Muhabbet
Muhabbet, tasavvuf düşüncesinin merkezinde yer alan, varlığın hem başlangıç sebebi hem de seyr-i sülûkun en temel yakıtı olan derin bir kavramdır. Sadece sevgi veya dostluk kelimeleriyle karşılanamayacak kadar geniş bir anlam taşır. Bu yolda muhabbet, kâinatın varoluş sırrından kulun Rabbiyle olan bağına, mürşid ile derviş arasındaki ilişkiden gündelik hayattaki her bir fiile kadar uzanan bir hakikattir. Terzibaba’nın irfan mektebinde muhabbet, kuru bir bilgi veya his olmaktan çıkarak, ilimle dengelenen, kişiyi beşerî sınırlılıklarından ilâhî vuslata taşıyan yaşayan bir kuvvete dönüşür. Bu yaklaşımda asıl soru, muhabbetin ne olduğu kadar, onun nasıl bir dönüşüm aracı olduğu ve sâliki hangi mertebelere ulaştırdığıdır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Muhabbetin kökeni, tasavvuf geleneğinde genellikle ben gizli bir hazine idim bilinmekliğimi sevdim ve bu âlemleri halk ettim şeklinde ifade edilen kudsî hadise dayandırılır. Bu ifade, varlığın temelinde Cenâb-ı Hakk’ın Kendi güzelliklerini ve kemâlini seyretme arzusunun, yani Zâtî muhabbetinin yattığını gösterir. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah adlı eserde bu ilâhî sevgi “hûb” kelimesiyle ifade edilir ve âlemlerin aslî kaynağı olarak tanımlanır. Bu ilk muhabbet, Hakikat-i Muhammediyye’de tecelli etmiş ve oradan bütün kâinata yayılmıştır. Bu sebeple Hz. Muhammed (s.a.v.), “Habibullah” yani Allah’ın sevgilisi unvanını almıştır.
Bu temelden hareketle muhabbet, sadece insana özgü bir duygu değil, her zerrede mevcut olan bir zuhûr mayasıdır. Nusret Tura, Aşk ve Muhabbet Yolu’nda bu hakikati şöyle dile getirir:
Aşk; bütün kemâlin ve güzelliklerin aslıdır, netronlar, atomlar, gökteki yıldızlar aşkın te’siriyle dönerler. Dâima hareket halindedirler. Durmak ölmek demektir. Bütün bu hareketlerin merkezi ma’şûkiyet makâmıdır. Her varlık, hızını, iptidaî süratini aşktan almaktadır. Aşkın makâmı gönüldür. — Aşk ve Muhabbet Yolu
Bu anlayışta muhabbet, kâinatı ayakta tutan bir cazibe kanununa dönüşür. Terzibaba’nın sohbetlerinde de sıkça vurgulanan “Muhabbetten Muhammed oldu hâsıl” sözü, bu zuhûr sırrının insandaki en kâmil tecellisine işaret eder. Terzi Baba (Cilt 2) kitabında geçen bir açıklamaya göre, “ışk-muhabbet” kelimesi ile “Nüket” isminin sayısal değerleri arasında bir bağ kurulur ve aşkın aslı, sarmaşık anlamına gelen “ışk” kelimesine dayandırılarak, onun Allah’tan başka her şeyden geçip O’na sarılma hali olduğu belirtilir. Bu yorumlar, muhabbetin sadece bir duygu değil, aynı zamanda varlığın özüne işlenmiş ilâhî bir şifre olduğunu gösterir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbetlerinde ve eserlerinde muhabbet, tasavvuf yolunun hem başlangıcı, hem süreci hem de gayesidir. O, muhabbeti kuru bir teoriden veya kontrolsüz bir duygusallıktan ibaret görmez; bilakis onu, ilim ve irfan ile dengelenmesi gereken, sâliki adım adım olgunlaştıran ve dönüştüren canlı bir süreç olarak ele alır. Bu yaklaşımda muhabbet, mürşid-derviş ilişkisinden ibadetlerin içselleştirilmesine, zuhuratların yorumlanmasından kâinatın okunmasına kadar her alanda merkezi bir rol oynar.
Beşerî Muhabbetten İlâhî Muhabbete
Terzibaba’nın öğretisinde muhabbet iki temel düzlemde ele alınır: beşerî muhabbet ve ilâhî muhabbet. Sohbet Arası Sohbetler CD 16 adlı eserde bu ayrım net bir şekilde ortaya konur. Beşerî muhabbet, kişinin kendi nefsinden, duygularından ve fiziki varlığından kaynaklanır. Bu sevgi, tarikat yolculuğunun başında gerekli bir yakıt olsa da, gelip geçicidir ve bir gün tükenmeye mahkûmdur. Eğer sâlik bu düzeyde kalırsa, duygusallık ona bir perde olur.
