona zarar vermez, bilakis onun hizmetçisi olur. Ama herhangi bir dünyevi sevgi o tahta oturursa, işte o zaman sâlikin ilahı o olur ve yol tıkanır. Vukûf-u Kalbî, kalbin bekçiliğini yapma, kapısına Allah muhabbetinden başka hiçbir şeyi sultan olarak sokmama hâlidir. Bu, muhabbetin amele ve edebe dönüşmüş en kâmil şeklidir.

Tatmayan Bilmez: Bilimden İlme, Sözden Hâle Geçiş

Bütün bu anlatılanlar, mürşide muhabbet, zikir, rabıta, vukûf… Hepsi bir hedefe yöneliktir: Sâliki, kuru bilgiden, yani “bilim”den, yaşanmış, tadılmış hakikate, yani “ilim”e ulaştırmak. Terzi Babamız bu ikisi arasındaki farkı pek güzel bir misalle açıklar:

Ehli zâhir kâl ilmini öğrenince o ilmi bildiğini zanneder, oysa bir şey ancak tadıldığı zaman gerçekten bilinmiş olur. Aksi halde tabak içinde duran yemeğin gerçek tadı, yemeden anlaşılamaz. Yemeğin tarifini anlatmak bilimdir. Yemeği yapıp yemek ise tatbikatlı “ilimdir.” İlim ile bilim arasında bir “B” vardır, ehli zahire bu “B” bir perdedir. Ehli bâtına ise bilimden ilime geçiş ve bir vasıtadır.

“Bilim” kelimesinin başındaki “B” harfi, Arapça’da “ile, vasıtasıyla” anlamına gelir. Bilim, bir şey “ile” bilmektir; kitapla, akılla, nakille. Perdelidir. O “B” perdesini aradan kaldırdığında geriye kalan “ilim” ise, vasıtasız, doğrudan, tadarak bilmektir. İşte muhabbet, o “B” perdesini yakan ateştir. İnsan, sevdiği zaman O’nun hakkında okumakla yetinmez; O’nunla olmak, O’nu yaşamak, O’nun rengine boyanmak ister.

Bu yolun yolcusu, Kur’an’ın sadece lafzını taşıyan bir hamal değil, manasını ve hakikatini yaşayan bir Hamele-i Kur’an (Kur’an taşıyıcısı) olmayı hedefler. Bir kimse Kur’an’ı ezberleyebilir, bu bilimdir. Ama o ayetlerin manasına nüfuz edip, o hakikatleri kendi varlığında ef’âl, esmâ ve sıfât mertebelerinde yaşamadıkça, o Kur’an’ın hakikatini taşımış olmaz. Bu ise ilimdir ve ancak muhabbetle, aşkla, yolda pişerek elde edilir.

Terzibaba geleneğinde muhabbet, bir süs veya bir duygu değildir. O, sülûkun omurgasıdır. Mürşidin gönlünden uzanan bir iptir, zikir halkasında dönen bir feyizdir, yolun çilesini çektiren bir kuvvettir, kalbin bekçiliğini yapan bir edeptir ve nihayetinde sâliki kelimelerin ve tariflerin ötesindeki hakikati tatmaya götüren ilâhî bir şaraptır.

Füsûsu'l-Hikem'de Muhabbet

Muhabbet, varlığın ta kendisinin sırrına kapı aralar. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu’l-Hikem’de bize bu sırrın anahtarını verir. Onun hikmet pınarından içtiğimizde anlarız ki, muhabbet, kâinat ağacının köküdür; âlemlerin zuhûrunun sebebidir.

Her şey, Cenâb-ı Hakk’ın Zâtî muhabbetiyle başladı. O, bilinmezlik hazinesinde, kendi kendine iken, bilinmeyi diledi. Bu dilek, bir aşk, bir muhabbet idi. İşte bu ilk muhabbet, varlık denizini dalgalandıran ilk nefes oldu. Şeyh-i Ekber, bu hakikati Kelime-i Muhammediyye’de şöyle ifade eder:

كُنْتُ كَبْرًا مَخْفِيًّا فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَعْرَفَ [Ben gizli bir hazine idim. Bilinmeme muhabbet ettim.] hadîs-i kudsîsi gereğince mutlak zâtın, latiflerin en latifi olan ahadiyyet mertebesinden, kesif olan vâhidiyyet mertebesine ve ondan sonra da tedricen kesafetle (yoğunlukla) ruhlar, misal ve şehadet mertebelerine tenezzülü (inmesi), bilinmeye olan muhabbetinden kaynaklanmaktadır. Eğer bu zâtî muhabbet olmasaydı, bu izafî varlıklar ortaya çıkmazdı. Bu sebeple varlığın aslı muhabbetten ibaret oldu.

Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğini, kemâlini görmek ve göstermek için bir ayna diledi. Bu dileme, bu sevgi, Zât’ın Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesinden, isim ve sıfatlarının tecellî sahası olan Vâhidiyyet mertebesine, oradan da ruhlar, misaller ve nihayet bizim içinde bulunduğumuz şehâdet âlemine tenezzül etmesine sebep oldu. Eğer bu aslî muhabbet, bu muhabbet-i zâtiyye olmasaydı, ne âlemler zuhûr ederdi ne de biz "var" olurduk. O halde, varlığımızın temeli, borçlu olduğumuz yegâne kaynak, bu İlâhî sevgidir. Varlık, muhabbettir.

Varlığın Zuhûru: Bir Sevgi Hareketi (Hareket-i Hubbiyye)

Bu zuhûr nasıl gerçekleşti? Âlemler, yokluk sükûnetinden varlık sahnesine nasıl çıktı? Şeyh-i Ekber Hazretleri’ne göre bu, bir hareket-i hubbiyye (sevgi hareketi) idi. Varlık, adeta bir sevgiyle coşarak yokluktan varlığa doğru aktı. Kelime-i Mûseviyye’de bu sır şöyle açıklanır:

Zîrâ asıl, kendisinde sâkin olduğu ademden âlemin vücûda hareketidir. Ve bunun için, emr sükûndan harekettir, denilir. Böyle olunca âlemin vücûdu olan hareket, hareket-i hubb olur. Ve Resûlullah (s.a.v.( كُنتُ كَنْزًا لَمْ أَعْرَفْ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُعْرَفَ ya'ni Ben bir hazîne idim, bilinmedim. Binâenaleyh bilinmeğe muhabbet ettim" kavli ile muhakkak buna tenbîh eyledi. İmdi bu muhabbet olmasa idi, âlem kendi "ayn"ında zâhir olmaz idi.

Âlem, ilâhî ilimde, a'yân-ı sâbite (sabit hakikatler) halinde sükûn içindeydi. Bir çekirdeğin içindeki ağaç gibi, potansiyel olarak vardı ama fiilen görünür değildi. Hakk’ın bilinme muhabbeti, bu sükûnet halindeki hakikatleri harekete geçirdi. Bu hareket, bir sevgi ve şevk hareketidir. Sadece Hakk’ın bilinme sevgisi değil, aynı zamanda o sabit hakikatlerin de varlık sahasına çıkma, kendi hakikatlerini görme ve gösterme sevgisidir. Hareket çift yönlüdür. Hem seven hem de sevilen, bu muhabbet hareketinin içindedir. Bu yüzden Şeyh-i Ekber, "Kevnde hubba mensûb olmayan bir hareket yoktur," buyurur. Yani bu kâinatta, atomun dönüşünden galaksilerin seyrine, bir çiçeğin açmasından bir âşığın maşuğuna koşmasına kadar ne kadar hareket varsa, hepsinin özü, aslî kaynağı muhabbettir.