Asıl hedef ise ilâhî muhabbete, yani “hubbullaha” ulaşmaktır. Bu, kulun kendi beşeriyetini aşarak, varlığının kaynağı olan Hakk’a yönelmesiyle elde edilir. Bir sohbetinde Terzibaba bu dönüşümü şöyle açıklar:
Bakın iki muhabbeti bir birinden ayırmak lazımdır. Muhabbetin biri fiziğimizden kendi beşeriyetimizden kaynaklanır beşeridir bu tükenir biter işte bunun yerine işte insan muhabbetsiz yaşayamaz, muhabbetsiz olmaz bu işler ama ilahi muhabbeti hubbullahı koyması gerekir, “Yuhubbuhum ve yuhubbunellahe” onlar Allah’ severler onlar da Allah’ı sever bakın nefislerini sever de nefisleri ile sever yoktur nefsten bahsetmiyor “Hu” hüviyetini sever yani muhabbet orayadır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 16
Bu ilâhî muhabbet, bitip tükenmeyen, kaynağını Hakk’tan alan bir sevgidir. Kişiyi şartlanmışlıklardan, belirsizlikten ve tekrarın getirdiği usançtan kurtarır. Bu mertebeye ulaşmak için ise beşerî muhabbetin getirdiği duygusallığı ilim ve irfan ile aşmak gerekir. Hz. Musa (a.s.) kıssasında, Firavun’un bile Hz. Musa’ya sevgi duyması, Cenâb-ı Hakk’ın onun üzerine “kendimden bir muhabbet” (mehabbeten minnî) bırakmasıyla açıklanır. Bu, sıradan bir sevgi değil, doğrudan Zât’tan gelen ve en katı kalpleri bile etkileyen ilâhî bir muhabbet tecellisidir.
Bu geçiş, aynı zamanda bir temizlenme sürecidir. Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)’deki bir sohbette, gönlün dünya muhabbetinden temizlenmesi gerektiği bir kap misaliyle anlatılır. Bir kabın içine yeni ve taze bir şey koymak için önce içindekini boşaltmak ve kabı yıkamak gerekir. Aynı şekilde, gönül kabını da dünya pasından, kirinden ve madde bağlantılarından temizlemeden, oraya Hakk’ın muhabbetini doldurmak mümkün değildir. Bu temizlik, bâtınî bir taharettir ve ilâhî muhabbete yer açmak için zorunludur.
Seyr-i Sülûkun Yakıtı ve Yolu
Terzibaba’nın sohbetlerinde şeriat, tarikat, hakikat ve marifet mertebeleri arasındaki geçişlerde muhabbet kilit bir rol oynar. Şeriat mertebesindeki ibadetlerin daha çok fiilî ve bir miktar “kuru” olduğu, tarikat mertebesine geçildiğinde ise işin içine muhabbetin girdiği belirtilir. Sohbet Arası Sohbetler CD 16’da yer alan bir açıklamaya göre, tarikatın asıl görevi “muhabbet üretmek” ve yolculuk için “yakıt hazırlamaktır”. Bu yakıt; zikir, ilahiler ve özellikle geçmiş büyüklerin menkıbelerinin anlatıldığı, duyguları harekete geçiren sohbetlerle elde edilir.
Bu ilk aşamadaki duygusal muhabbet, sâliki ileriye taşıyan bir itici güçtür. Ancak yolun kendisi değil, sadece bir aracıdır. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) kaydında, tarikatta kalındığı sürece duygusal oluşumların kişiye perde olabileceği, bu yüzden bu mertebenin de aşılması gerektiği vurgulanır. Gerçek ilerleme, bu muhabbet yakıtını kullanarak hakikat mertebesine ulaşmakla mümkündür.
Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde ise, zikirden asıl muradın “gizli muhabbetinin ortaya çıkması” olduğu ifade edilir. Kişi vuslat haline erdiğinde, zikrin şekli ve yoğunluğu değişir. Artık zikir, muhabbet üretmek için bir çaba olmaktan çıkar, muhabbetin doğal bir ifadesi haline gelir. Gönülde Allah’tan başka bir şey kalmadığında, yani muhabbet kalıcı bir hâl aldığında, kişi artık harflere ve seslere ihtiyaç duymadan, tefekkür ile zikrine devam eder.
Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)’de bu süreç, İslâmî yaşantının bütünlüğü içinde ele alınır. Şeriat mertebesi, İslâm’ın %20’lik bir bölümü olarak tasvir edilir ve bu bölümün hakkıyla yaşanmaması, bir üst mertebe olan tarikatın kapısını çalamamaya neden olur. Tarikat mertebesinin görevi ise muhabbet üretmektir. Bu muhabbet, kişiyi şeriatın zahirî uygulamalarının ötesine taşıyarak hakikat yolculuğuna hazırlar. Bu yüzden tarikat, yolun kendisi değil, yolda ilerlemeyi sağlayan enerjinin üretildiği bir istasyondur.
Mürşid ve İhvan Arasındaki Muhabbet Bağı
Terzibaba’nın irfan mektebinde muhabbet, sadece kulun Allah’a olan sevgisi değil, aynı zamanda mürşid ile derviş ve dervişlerin kendi aralarındaki (ihvan) ilişkinin de temelidir. Bu bağ, kuru bir hiyerarşi veya talimat ilişkisi değil, gönülden gönüle akan canlı bir cereyandır. Terzi Baba (Cilt 1) kitabında, Terzibaba’ya duyulan derin muhabbet, bir dervişin kaleminden şöyle dökülür:
Şu benim divane gönlüm senin muhabbet oklarınla yaralandığından bu yana dermansız bir derde yakalandım. [...] Senin muhabbetin bir sarmaşık gülü gibi bütün varlığıma sarıldı ve kucakladı. Senden gayrıya bakamıyorum çünkü gözlerim bağlandı. — Terzi Baba (Cilt 1)
Bu muhabbet, zuhuratlarda da kendini gösterir. Esintiler (4) kitabında yorumlanan pek çok rüyada, bir kişinin Terzibaba’yı görmesi, ona olan muhabbetinin bir yansıması olarak değerlendirilir. Bir zuhuratta, mürşide sarılma anında hissedilen akış, "siryani zati" yani "zâtî akış" olarak tanımlanır ve bunun ilâhî muhabbetin gönülden gönüle akması olduğu belirtilir. Bu, muhabbetin sadece nefsî bir bağ değil, mânevî bir enerji aktarımı olduğunu gösterir.
Terzibaba’ya göre bu ilişki, klasik tarikat nizamlarından farklı olarak bir “aile evi sistemi” gibidir ve bu hale “ehlibeyt/ev ehli” denir. Bu nizamın temeli, karşılıklı muhabbettir. Esintiler (4)’te geçen bir yorumda şöyle denir: “Aslında kimin gönlünde Efendimizin muhabbeti varsa o nu kendinde gönül hanesinde misafir ediyorsa o mahal "Eba Eyyübel ensari" makamındadır.” Bu, muhabbetin kişiyi nasıl şerefli bir makama taşıdığını gösteren güzel bir örnektir. El öpme adabı dahi bu muhabbet ekseninde yorumlanır; öpülen elin aslında “yedullah” (Allah’ın eli) olduğu, bu fiilin bütün varlığı kucaklayan bir “muhabbetullah” olduğu ifade edilir.
Ancak bu muhabbet ilişkisinin bir tehlikesi de vardır. Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)’de belirtildiği üzere, tarikat mertebesinde mürşide duyulan muhabbet, eğer sâlik orada takılıp kalırsa en büyük perdeye dönüşebilir. Mürşidin görevi perdeyi açmaktır, kendisi perde olmak değildir. Eğer arif bir mürşid değilse veya sâlikin muhabbeti beşerî düzeyde kalırsa, mürşidin şahsı, Allah’a giden yolda bir engele dönüşür. Gerçek bir mürşid, belli bir aşamadan sonra dervişin önünden çekilerek onun kendi yolunu bulmasına yardımcı olur.