Bu hakikati anlamak için Hz. Musa’nın (a.s.) hayatına bakabiliriz. O, bir Kıptî’yi öldürdükten sonra Mısır’dan firar etti. Zâhiren bakınca bu, bir korku kaçışıdır. Ancak Şeyh-i Ekber, perdenin arkasını gösterir:

Ondan sonra, onun üzerine taleb vâki’ oldukda, zâhirde korkup firâr ederek çıktı. Hâlbuki ma’nâda necât hubbünden nâşî idi. Zîrâ hareket ebeden hubbiyyedir. Ve ona nâzır olan esbâb-ı âhar ile mahcûb olur; hâlbuki bu değildir.

Hz. Musa’nın hareketi, zâhirde can korkusuyla olsa da, bâtında kemâlâta ulaşma, kurtuluşa (necâta) erme sevgisinden kaynaklanıyordu. O, kendi içinde potansiyel olarak var olan peygamberlik kemâlinin fiiliyata çıkmasına duyduğu iştiyakla hareket ediyordu. Hayatımızdaki en zorlu, en korkutucu görünen hareketlerin bile temelinde, daha iyiye, daha güzele, daha kâmil olana duyulan bir sevgi yatar. Sâlikin yolculuğu da böyledir. Nefsinin karanlığından kaçışı, zâhiren bir korku gibi görünse de, hakikatte Hakk’a vuslat etme muhabbetinin bir hareketidir.

Üçlü Yapı: “Bana Üç Şey Sevdirildi” Hadisinin Sırrı

Bu kâinatı var eden muhabbet, en kâmil şekilde Fahr-i Kâinat Efendimiz’in (s.a.v.) şahsında ve sözünde tecellî etmiştir. Onun meşhur hadis-i şerifi, bu vücûdî sırrın anahtarıdır: "Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Kadınlar, güzel koku ve gözümün nûru namaz."

Şeyh-i Ekber, bu hadisi sadece bir tercih listesi olarak okumaz. O, burada varlığın temelindeki üçlü (teslis) yapıyı görür. Varlığın zuhûru için üç temel unsur gerekir: Bir fâil (eden), bir fiil (edim) ve bir münfail (edilen). Kelime-i Muhammediyye’de bu sır şöyle çözülür:

Ve efrâdın evveli üçtür... O da Hak tarafından bu hakk tarafından yani fail olan tarafından kısmıdır. Birincisi "zât", yani teslisin birincisi Zat, ikincisi Zat’ın iradesi ve Zat’ın kavlidir. Yani Zat, İrade ve kavl Hakk tarafından, kevnin ana üç esasıdır...

Hakk tarafından bu üçlü yapı, Zât, İrade ve "Kün!" (Ol!) emri olan Kavil’dir. Bu üçlü yapı, halkın en kâmil mazharı olan İnsan-ı Kâmil’de, yani Hakîkat-i Muhammediyye’de de yansır. Peygamber Efendimiz’in üç şeyi sevmesi, bu vücûdî hakikatin kendi varlığındaki yansımasıdır.

Bunun için asl-ı vücûd olan muhabbet bâbında, onda teslîsten olan şeyden nâsî حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاتٌ ya'ni “Sizin dünyânızdan bana üç şey sevdirildi" buyurdu. Ba'dehû nisâyı ve tıybi zikretti; ve onun kurretü'l-ayni namazda mec'ûl oldu.

Bu üç sevginin her biri derin manalar taşır:

Kadınlar (Nisâ): Kadın, erkeğin bir cüz’ünden halk edilmiştir. O, fâil olan erkeğin karşısında münfail (kabul eden, etkilenen) olandır. Bu, Hakk ile halk arasındaki ilişkiyi simgeler. Halk, Hakk’ın tecellîlerini kabul eden bir mazhardır. Erkek nasıl kadında kendi suretini, kendi fiilinin neticesini görüp ona muhabbet ederse, Hak da kendi isim ve sıfatlarının tecellî ettiği mahlûkatına, özellikle de İnsan-ı Kâmil’e muhabbet eder. Kadına duyulan sevgi, aslın kendi cüz’üne, kendi tecellîsine duyduğu sevgidir.
Güzel Koku (Tıyb): Koku, latif bir şeydir; kaynağı ile alıcısı arasında görünmez bir bağ kurar. Tıpkı varlığın kaynağı olan Nefes-i Rahmânî gibi. Hakk, bu sevgi nefesiyle âlemleri zuhûra getirmiştir. Güzel koku, işte bu ilâhî nefesin, bu latif bağın ve muhabbetin şehâdet âlemindeki en güzel simgesidir. O, seven ile sevilen arasındaki ruhani irtibatı hatırlatır.
Namaz (Salât): Namaz, "gözümün nûru kılındı" buyrulur. İlk ikisi "sevdirildi" (fiil, başkası tarafından), namaz ise "kılındı" (doğrudan bir lütuf). Çünkü namaz, vuslatın, birliğin, kulun Hakk’a en yakın olduğu anın ifadesidir. O, muhabbet yolculuğunun zirvesidir. Sevenin sevilende, kulun Rab’de fâni olduğu, bütün ayrımların kalktığı Cem makamı’dır. Kadın ve koku, Hakk’a giden yoldaki muhabbetin tezahürleriyken, namaz o muhabbetin neticesi olan vuslatın ta kendisidir.

İnsan: Hakk’ın Aynası ve Muhabbetin Gayesi

Bütün bu sevgi hareketinin, bu muazzam kâinat tezgâhının gayesi nedir? Gaye, bilinmektir; yani ma’rifettir. Hakk, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek için bir ayna halk etti. O ayna, "kendi sureti üzere" halk ettiği Âdem’dir.

Allah Teâlâ Âdem'i kendi sureti üzere halk etti.

Bu, insanın, Cenâb-ı Hakk’ın bütün ilâhî isim ve sıfatlarını kendinde toplayan yegâne varlık (Câmiu’l-Esmâ) olduğu anlamına gelir. Âlemdeki her bir varlık, Hakk’ın sadece bir veya birkaç ismini yansıtırken, İnsan-ı Kâmil bütün isimleri yansıtan cilalı bir ayna gibidir. Terzibaba Hazretleri’nin deyişiyle:

Hakiki muhabbet sahibi kendi suretini izhar etmeyi diledi, Âdemde bütün isimler... Kendi cemâlini seyretmek için topraktan ayna yaptı.