İlim ve Muhabbet Dengesi
Terzibaba’nın en belirgin vurgularından biri, muhabbetin ilim ve irfan ile dengelenmesi gerektiğidir. Tek başına muhabbet, kişiyi duygusallığa ve kontrolsüz cezbe hallerine sürükleyebilir. Tek başına ilim ise kişiyi kibre ve kuruluğa götürebilir. Gerçek kemâl, bu ikisinin birliğindedir. Sohbet Arası Sohbetler CD 16’da bu denge çok net bir şekilde açıklanır:
Yani bir ilim ki muhabbeti yoksa o eksiktir. Bir muhabbet ki ilmi yoksa o da eksiktir bir birine perde olurlar. İlmin muhabbeti yoksa o kişiye ilim perde olur, nitekim zahir ulemanın hali böyledir. Eğer bir yerde muhabbet var ilim yoksa o muhabbette duygu meydana getirdiğinden duygular ona perde olmaktadır. İlmin benliğini muhabbet giderir, muhabbetin ilimsizliğini yani muhabbetin duygusallığını da ilim giderir. İkisi birlikte olsun. Muhabbet ilmin verdiği benliği giderir, yumuşatır, benlik yapmaz o ilmi ile gururlanmaz, işte içinde yaşanılan Hâdise budur, ben diyor, ben profesörüm diyor benden başka kimse yok diyor, en kral benim diyor, muhabbet ilmin verdiği gururu kibiri ortadan kaldırır, ilim muhabbetin duygusallığını da ancak ilim aştırır, çünkü duygusallık perde olur duygusallık güzel şeydir ama tarikat mertebesinin yaşantısıdır, orada oluşması da lazımdır, ama hep duygusallık hep o muhabbet içerisinde olursak onu ilim ile desteklemezsek o bize perde olur. — Sohbet Arası Sohbetler CD 16
Bu denge, yolun her aşamasında gözetilir. Tarikat mertebesinde üretilen beşerî muhabbetin, hakikat mertebesinde ilimle dizginlenmesi ve ilâhî muhabbete dönüştürülmesi gerekir. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde, “Bilinçsiz çok sevgi zıddı olanlara düşmanlığı getitir” denilerek sevgi ve muhabbetin irfaniyete olan ihtiyacı vurgulanır. Bu, muhabbetin körü körüne bir bağlılık değil, neyi, niçin ve nasıl sevdiğini bilen bir şuur hali olması gerektiğini gösterir.
Muhabbetin Kur'ân Kıssalarındaki Yansımaları
Terzibaba, Kur'ân-ı Kerîm'deki kıssaları yorumlarken muhabbet kavramını merkezî bir anahtar olarak kullanır. Bu yorumlar, muhabbetin sadece bir duygu değil, aynı zamanda ilâhî olayların ve insânî durumların arkasındaki temel hareketli olduğunu gösterir.
Bakara Sûresi üzerine yapılan sohbetlerde, Hz. Adem (a.s.) kıssasındaki "yasak ağaç" (şecer), dünyaya ve maddeye yönelik muhabbet ağacı olarak yorumlanır. Cenâb-ı Hakk'ın "o ağaca yaklaşmayın" emri, aslında sâliki nefsaniyetine, hayal ve vehimlerine yönelten muhabbetten uzak durması için bir uyarıdır. Bu ağaca yaklaşmak, yani yanlış yere muhabbet beslemek, kişiyi "zâlimlerden" yani hakikatten gafil olanlardan yapar.
Yine aynı eserde, meleklerin ve İblis'in Hz. Âdem'e secde etme meselesi de muhabbet ekseninde açıklanır. Meleklerin ibadetinin muhabbetullahtan ziyade, kendi zuhûrları gereği olduğu; İblis'in ise benliğine olan muhabbeti sebebiyle secde etmediği anlatılır. Hz. Âdem ise, Cenâb-ı Hakk'ın bütün isimlerini ve dolayısıyla ilâhî muhabbetin kabiliyetini taşıdığı için üstün kılınmıştır.
Benî İsrail'in altından yaptıkları buzağıya tapmaları da yanlış yönlendirilmiş bir muhabbetin sonucudur. Bakara Sûresi sohbetlerinde, onların kalplerine "buzağı muhabbeti içirilmişti" (Bakara, 2/93) belirtilir. Bu, maddeye ve zahirî güce olan aşırı sevginin, insanı nasıl hakikatten uzaklaştırıp bir puta tapar hale getirebileceğinin bir örneğidir. Muhabbet doğru yöne çevrilmediğinde, en büyük sapmaların kaynağı olabilir. Bu kıssalar, muhabbetin yönünün ve nesnesinin, en az muhabbetin kendisi kadar önemli olduğunu ortaya koyar.
Zuhûrun ve Varlığın Kaynağı Olarak Muhabbet
Muhabbet, Terzibaba’nın yaklaşımında sadece mânevî bir duygu değil, aynı zamanda tüm varlığın vücûdî temelidir. Bu anlayış, ben gizli bir hazine idim bilinmekliğimi sevdim ve bu âlemleri halk ettim şeklindeki kudsî hadise dayanır. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) kaydında, bu âlemlerin muhabbet ile ayakta durduğu, eğer muhabbet olmasaydı hiçbir şeyin yerinde durmayacağı, ne annenin çocuğuna bakacağı ne de topraktan ürünlerin çıkacağı anlatılır. Bu, muhabbeti evrensel bir yasa ve halk edici bir enerji olarak konumlandırır.
Nusret Tura da Aşk ve Muhabbet Yolu’nda bu kâinatî boyutu vurgular. Ona göre aşk ve muhabbet, bütün güzelliklerin aslıdır; atomlardan yıldızlara kadar her şey onun tesiriyle hareket eder. Varlığın mayasında bu ilâhî sevgi vardır. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde, bu ilk muhabbetin Hakikat-i Muhammediyye’de zuhur ettiği ve oradan tüm âlemlere dağıldığı belirtilir. Bu bakış açısı, muhabbeti bireysel bir histen çıkarıp, onu bütün varlığı birbirine bağlayan ilâhî bir ağ olarak görmemizi sağlar. Hatta bir varlığa duyulan muhabbetin dahi, aslen ondaki Hakk varlığına yönelik olması gerektiği, aksi takdirde bunun bir tür putperestlik olacağı Terzi Baba (Cilt 1)’de ifade edilir.
el-Vedûd İsminin ve Zâtî Tecellinin Mahalli
Terzibaba’nın öğretisinde muhabbet, Allah’ın el-Vedûd ismiyle doğrudan ilişkilidir. el-Vedûd, hem çok seven hem de çok sevilendir. Terzi Baba (Cilt 2)’de İnsan-ı Kâmil’in Vedûd olduğu, yani sonsuz aşkın kaynağı ve tecelli mahalli olduğu belirtilir. Bu, Kur’ân-ı Kerîm’deki “İman edip Sâlih amel işleyenler var ya, rahmân onları sevdirecektir” (Meryem, 19/96) âyetiyle de desteklenir. Burada sevdirenin, Vedûd sıfatının sahibi olan İnsan-ı Kâmil olduğu yorumu yapılır.
Bu bağ, dervişlerin zuhuratlarında da tecrübe edilir. Esintiler (4)’te yer alan bir rüyada, bir derviş, Terzibaba’dan yayılan muhabbet halkasını görünce, “Babam Vedûd ya ondan” diyerek bu hale bir açıklama getirir. Bu, muhabbetin kaynağının ilâhî bir ismin tecellisi olduğu şuurunu gösterir.
Muhabbetin en yüce tecellisi, Zâtî bir lütuf olarak ortaya çıkar. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde, Cenâb-ı Hakk'ın Hz. Musa’nın üzerine “kendisinden bir muhabbet” (mehabbeten minnî) bıraktığı anlatılır. Bu, isimler ve sıfatlar perdesinden değil, doğrudan Zât’tan gelen bir muhabbettir. Terzibaba’ya göre bu, yolcular için büyük bir müjdedir. Bu zâtî muhabbet, sâlikin gönlünde doğan “veled-i kalb”e (kalp çocuğu) verilir ve en büyük düşman olan nefsi emmârenin bile ona sevgiyle yaklaşıp onu büyütmesine neden olur. Bu, muhabbetin en amansız düşmanlıkları bile nasıl dönüştürebileceğinin en çarpıcı örneğidir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Fusûsu'l-Hikem'in Muhammed Fassı, muhabbet kavramını varlığın ve mârifetin merkezine yerleştiren en temel açıklamalardan birini sunar. Bu Fass, muhabbeti, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in hadîs-i şerîfinde geçen “Sizin dünyânızdan bana üç şey sevdirildi” ifadesi ekseninde ele alır. Açıklamalar, özellikle kadınlara duyulan muhabbetin, Hakk’ı en kâmil şekilde müşahede etmenin bir yolu olduğunu göstererek, beşerî sevgiden ilâhî aşka uzanan bir köprü kurar.