Bu yüzden, Hakk’a giden yol, insanın kendini bilmesinden geçer. Çünkü insan, Hakk’ın küçük bir kopyası, bir özetidir. Kendini bilen, o aynada Kimi’in tecellî ettiğini de bilir. Şeyh-i Ekber’in işaret ettiği gibi:

Ve insanın nefsine (kendi özüne) dair bilgisi, kendi Rabb'ine dair bilgisine bir başlangıçtır. Çünkü onun Rabb'ine dair bilgisi, onun kendi nefsine dair bilgisinden bir sonuçtur. Bunun için Resûl (a.s.) "Kendi nefsini bilen kimse Rabb'ini bilir" buyurdu.

Muhabbet sadece bir duygu değil, bir ilimdir. Varlığın sırrını açan, Hakk’ı bilmeye götüren bir marifet yoludur. Bu yolculuk, Zât’ın bilinme muhabbetiyle başlamış, kâinatın sevgiyle hareket etmesiyle devam etmiş ve insanın, Hakk’ın aynası olmasıyla gayesine ulaşmıştır. Bizim payımıza düşen ise, bu muhabbet okyanusuna bir damla olabilmek, kendi varlığımızın da bu İlâhî sevginin bir tecellîsi olduğunu idrak ederek yaşamaktır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Muhabbetin en derin sırları, zıtların birliğinde, yani Cem makamı denilen o mübarek idrak ufkunda gizlidir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûs’u, bu derinliğe inen bir gavvâs gibidir. Bize, aklımızın “bu” veya “şu” diye ayırdığı hakikatlerin, irfan nazarında nasıl “hem o, hem bu” olduğunu gösterir.

Bu zirvenin en kâmil tecellîsi, hiç şüphesiz Fahr-i Kâinat Efendimiz’in (s.a.v) şahsında zuhur etmiştir. O, beşeriyetin en kamil suretiyle zuhur ederken, uluhiyet sırlarının da en müstesna taşıyıcısıydı. Bu iki kanadı bir bedende, bir kalpte, bir hayatta dengelemek, Muhammedî mîzan’ın ta kendisidir.

Miraç gecesi o kadar harikalar ile karşılaştı gözünün gördüğünü kalbi yalanlamadı ve gözü ne şaştı ne de kaydı diyor bakın. Musa’ya (a.s.) bir nur tecellisi olunca dahi Tur Dağında düşüp bayılıyor. Hiç kendisinde bir değişiklik olmadı, neden çünkü bütün hayatı ilahi olarak ama beşer suretinde geçirdi o kadar bu iki müthiş hal beşerin de zirvesinde uluhiyetin de zirvesindeydi. İşte tevhid budur. İkisini de o kadar dengeli birbirinin üstüne geçirtmeden o kadar dengeli yaşadı ki, vuruntusu olmadı.

Tevhid idrakinin kemâli budur. Hz. Musa (a.s) gibi bir ulü’l-azm peygamber dahi, bir tecellî karşısında kendinden geçerken, Habib-i Kibriyâ Efendimiz, Zâtî tecellîlerin en şiddetlisine muhatap olduğu Miraç’ta dahi “gözü ne şaştı ne de kaydı”. Çünkü O, beşeriyetin gereği olan kulluk acziyetini en derin şekilde yaşarken, aynı anda Hakk’ın sıfatlarının tecellî ettiği en parlak ayna olma şerefini de taşıyordu. Bir yanda ağlar, dua eder, pazarda gezer, ailesiyle ilgilenir; diğer yanda ise varlık O’nun nurundan halk edilmiştir. Bu iki hali bir arada, birbirine karıştırmadan, birini diğerine feda etmeden yaşayabilmek, sâlikin de hedefidir. Ne halk içinde Hakk’ı unutmak, ne de Hakk ile olup halkı hor görmek. İkisini bir bilmek, her birine hakkını vermek. Bu, muhabbetin en üst mertebesidir.

Bir şey, zıddı olan başka bir şeyle nasıl bir araya gelir? Akıl burada durur. Ama irfan, bize bir misal verir: Ateşin içindeki demir.

Demir parçasının kesif olan sureti mevcut iken ateşin vasfıyla vasıflanmış olur, demire ateş denir. Kendisine temas edeni de yakar. O bu halde iken hem demirdir hem de ateştir. Nasıl insan varlığında hem ruh hem de nefs vardır, bunun hangisi üstün gelirse onun hükmü geçmektedir bu bedende. İşte o ateşin ateşliği demirin ateşliği devam ettiği sürece nerede ateşte kalması lazımdır. Yani muhabbet-i ilahide kalması lazımdır.

İşte tenzih-teşbih dengesi budur. Demir, ateşe girdiğinde rengini, sıcaklığını, yakıcılığını alır. Ona dokunan, ateşin hararetini hisseder. O anda ona “ateş” deseniz, yalan beyanış olmazsınız. Ama o, özünde, cevherinde hâlâ demirdir. Ateşten çıkardığınızda, bir süre sonra yine kendi soğuk, katı haline döner. Sâlikin hali de böyledir. İlâhî muhabbet ateşine girdiğinde, zikirle, rabıtayla, sohbetle o ateşin içinde kaldığında, Hakk’ın sıfatlarıyla sıfatlanır. Gözü Hakk’ın nuruyla görür, dili Hakk’ın kelamını söyler, eli Hakk’ın işini işler. Bu, teşbih halidir; Hakk’a benzeme, O’nun boyasıyla boyanma. Ama o, yine de kuldur, acizdir, fânidir. Bu da tenzih halidir; Hakk’ı her türlü yaratılmışlıktan münezzeh bilme. İnsân-ı Kâmil, bu iki hali aynı anda yaşayan, hem demir hem ateş olan, hem kul hem ayna olandır. Muhabbet, demiri ateşe çeken kuvvettir.

Bu muhabbet tek taraflı bir çekim midir? Kul mu Hakk’a âşıktır sadece? Füsûs’un bize açtığı bir başka sır kapısı da buradadır. Muhabbet, karşılıklıdır ve hatta Hakk’ın kuluna olan iştiyakı, kulun O’na olan iştiyakından daha şiddetlidir.

Habîb benim rü'yetime müştaktır; halbuki benim ona iştiyakım eşeddîr.

Bu büyük bir müjdedir. Sâlik, yolda çektiği çileleri, döktüğü gözyaşlarını, hasretini sadece kendinden bilir. Oysa hakikat şudur ki, onu yola çeken, ona bu hasreti veren, ona ondan daha fazla müştak olan Maşuk’un kendisidir. “Ben gizli bir hazine idim, bilinmeme muhabbet ettim” sırrınca, varlığın zuhur sebebi olan bu ilâhî muhabbet, kendi tecellî mahalli olan kâmil insanı özler. Zât, kendi güzelliğini görmek için bir ayna istemiş, o aynayı da insan suretinde cilalamıştır. Aynanın güneşe dönmesi ne ise, kulun Hakk’a yönelmesi odur. Ama güneşin ışıklarını aynaya göndermesi, Hakk’ın kuluna olan teveccühüdür ki, asıl olan budur. Bu sırrı idrak eden ârif için kulluk, bir yük değil, bir vuslat neşesi olur.