Şerhe göre her şeyin aslı, Cenâb-ı Hakk’ın Kendi Zât’ına olan muhabbetidir. Varlığın ortaya çıkışı, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim ve bu alemleri halk ettim” şeklinde ifade edilen kudsî hadise dayanır. Bu ilk muhabbet, bütün kâinatın varlık sebebidir. Ahmed Avni Konuk şerhinde bu durum şöyle ifade edilir:
Eğer bu muhabbet-i zâtiyye olmasa idi, bu vücûdât-ı izâfiyye zâhir olmazdı. Binâenaleyh asl-ı vücûd muhabbetten ibaret oldu. — Kelime-i Muhammediyye
Bu ilâhî muhabbet, varlık mertebelerinde katman katman açılarak insanda en yetkin ifadesini bulur. Fass’a göre erkek (racül), Hakk’ın bir tecellisidir; kadın (nisâ) ise erkeğin bir cüz’ü, ondan bir tecellidir. Bu nedenle erkeğin kadına olan muhabbeti, aslında kendi aslına, yani kendisinin de bir tecellisi olduğu Hakk’a olan muhabbetinin bir yansımasıdır. Kadının erkeğe olan sevgisi de yine kendi aslına duyduğu bir iştiyaktır. Terzibaba’nın şerhinde bu incelik, sevginin aslında kişinin kendi nefsine, yani kendi hakikatine yönelik olduğu şeklinde açıklanır:
Ve bir şeyin muhabbeti ancak kendi nefsinedir. Yani Âdem’in (a.s.) Havva valideye olan muhabbeti kendi nefsine olan muhabbetidir. Başka bir yere olan muhabbeti değildir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu bakış açısıyla, mecazî aşk, hakikî aşka açılan bir kapıya dönüşür.
Bu Fass’ın en önemli ayrımlarından biri, Peygamber Efendimizin “Bana sevdirildi” (hubbibe ileyye) ifadesi ile “Ben sevdim” (ehbabtü) dememesi arasındaki sırdır. Şerhlerde bu durum, muhabbetin kaynağının kulun kendi nefsi değil, doğrudan doğruya ilâhî bir lütuf ve tecelli olduğunu gösterdiği şeklinde yorumlanır. Eğer sevgi nefsânî olsaydı, geçici ve sonlu olurdu. Fakat “sevdirilmiş” olması, onun kaynağının ilâhî olduğunu ve bu sevginin kulda Hakk’ın bir ahlakıyla ahlaklanma neticesinde ortaya çıktığını belirtir. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu konu, beşerî muhabbet ile ilâhî muhabbet arasındaki temel fark olarak vurgulanır:
Ve “ehabtü” ya'nî "Ben kendi nefsimden sevdim" buyurmadı. Çünkü onun muhabbeti onu kendi sureti üzerine halk eden Rabb-i mutlakadır. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Fass’ın zirve noktası, ârifin muhabbeti ile gâfilin şehveti arasındaki farkı ortaya koymasıdır. Hakk’ı bilerek ve O’nun tecellisi olarak kadına muhabbet eden kişinin sevgisi, ilâhî bir sevgidir (hubb-i ilâhî). Bu müşahededen yoksun olarak, yalnızca nefsânî ve tabii bir arzuyla (şehvet-i tabîiyye) yönelen kimsenin sevgisi ise “ruhsuz bir suret” gibidir. Ârif, kadında hem Hakk’ın fâil (etkin) hem de münfail (edilgin) tecellilerini bir arada müşahede eder. Çünkü kadın, erkekten zuhur etmesi yönüyle münfail, erkeğin ise Hakk’tan zuhur etmesi yönüyle fâildir. Bu ikili müşahede imkânından dolayı, Hakk’ın en kâmil ve en tam olarak müşahede edildiği yerin kadın olduğu belirtilir. Bu nedenle kadınlara duyulan muhabbet, ârif için Hakk’a vuslatın en büyük vesilelerinden biridir.
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Mûsâ Fassı, muhabbet kavramına farklı ve bir o kadar da temel bir açıdan yaklaşır. Bu bölümde muhabbet, sadece insanlar arası bir duygu veya Hakk’a yönelik bir iştiyak olarak değil, bütün kâinattaki her türlü hareketin ardındaki evrensel bir ilke olarak tanımlanır. Şerhe göre, “hareket ebeden ancak hubbiyyedir”, yani varlıktaki her hareketin temelinde mutlaka bir sevgi, bir muhabbet yatar.
Bu ilke, en başta âlemin var oluş hareketine uygulanır. Varlık, sükûn halindeki yokluktan (adem) varlık (vücûd) alanına doğru bir hareket etmiştir. Bu ilk hareketin sebebi, Cenâb-ı Hakk’ın “bilinmeye muhabbet etmesi”dir. Dolayısıyla bütün kâinat, bir “muhabbet hareketi” (hareket-i hubb) neticesinde ortaya çıkmıştır.
Böyle olunca alemin vücudu olan hareket yani bu alemin vücudunun dayandığı nokta yani kalışı harekettir. Hareket de muhabbetle meydana gelmektedir. Yani hareketin aslı da muhabbettir. Rasulullah “Ben bir hazine idim bilinmedim, bilinmeye muhabbet ettim “ kavliyle buna tembih eyledi. Şimdi bu muhabbet olmasaydı alem kendi aynında zahir olmaz idi. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Bu evrensel yasa, en basit beşerî eylemlere kadar uzanır. Örneğin, birinin korkudan kaçması bile özünde bir muhabbet hareketidir; çünkü kişi, kurtuluşa ve selamete olan sevgisinden dolayı kaçar. Hz. Musa’nın Kıptî’yi öldürdükten sonra Mısır’dan firarı da zâhiren bir korku gibi görünse de, bâtınen “necâta muhabbet” yani kurtuluşa olan sevgisinden kaynaklanan bir harekettir.