Bu idrakin zirvesinde, sâlik artık nereye baksa O’nu görür. Her surette, her seste, her fiilde O’nun tecellîsini müşahede eder. Bu, “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Bakara, 2/115) ayetinin kalpte yaşanmasıdır. Bu makamda, ibadetlerin dahi kime ve neye yapıldığı sorusu yeni bir mana kazanır. Şeyh-i Ekber Hazretleri, Hârûn faslında bu meseleyi en cüretkâr haliyle ortaya koyar:

İmdi Hakk-ı mutlakın zât-ı vâhidi, mertebe-i letâfetten mertebe-i kesâfete tenezzül edip, esmâsı hasebiyle ulvî ve süflî kâffe-i sûretlerle müteayyin ve onlarda zâhir olduğu cihetle, Allah Teâlâya suver-i âlemden her bir sûrette ibâdet olunmak lâzım geldiği için, envâ-ı mahlûkāttan ibâdet olunmayan bir mahlûk kalmadı. Binâenaleyh putperestlerin ağaca ve taşa ve güneşe ve aya ve yıldızlara ve hayvânâta ve buzağı gibi sûretlere tapmaları gibi, ona ya ibâdet-i teellüh ile ibâdet olundu…

Bu söz, zâhiriyle insanı ürperten, ancak bâtını hikmet dolu bir ifadedir. Bu, puta tapmayı meşru görmek değildir, hâşâ! Bu, Vücûd’un birliğini, yani var olanın sadece Hakk olduğunu en mutlak manada ifade etmektir. Ârif bilir ki, bir kimse bir taşa veya yıldıza taptığında dahi, o taşın veya yıldızın arkasında gizli olan bir ulûhiyet fikrine, bir kudrete yönelmektedir. O, ismini yanlış koymakta, adresi şaşırmaktadır. Ama yöneldiği “mutlak güç” ihtiyacı, özünde Hakk’a olan fıtrî iştiyaktan gelir. Tapan da, tapılan da, o tapınma fiilinin kendisi de hakikatte Hakk’ın tecellîsinden başka bir şey değildir. İbadetleri birbirinden ayıran, ibadet edenin marifet seviyesidir. Kimi surette kalır, kimi suretin ardındaki Sîret’i, yani Hakk’ı müşahede eder. Muhabbetin en geniş hali, her zerrede O’nun vechinin tecellî ettiğini görmektir.

Peki, bu tecellîlerin, bu yönelişlerin arkasındaki asıl muharrik güç nedir? İnsanı bir şeye ibadet etmeye, bir şeyi sevmeye, bir şeye yönelmeye iten o ilk kıvılcım nedir? Şeyh-i Ekber, burada aklın sınırlarını zorlayan bir kapı daha açar ve tecellî mahallerinin en büyüğünün, insanın kendi “hevâ”sı olduğunu söyler.

Ve kendisinde Hakk'a ibâdet olunan meclânın en büyüğü ve a'lâsı “hevâ”dır, yaʼni istek ve hâhiştir. Nitekim Hak Teâlâ sûre-i Câsiyede أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ (Casiye, 45/23) ya'ni “Hevâsını kendisine ilâh ittihâz eden kimseye nazar eder misin?” buyurdu. Böyle olunca “heva”, ma'bûdun en büyüğüdür. Zîrâ bir şeye ancak hevâ sebebiyle ibâdet olunur. Zîrâ âbidin kalbinde meyil ve muhabbet olmadıkça, o âbid, ibâdet ettiği şeye teveccüh etmez.

Hevâ, yani arzu, istek, meyil… Genellikle nefsânî ve kötü bir şey olarak görülür. Ayet de zahiren bunu kınar. Ama ârif, ayetin zâhirindeki kınamanın ardındaki vücûdî hakikate bakar. Bir insan, neye taparsa tapsın – ister mala, ister makama, ister bir puta, isterse Allah’a – onu bu ibadete sevk eden şey, kalbindeki o şeye duyduğu meyil, arzu, yani hevâ’dır. Hevâ olmasa, muhabbet olmaz; muhabbet olmasa, yöneliş (ibadet) olmaz. O halde Zât’ın “bilinmeye muhabbet etmesi” olan o ilk küllî arzu, her bir zerrenin cüz’î arzusunda kendini göstermektedir. Hevâ, Hakk’ın tecellî ettiği en gizli ve en güçlü mahaldir. Çünkü o, suretsizdir; diğer bütün ma’budlar, onun büründüğü suretlerdir. Sâlikin görevi, hevâyı yok etmek değil – ki bu imkânsızdır – onu terbiye etmek, yönünü nefsânî suretlerden çevirip, doğrudan doğruya Hakk’a, yani kendi aslına döndürmektir. Ârif, hevâsını ilah edinen değil, hevâsında ilâhî sırrı görendir.

Nihayetinde, bütün bu zıtlıkların düğümü nerede çözülür? Bütün bu deliller, bu misaller, bu hikmetler silsilesi, bizi nereye ulaştırır? Bizi, delilin de, ispatın da ötesinde bir yere, doğrudan müşahedeye ulaştırır. Tıpkı güneşin varlığına en büyük delilin, yine güneşin kendisi olması gibi.

Güneşin delîli, güneş geldi. Eğer sana delîl lâzım ise ondan yüz çevirme!

Hakikatin ispatı, aklî çıkarımlarda veya naklî delillerde değil, o hakikatin bizzat kendisinde, yani kalbe doğan tecellîsindedir. Hakk’ın varlığına, birliğine, muhabbetine en büyük delil, Hakk’ın bizzat kendisidir. O’nu tanımak için O’ndan başka bir şeye bakmaya lüzum yoktur. Bütün bu seyr-i sülûk, bütün bu zıtlıkların içinde yolculuk, kalbin üzerindeki bulutları dağıtıp, zaten orada olan Güneş’in doğmasına izin vermek içindir. Muhabbet, o Güneş’in sıcaklığıdır. O sıcaklık kalbe değdiğinde, artık delile, ispata, kelama hacet kalmaz. Geriye sadece şükür, hayret ve vuslat neşesi kalır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Muhabbet

Muhabbet bahsine daldığımızda, kuru tanımların, akıl yürütmelerin kıyıda kaldığı bir deryaya açılırız. Bu deryanın kaptanlarından biri, şüphesiz Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’dir. O, muhabbeti anlatmaz; onu hikâyelerin, temsillerin ve sembollerin içinde yaşatır. Mesnevî-i Şerîf’i okuyan, muhabbetin ne olduğunu öğrenmekle kalmaz, onun sıcaklığını, yakıcılığını ve dönüştürücü kudretini bizzat kalbinde hissetmeye başlar. Cenâb-ı Pîr için muhabbet, yolun başı, ortası ve sonudur. O, kâinatın varlık sebebidir, sâlikin bineğidir ve vuslatın ta kendisidir.