Mûsâ Fassı’nın muhabbet konusundaki en özgün ve aydınlatıcı yönü, Tâhâ Suresi’nde geçen “Ben kendimden ona bir muhabbet verdim” (ve elkaytü aleyke mehabbeten minnî) âyetine getirdiği yorumdur. Şerhlerde bu âyet, muhabbetin sadece kulun çabasıyla elde edilen bir hal değil, aynı zamanda doğrudan Zât’tan lütfedilen hususi bir tecelli olabileceğini gösterir. Bu, sıradan bir sevgi değil, Hakk’ın “benden” diyerek doğrudan Kendi Zât’ına izafe ettiği, en katı kalpleri (Firavun gibi) bile etki altına alabilen bir kuvvettir. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu Zâtî muhabbetin sadece Hz. Musa’ya mahsus olmadığı, Musevîyet mertebesine ulaşan her sâlike bu lütfun verilebileceği müjdelenir:
Firavun için 70 bin çocuğu kestirdi diyorlar, bu kadar gaddar olan bir insan yalnız Musa’nın (a.s.) önünde diz çöktü. Bu elbette fiziki manada değil, neden işte Musa’da (a.s.) Cenab-ı Hakkın bizatihi kendi Zat’ıyla veya kendi Zat’ından oraya ilka eylediği muhabbeti vardır. İşte herhangi bir seyri süluk sahibi mertebe-i Museviyete ulaştığında kendisine bu muhabbet verilmektedir. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Bu Fass, muhabbetin aynı zamanda “ateş” (nâr) ile olan ilişkisine de dikkat çeker. Zuhûrun temelindeki ilâhî muhabbetin harareti, âlemin aslının ateş olmasının sırrıdır. Bu nedenle Hakk, Hz. Musa’ya bir ağaçta ateş suretinde tecelli etmiştir. Bu tecelli, hem Hz. Musa’nın o anki ihtiyacına bir cevap hem de varlığın kökenindeki muhabbet ateşine bir işarettir.
Terzibaba’nın irfan mektebindeki muhabbet anlayışının klasik tasavvuftaki kökleri, Fusûsu'l-Hikem’in bu Fass’larına yapılan şerhlerde açıkça görülür. Muhammed Fassı’nda, nefsânî arzu (şehvet-i tabîiyye) ile ilâhî sevgi (hubb-i ilâhî) arasında yapılan ayrım ve ârifin bu sevgiyi Hakk’ı müşahede için bir vesile kılması, Terzibaba’nın beşerî muhabbetten ilâhî muhabbete geçiş ve muhabbetin ilim ile dengelenmesi gerektiği yönündeki vurgularıyla birebir örtüşür. Mûsâ Fassı’nda ise muhabbetin kâinatın varlık sebebi ve her hareketin ardındaki temel yasa olarak sunulması, Terzibaba’nın “âlemlerin muhabbet ile ayakta durduğu” yönündeki açıklamalarına zemin teşkil eder. Özellikle, Hz. Musa’ya lütfedilen ve Zât’tan gelen bir tecelli olarak yorumlanan mehabbeten minnî (benden bir muhabbet) kavramı, Terzibaba’nın en zorlu düşmanlıkları bile dönüştüren Zâtî muhabbet lütfuna dair sohbetlerinde doğrudan yankı bulur.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhleriyle zenginleşen Mesnevî-i Şerîf, muhabbeti kâinatın varoluş sebebi, seyr ü sülûkun en süratli yolu ve ilâhî hakikatleri idrak etmenin anahtarı olarak pek çok katmanda ele alır. Muhabbet, sadece bir duygu değil, varlığın dokusuna işlenmiş ilâhî bir sırdır. Hz. Mevlânâ’nın beyitleri ve Konuk’un açıklamaları, bu sırrın perdesini aralayarak muhabbetin farklı tecellilerini gözler önüne serer.