Muhabbetin Kaynağı ve Taşıyıcısı: Yanıcı Döşeme Olarak İnsân-ı Kâmil

Muhabbet, soyut bir duygu değildir; o, bir hâldir ve bu hâl, ancak bir kalpten diğerine sirayet eder. Nasıl ki ateş, dokunduğu şeyi yakar ve ısıtırsa, ilâhî aşkla yanan bir gönül de temas ettiği gönülleri tutuşturur. Hazret-i Mevlânâ, bu sırrı pek latif bir misalle anlatır:

Yanıcı döşeme, oturucudan soğukluğu götürür. Donmuş döşeme, sıcaklığı yer. Yani, ilâhî aşk ile yanan insân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) kendi sohbet arkadaşlarının kalbindeki soğukluğu ve donmuşluğu giderip onlara ilâhî aşk aşılar. Ve Hakk Yolcusu'ndan (tasavvuf yolunda ilerleyen kişi) birisi nefsine düşkün kimselerin sohbetinde bulunsa, o kimseler onun kalbini Hak sevgisinden soğutur ve dünyaya yöneltir.

Sohbetin, yoldaşlığın sırrı buradadır. İnsân-ı Kâmil, Hakk muhabbetiyle dolu, "yanıcı bir döşeme" gibidir. Onun meclisine giren, kalbi ne kadar katı, dünyaya ne kadar donuk olursa olsun, o muhabbet ateşinden bir kıvılcım kapar. Gönlündeki gaflet buzu çözülür, mânevî bir sıcaklık hissetmeye başlar. Muhabbet, kelimelerle değil, hâl ile aktarılır. Buna mukabil, kalbi dünya sevgisiyle "donmuş döşeme" gibi olan kimselerin sohbeti, insanın içindeki o cılız aşk ateşini bile çalar, onu soğutur ve tekrar dünyaya bağlar. Bu yüzden denilmiştir ki, "Kişi dostunun dini üzeredir."

Muhabbet, sadece bir sevgi değil, aynı zamanda bir arındırıcıdır. O, kalbe yerleşmiş olan masiva, yani Hakk’tan gayrı ne varsa hepsine dair muhabbeti yakıp kül eden bir ateştir. Bu dönüşümü en güzel anlatan menkıbelerden biri, Gavs-ı Azam Şeyh Abdülkadir Geylani Hazretleri ile ilgilidir. Huzuruna hikmet kitaplarına muhabbet besleyen bir genç gelir. O gencin kalbindeki yanlış muhabbeti gören Şeyh, nazar ve tasarrufuyla onu hakiki muhabbete yönlendirir:

Menkıbe: Nefahâtü'l-Üns'de nakledilmiştir ki: "Ulemâdan (âlimlerden) birisi nakletmiştir ki: "Şeyh Abdülkadir'in huzuruna vardım. Henüz delikanlıydım ve yanımda hikemî ilimlere dair bir kitap vardı. Şeyh benim kitabıma bakmadan ve adını sormadan: "Ey filan! Senin bu kitabın ne kötü bir arkadaştır! Git, bu kitabın yazılarını sil!" dedi. Benim nefsim o kitabı silmekte gevşek davrandı. Çünkü o kitaptan bazı şeyler öğrenmiştim ve ben ona muhabbet etmiştim... Kitabımı açtığımda, bütün sayfalarını yazıdan boş gördüm. Şeyhin eline verdim. Onun yapraklarını çevirdi ve "Bu gibi kitap Kur'an'ın faziletlerindendir" dedi. Gördüm ki kitap güzel yazı ile yazılmış Fezâil-i Kur'ân'dır (Kur'an'ın Faziletleri).

Genç adamın hikmet kitabına olan muhabbeti, bâtıl bir sevgiydi. İnsân-ı Kâmil'in tasarrufu, bu muhabbeti yok etmekle kalmadı, onu dönüştürdü. O boş sayfalar, Kur'an'ın faziletleriyle doldu. İşte kâmil mürşidin muhabbeti, bir "tiryâk" yani panzehirdir. Sâlikin kalbine girmiş olan "zehirleri", yani Hakk'tan uzaklaştıran her türlü sevgiyi ve fikri temizler, yerine Hakk ve Kur'an muhabbetini yerleştirir. Mürşide olan muhabbet, aslında Hakk'a olan muhabbetin kapısı olur.

Korkunun Değil, Aşkın Koşusu: Ârif ile Zâhidin Farkı

Yola çıkan herkes aynı niyetle ve aynı hızla gitmez. Kimisi cehennem korkusuyla kaçar, kimisi cennet ümidiyle yürür. Bir de canının aşkından, Maşuk’una duyduğu özlemden dolayı kanatlanıp uçanlar vardır. Hazret-i Mevlânâ, muhabbetin en saf hâlini bu sonuncusunda bulur ve bu ikisi arasındaki derin farkı bize gösterir:

O, canın aşkından ve bu, korkudan koştu. Aşk nerede ve korku nerede! Büyük fark vardır. Yani, bir amaca ulaşmak için koşan bir kimse, aşk ve sevgi ile koşarsa istediğine çabuk ulaşır; ve eğer korku sebebiyle koşarsa muradına geç erişir.

Korkuyla koşan zâhidin adımları ağırdır. Yaptığı her ibadeti, attığı her adımı bir hesapla yapar. Sevabını, günahını tartar. Bu bir alışveriştir. Fakat aşk ile koşan ârifin ayağında pranga yoktur. O, hesap yapmaz. Onun için vuslattan başka gaye, Maşuk’un rızasından başka kazanç yoktur. Bu yüzden onun seyri, zâhidin aylar süren yolculuğunu bir anda kat eder:

Ârifin seyri her bir demde şâhın tahtınadır. Zâhidin seyri her ayda bir günlük yoldur. "Ârif"ten kasıt âşıktır ve "şahın tahtı"ndan kasıt, Hakk'ın hakiki varlığının ilk belirlenim (taayyün-i evvel) mertebesidir ki bu, vahdet (birlik) mertebesidir.

Ârif, yani âşık, her an, her nefes, bir cezbe ile doğrudan Vahdet mertebesine, yani birliğin idrak edildiği o yüce makama uçar. Çünkü onu çeken, bizzat Zât'ın muhabbetidir. Zâhid ise kesret, yani çokluk âleminde, fiiller ve suretler arasında yavaş yavaş yol alır. Birinin bineği aşk, diğerininki ise kendi amelleridir. Biri kanatlıdır, diğeri yaya.

Bu aşk koşusunun en güzel misallerinden biri, Belh padişahı İbrahim Edhem Hazretleri'dir. O, bir ceylanın peşinde avlanırken, aslında av olanın kendisi olduğunu fark etmiş, ilâhî bir sesle uyarılmıştır. O an kalbine düşen aşk ateşi, ona tahtını, tacını, bütün mülkünü terk ettirmiştir.

Anayı ve babayı ve mülkü terk ettiler. Gizli olan ma'şûkun yolunu tuttular. İbrâhîm Edhem gibi, aşk onları tahttan ayaksız ve elsiz fakîr etmiştir.

İşte bu, "canın aşkından" koşmaktır. Muhabbet, insanı en sevdiği dünyalıklardan bir anda soğutur ve onu "gizli olan maşûkun" yoluna düşürür. Bu yolda ana, baba, mal, mülk muhabbeti birer engel olur. Aşk, hepsini bir kenara attırır. Çünkü âşık bilir ki, bütün bu sevgiler geçici, asıl ve ebedî olan ise yalnızca Hakk'ın muhabbetidir. Müminler de bu bakımdan iki kısımdır: Bir grup, Hakk'ın kahrından korkarak ibadet eder; diğer grup ise O'na muhabbetle tapar. Ârifler ve âşıklar, bu ikinci zümredendir.

Kâinatta Yalnızca Mâşûku Görmek: Vahdet Nazarında Muhabbet

Muhabbet kemâle erdiğinde, âşığın gözünden gayrılık perdesi kalkar. Baktığı her yerde, duyduğu her seste, dokunduğu her şeyde yalnızca Maşuk’unu görür ve O’nu anar. Bu hâlin en dokunaklı temsilini Hazret-i Mevlânâ, Züleyha’nın Yusuf’a (a.s.) olan aşkında bulur. Züleyha, Yusuf’un ismini açıkça anamadığı için, O'nun adını bütün eşyanın isimleri arasına gizlemiştir:

Yusuf'un adını eşyanın adları içinde gizlemişti ve mahremleri olan kimselere de "Benim bu isimlerden kastım Yusuf'tur" diye onun sırrını bildirmişti.

Âşık için artık kâinat, Maşuk’un isimlerinin tecellî ettiği bir kitaba dönüşür. Züleyha, "Mum ateşten yumuşadı" dediğinde, aslında "Yusuf'un kalbi bana karşı yumuşadı" demek ister. "Ay yükseldi" dediğinde, Yusuf'un yüzünü; "söğüt dalı yeşillendi" dediğinde, O'nun boyunu posunu hatırlar. Bütün âlem, onun için Yusuf'tan bir haber, bir işarettir.

İşte Tevhid nazarı budur. Muhabbet, gözdeki şaşılığı giderir. Gözü şaşı olan, bir olanı iki görür. Varlığın hakikati tek bir Vücûd deryası iken, o bunu sayısız dalgalar, ayrı ayrı varlıklar olarak algılar. Hazret-i Mevlânâ, bu hakikati idrak edemeyenlere sitemle seslenir:

Fakat bu halk nefsü'l-emrde bir olan deryâyı kesîr ve çok görürler ve bu keserâtı, vücûdda ve varlıkta taaddüd-i hakîkî zanneder. Binâenaleyh böyle biri iki gören şaşılara bu vahdet-i vücûda dâir ne söyleyeyim? Hiç, hiç!

Muhabbetten nasibi olmayan, kalbi masiva sevgisiyle dolu olan kimse, bu birlik sırrını anlayamaz. O, kevnî suretlere, yani "şeytanın tasvirine" takılıp kalmıştır. Aşk şarabını bu hayal kadehinden içer ve sarhoş olur. Gözü, hakikatte yok olanı var görür.

Fakat muhabbetin bir tecellîsi, en katı ikiliği bile bir anda birliğe dönüştürebilir. En büyük düşmanlığı, en derin dostluğa çevirebilir. Bunun en zirve misali, Hazret-i Ömer'in (r.a.) Müslüman oluşudur. O, Peygamber Efendimiz'i öldürme niyetiyle, kılıcı belinde yola çıkmışken, bir anda kalbine saplanan "nurdan bir ok" ile yere serilmiş ve en sadık dostlardan biri olmuştur.

Hz. Ömer yalın kılıç Mescid-i Nebevî'ye yöneldi... ve nurdan bir ok Mustafa (a.s.) Efendimiz tarafından çıkıp kalbine saplandığını açıkça gördü. Bir nara atıp baygın olarak düştü. Canında bir muhabbet ve aşk ortaya çıktı ve muhabbetin şiddetinden Hz. Risâletpenâh'ın kapısında eriyip yok olmak istedi...

Bir anlık bir nazar, bir muhabbet tecellîsi, en büyük düşmanı en büyük âşık hâline getiriyor. Şekavet, saadete; kahır, lütfa dönüşüyor. Çünkü Hakk'ın lütfu kahrında, kahrı da lütfunda gizlidir. O Cevâd olan Cenâb-ı Hakk, en büyük bedbahtlıklardan bile yüzlerce muhabbet çeşmesi fışkırtmaya kâdirdir.

Hazret-i Mevlânâ, bu ilâhî muhabbetin ve korumanın bir başka yüzünü de ana filin yavrusuna olan sevgisiyle anlatır. Yavrusuna olan muhabbetinden dolayı yüz fersah yol giden, hortumundan gazap ateşi fışkıran o ana fil, Hakk'ın kendi velî kullarına olan himayesinin bir temsilidir.

O yavrusunun arkasından, figan ve ah ah ile yüz fersah yol devreder... Ey oğul, evliyâ Hakk'ın etfâlidir; onlar huzûrda ve gaybette haberlidir.

Evliyâullah, Hakk’ın çocukları gibidir. Onlara uzanan bir el, aslında Hakk’ın gayretine dokunur. Bu yüzden ârif bir zâtın uyarısını dinlemeyip, nefsinin hırsıyla o fil yavrularını avlamaya kalkanların sonu helâk olur. Bu da gösterir ki muhabbet, sadece bir şefkat değil, aynı zamanda bir izzet ve gayrettir; hem korur hem de haddi aşanı yakar.

Mesnevî deryasında muhabbet, her dalgada karşımıza çıkan bir cevherdir. O, donmuş kalpleri ısıtan bir ateştir; korkuyla değil aşkla koşturan bir kanattır; en büyük düşmanlığı dostluğa çeviren bir iksirdir ve bütün kâinatı tek bir Yüz’ün tecellîsi olarak gösteren bir gözdür.

Mesnevî Ciltlerinden İzler: Cilt Cilt Muhabbet

Yukarıda anılan beyitler, Mesnevî'nin muhabbet hazinesinden yalnızca birkaç inci tanesidir. Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik şerhi boyunca muhabbet kavramı, her cildde ayrı bir yüzüyle belirir; hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 2: Hz. Peygamber'in fetihleri ve Hz. Ali'nin kıssası üzerinden muhabbet-mülk muhabbeti ayrımı işlenir.
Cilt 5: Ârifin muhabbetinin kaynayışı ve gülbün (gül fidanı) gibi açılışı tasvir edilir.
Cilt 9: Necâşî'nin huzurunda âşıkın muhabbetten bîhûş düşüşü anlatılır.
Cilt 10: Yukarıda zikredilen "yanıcı döşeme" beyti bu ciltte geçer; veliyy-i kâmilin kalpteki donukluğu eritişi şöyle şerh edilir: "Aşk-ı ilâhî ile yanan veliyy-i kâmil kendi musâhiplerinin kalbindeki soğukluğu ve incimâdı izâle eder; onun kalbini Hakk'la olan muhabbetten soğutmaz."
Cilt 11: Hindu kölenin gizli muhabbeti — açığa vurulamayan aşkın hikâyesi anlatılır.
Cilt 12: Hz. Yûsuf meşrebi ve setr-i hafâ (gizlenme) işlenir; Terzibaba'nın da iktibas ettiği pasajda: "Yûsuf (a.s.) meşrebindesin, kardeşleri Ya'kûb (a.s.)ın Yûsuf'a muhabbetine hased edip onu kuyuya attıkları gibi, senin dahi bu hasûdlara karşı setr-i hafâ kuyusunda kalman evlâdır."
Cilt 13: Âşıkın bîhûş halde padişahın bargâhına (huzuruna) gidişi — vuslatın son sahnesi resmedilir.

Böylece Mesnevî'nin muhabbet öğretisi, kâmil mürşidin ateşinden (Cilt 10) Hz. Yûsuf'un gizli sabrına (Cilt 12), oradan vuslatın eşiğine (Cilt 13) kadar bir bütün hâlinde izlenebilir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Muhabbet

Muhabbet, irfan yolunun hem başlangıcı hem de sonudur; hem tohumu hem de meyvesidir. Diğer bütün hakikatler, bu merkezî güneşin etrafında dönen gezegenler gibidir. Her biri, muhabbetten bir ışık alır ve muhabbete bir yol açar.

İlahi Aşk: Muhabbet, sevginin ilk adımı, kalbin ısınmasıdır. Aşk ise o muhabbet ateşinin her şeyi yakıp kül ettiği, geride sadece Maşuk’u bıraktığı haldir. Muhabbet yola çıkmaktır, İlahi Aşk ise yolda erimektir.
Sohbet: Muhabbet, kelimelere sığmaz ama en güzel Sohbet meclislerinde tecellî eder. Gönül dostlarının bir araya gelip Hakk’ı anması, kalpten kalbe akan bir muhabbet nehridir. Sohbet, muhabbetin bedeni, muhabbet ise sohbetin ruhudur.
Mürşid: Mürşid, muhabbetin yeryüzündeki tecessüm etmiş halidir. Sâlikin kalbine Allah ve Resûl muhabbetini eken odur. Mürşide duyulan muhabbet, basamak olur, sâliki Hakk’a olan muhabbete yükseltir.
Cennet ve Cehennem: Muhabbet ehli için Cennet, Vuslat’tan ibarettir; Cehennem ise hicran, yani ayrılık ateşidir. Onlar mekânların değil, hâllerin peşindedir. Sevgili’nin rızası en büyük cennet, O’ndan bir an gafil olmak en derin cehennemdir.
İrfan: İrfan, bilginin muhabbetle pişip hikmete dönüşmesidir. Kuru bilgi yük iken, muhabbetle yoğrulmuş İrfan kanat olur, sahibini uçurur. Muhabbet, irfanın mayasıdır.
Fatiha Suresi: Bu sure, kul ile Hakk arasındaki en büyük muhabbet beyanıdır. “Hamd” ile başlayan bir şükran, “iyyake na’budu” ile varan bir sadakat ve “ihdina” ile biten bir vuslat arzusudur. Fatiha, muhabbetin duaya dönüşmüş halidir.
Tasavvuf: Tasavvuf, baştan sona bir muhabbet yolculuğudur. Şeriatın kurallarını, muhabbetin ateşiyle ruha dönüştürme sanatıdır. Bu yolun azığı muhabbet, rehberi muhabbet, menzili muhabbettir.
Umre: Beytullah’a yapılan bu yolculuk, âşığın Maşuk’un evine koşmasıdır. Her bir adımı, muhabbetin dile gelmesidir. Umre, muhabbetin fiile dökülmüş, mekâna bürünmüş halidir.
Bakara Suresi: Bu uzun sure, imanın şartlarından kulluk edebine kadar pek çok konuyu işlerken, hepsinin temelinde Hakk’a duyulan muhabbet ve teslimiyet yatar. İmanın ispatı, muhabbetle olur.
Necdet Ardıç (Terzibaba): Hazret, sohbetleriyle muhabbeti en saf, en yaşanılır haliyle gönüllere nakşetmiştir. O’nun mektebi, bir muhabbet mektebidir. Hayatı ve eserleri, muhabbetin bir İnsan-ı Kâmil’de nasıl yaşandığının delilidir.
Tecelli: Varlığın tamamı, Hakk’ın muhabbetinin bir Tecelli’sidir. Cenâb-ı Hakk, bilinmeyi sevdiği için bu âlemi bir ayna kılmış, o aynada kendi güzelliğini ve cemâlini seyretmiştir. Her Tecelli, bir muhabbet mektubudur.
Hz. Muhammed (s.a.v.): O, “Habibullah”tır, yani Allah’ın Sevgilisi. Muhabbetin hem kaynağı hem de en kâmil tecellîgâhıdır. Âlemler O’nun muhabbeti hürmetine halk edilmiştir. O’na duyulan muhabbet, Allah’a duyulan muhabbetin ta kendisidir.
Tevhid: Muhabbetin zirvesi, sevenin sevilende yok olmasıdır. Bu ise Tevhid’den başka bir şey değildir. Sâlik, muhabbetle yola çıkar, varlığını Maşuk’un varlığında eritir ve “Lâ ilâhe illallah” sırrına erer.
Zikir: Zikir, sevenin Sevgili’nin ismini anmasıdır. Her “Allah” deyiş, bir muhabbet tazelemesidir. Zikir halkası, muhabbetle yanan kalplerin bir araya gelip aşklarını haykırdıkları bir meclistir.
Fenafillah: Muhabbet o denli artar ki, sâlik kendi benliğini unutur. Bu, Fenafillah makamıdır; kulun kendi sıfatlarından fâni olup Hakk’ın sıfatlarıyla beka bulmasıdır. Bu yok oluş, muhabbetin en büyük zaferidir.
Fusûsu'l-Hikem: Şeyh-i Ekber İbn Arabî, bu eserinde varlığın temelinin muhabbet olduğunu hikemî bir dille açıklar. Âlemlerin zuhûrunu, Hakk’ın bilinmeye olan sevgisinden kaynaklanan bir “hareket-i hubbiyye” (sevgi hareketi) olarak tarif eder.
Uluhiyyet: Uluhiyyet, yani İlahlık mertebesi, bütün isimlerin ve sıfatların kendisinde toplandığı makamdır. Kul, muhabbetle bu isimlerin tecellîlerine mazhar olur ve Uluhiyyet mertebesinin hakikatini kendi kulluğu içinde idrak eder.
Şeriat, Hakikat, Marifet: Şeriat, muhabbetin bedeni ve dışa vuran edebidir. Hakikat, o bedenin içindeki ruhtur. Marifet ise o ruhun Hakk’ı tanımasıdır. Muhabbet olmadan Şeriat kabuk, Hakikat ve Marifet ise hayal kalır.
Tenzih ve Teşbih: Muhabbet, bu iki kanatla uçar. Âşık, Maşuk’unu her türlü noksanlıktan Tenzih eder (“O hiçbir şeye benzemez”), ama aynı zamanda O’nu her şeyde görür, her güzellikte O’nu müşahede eder (Teşbih). Muhammedî mîzan, bu ikisini muhabbetle dengelemektir.
Kaza ve Kader: Muhabbet ehli, başına gelen her şeyi Sevgili’den bilir. Kaza ve Kader’e rıza, muhabbetin en tatlı meyvesidir. Lütfu da kahrı da bir bilir, çünkü ikisinin de aynı kaynaktan geldiğini idrak eder.
Zuhurat: Âlemde anbean meydana gelen her olay, her Zuhurat, muhabbet gözüyle bakana Hakk’tan bir mesajdır. Sâlik, bu Zuhuratı okuyarak Sevgili’nin kendisine ne demek istediğini anlar.
Gaflet: Muhabbetin zıddı nefret değil, Gaflet’tir. Gaflet, Sevgili’yi unutmak, O’ndan habersiz yaşamaktır. Âşık için en büyük azap budur.
Tefekkür: Âlemi ve kendini Tefekkür etmek, Hakk’ın muhabbetle yarattığı sanat eserlerini seyretmektir. Her bir zerrede O’nun mührünü görmek, muhabbeti artıran en tesirli yollardandır.
Ruhullah: Bu, Hz. İsa (a.s.)’ın bir ismidir. O’nun nefesiyle ölüleri diriltmesi, ilahi sevginin ve muhabbetin cansız kalplere nasıl hayat verdiğinin bir misalidir. Muhabbet, ölü gönülleri dirilten İsevî bir nefestir.
Hamd: Hamd, muhabbetin şükranla ifadesidir. Nimetleri ve güzellikleri görerek bunların sahibine minnet duymak, muhabbetin en fıtrî sonucudur.
Salât: Namaz, yani Salât, âşığın Maşuk’u ile buluşması, O’nunla sohbetidir. Her rükün, muhabbetin farklı bir halini ifade eden bir beden dilidir. Salât, müminin miracı, yani muhabbetle Hakk’a yükselişidir.
Mesnevi-i Şerif: Hz. Mevlânâ’nın bu şaheseri, baştan sona bir aşk ve muhabbet destanıdır. Hikâyeler ve semboller aracılığıyla, muhabbetin insanı nasıl hamlıktan olgunluğa taşıdığını anlatır.
Peygamberler: Hz. Adem (a.s.), cennetten yeryüzüne muhabbetle tövbe ederek döndü. Hz. Nuh (a.s.), kavmine olan şefkati ve muhabbetiyle yıllarca tebliğ etti. Hz. Musa (a.s.), Tur Dağı’na muhabbetle koştu. Hz. Yusuf (a.s.), Züleyha’nın muhabbetinin aynasında ilahi aşkı buldu. Her peygamberin kıssası, bir muhabbet dersidir.
İhlas ve İhsan: İhlas, amelleri sadece ve sadece muhabbet duyulan Allah için yapmaktır. İhsan ise, “Allah’ı görüyormuşçasına” kulluk etmektir ki bu, muhabbetin en ileri derecesidir. Seven, Sevgili’nin daima huzurunda olduğunu hisseder.
Halilullah: “Allah’ın dostu” manasına gelen bu sıfat, Hz. İbrahim (a.s.)’e aittir. O’nun ateşe atılırken dahi gösterdiği teslimiyet, muhabbetin dostluk (hullet) makamındaki en kâmil örneğidir.
Vuslat: Muhabbet yolculuğunun nihai amacı Vuslat, yani Sevgili’ye kavuşmaktır. Bu, dünyada iken kalben, ahirette ise Zât’ın müşahedesiyle gerçekleşir. Bütün çileler, bu kavuşma anı içindir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanede muhabbet kavramı, üç büyük pınardan beslenerek ele alınmıştır. Her bir kaynak, bu ulu nehre farklı bir vadiden katılır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin külliyatında muhabbet, soyut bir fikir değil, yaşanan, tecrübe edilen ve hayatın her anına sinen bir hakikattir. Sohbetlerinde muhabbet, Mürşid ile mürid arasındaki canlı bağda, gözyaşlarıyla yapılan niyazlarda, vecd ile dönen Zikir halkalarında somutlaşır. Terzibaba’nın dilinde muhabbet, Seyr-i sülûk yolculuğunun yakıtıdır. Namazdaki rükünlerin peygamberlerin mânevî hallerine bağlanması, mescid ve cami gibi mekânların bâtınî anlamlarının açılması, hep bu muhabbet ekseninde gerçekleşir. O’nun öğretisi, muhabbetin nasıl bir kulluk edebine, nasıl bir teslimiyete ve nasıl bir hizmet ahlakına dönüştüğünü gösteren canlı bir rehberdir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise muhabbetin vücûdî kökenine, yani varlığın aslını teşkil eden mertebesine inilir. Muhabbet, sadece sâlikin kalbindeki bir duygu değil, bizzat varlığın zuhûr sebebidir. “Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (muhabbet ettim)” hadis-i kudsîsi, Füsûs’un anahtarıdır. Şeyh-i Ekber, âlemin yokluktaki sükûnetten varlık alanına çıkışını bir “hareket-i hubbiyye”, yani bir sevgi hareketi olarak açıklar. Hz. Muhammed (s.a.v.)’in “Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi” hadisindeki üçlü yapıyı, varlığın temelindeki bu sevgi kökenli dinamiğe bağlar. Füsûs, muhabbetin kevnî dokusunu, Hakk ile halk arasındaki karşılıklı iştiyakı ve zıtların nasıl muhabbet potasında birleştiğini hikemî bir derinlikle gözler önüne serer.

Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’inde muhabbet, hikâyelerin ve sembollerin diliyle konuşur. O, aklın durduğu yerde aşkın ve muhabbetin nasıl kanatlandığını gösterir. Züleyha’nın her şeyin adında Hz. Yusuf (a.s.)’u görmesi, âşığın bütün kâinatta Maşuk’unu müşahede etmesinin en dokunaklı ifadesidir. Hz. Ömer’in düşmanlıktan en sadık dosta dönüşmesi, muhabbetin en katı kalpleri bile nasıl eritebildiğinin ispatıdır. Mesnevî, muhabbetin dönüştürücü gücünü, korkuyla yapılan amel ile aşkla yapılan amel arasındaki derin farkı ve İnsan-ı Kâmil’in bir “yanıcı döşeme” gibi etrafındaki soğuk kalpleri nasıl tutuşturduğunu anlatır. Mesnevî, muhabbetin coşkun, lirik ve her gönle dokunan sesidir.

Değerlendirme

Bu üç büyük kaynağın ışığında anlıyoruz ki, muhabbet tasavvuf yolunda sadece bir duygu veya bir durak değildir. O, varlığın başlangıcındaki ilk Tecelli, seyr-i sülûkun her adımındaki itici güç ve yolun sonundaki Vuslat’ın ta kendisidir. Muhabbet, Zât-ı Mutlak’ın bilinme arzusundan başlayıp, İnsan-ı Kâmil’in sohbetinde ete kemiğe bürünen ve sâlikin kalbinde Tevhid idrakine dönüşen ilahi bir sırdır. Bu sır, kuru akılla değil, ancak teslim olmuş bir gönülle ve bir Mürşid’in rehberliğinde yaşanarak anlaşılabilir. Yol, muhabbetle başlar ve ancak muhabbetle tamamlanır. Geriye kalan her şey, bu kutlu yolculuğun hatırası ve nişanıdır. Öyleyse sâlike düşen, bu muhabbet pınarından kana kana içmek ve O’nun sevgisiyle O’na doğru akmaktır.

Cenâb-ı Hakk, bizleri bu muhabbetten ayırmasın. Kalplerimizi kendi aşkının tecellîgâhı eylesin. Âmin.