Zuhûrun Kaynağı Olarak Muhabbet
Mesnevî, varlığın kökenini Cenâb-ı Hakk’ın Kendini bilinmeye olan muhabbetine dayandırır. Bu fikir, tasavvuf geleneğinde sıkça zikredilen “Ben bir gizli hazîne idim; bilinmeğe muhabbet ettim; halkı bilinmek için yarattım” meâlindeki kudsî hadise dayanır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2’de geçen bir beyitte Hz. Mevlânâ bu hakikate şöyle işaret eder:
Gizli hazîne idi, doluluktan çak etti; toprağı eflâkten pek ziyâde tâbân etti. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Ahmed Avni Konuk bu beytin şerhinde, bu hadisin senedinin zayıf olsa da keşfen, yani mânevî tecrübe ile sahih olduğunu belirtir. Konuk’a göre bu, Allah’ın Zât’ında gizli olan kemâlâtını ve güzelliklerini yine Kendi Zâtı’nda seyretme arzusudur. Bu ilâhî muhabbet, bir “doluluktan” taşarak âlemleri var etmiştir. Bu sebeple varlığın mayası muhabbettir ve her zerre bu ilâhî Aşk ile hareket eder. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10’da bu fikir daha da ileri taşınır; kâinatın kendisi, bu ilâhî muhabbet deryasının üzerindeki bir köpük gibidir:
Aşk bir denizdir. Gök onun üzerinde bir köpüktür. Zîrâ yüz Züleyhâ bir Yûsuf'un hevâsındadır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’un açıklamasına göre, varlığın temelinde bu ilâhî muhabbet olduğundan, atomlardan bitkilere, hayvanlardan insanlara kadar her varlıkta bir üst mertebeye yükselme aşkı mevcuttur. Bu, muhabbetin sadece insana özgü bir his olmadığını, tüm kâinatı ayakta tutan evrensel bir kanun olduğunu gösterir.
Kadına Muhabbetin Hakikati
Mesnevî, dünyevî ve beşerî sevgileri de ilâhî bir bakış açısıyla yeniden yorumlar. Özellikle kadına duyulan muhabbet, basit bir nefsânî arzu olarak görülmez; bilakis, Hakk’ı en kâmil şekilde müşahede etme vesilelerinden biri olarak değerlendirilir. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2’de Hz. Mevlânâ, kadının mazhar olduğu bu ilâhî tecelliyi şöyle ifade eder:
Hakk'ın pertevidir, o ma'şûk değildir; o Hâlık'tır, gûyâ mahluk değildir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu beytin şerhinde Ahmed Avni Konuk, konuyu İbn Arabî’nin Fusûsu'l-Hikem’deki açıklamalarıyla derinleştirir. Konuk’a göre erkek, Hakk’ın sureti üzerine halk edildiği gibi, kadın da erkeğin sureti üzerinedir; dolayısıyla kadın, “Allah’ın âyinesinin âyinesi” olur. Erkek, kadınla olan en yakın birlikteliğinde hem fâil (etken) hem de münfail (etkilenen) olduğu için, kadında Hakk’ı müşahede etmesi en tam ve kâmil müşahededir. Bu sebeple Hz. Muhammed’in (s.a.v.) “Sizin dünyânızdan bana üç şey sevdirildi ki, kadınlar ve güzel kokular ve namaz içinde gözümün aydın olmasıdır” buyurmasının ardındaki sır budur. Ârif bir kimse, kadına baktığında onun suretine değil, onda parlayan Hakk’ın cemâlî sıfatlarının yansımasına, yani “pertev-i Hak”ka nazar eder. Bu bakış açısı, beşerî muhabbeti ilâhî bir müşahedeye dönüştürür.
Aşk ve Korku: Sülûkun İki Yolu
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî şerhinde, Hakk’a giden yolda muhabbet ve korku arasındaki farka dikkat çeker. Korku ile yapılan ibadetler değerli olsa da, muhabbet ile atılan adımlar sâliki hedefe çok daha hızlı ulaştırır. Zira muhabbet, ilâhî bir sıfattır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10’da bu ayrım net bir şekilde ortaya konur:
Aşk Halik'ın vasfıdır; amma ki korku, ferce ve cevfe mübtelâ olan bendenin vasfıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk, bu beyti açıklarken aşk ve muhabbetin Hakk’ın bir sıfatı olduğunu Kur’ân-ı Kerîm’deki “Allah onları sever ve onlar da Allah'ı sever” (Mâide, 5/54) âyetiyle delillendirir. Korku ise, bedensel ihtiyaçlarına ve varlığına bağlı olan kulun bir vasfıdır. Bu nedenle, korkuyla yol alan zâhidlerin seyri yavaşken, aşk ile kanatlanan âriflerin seyri çok süratlidir. Konuk, bu münasebetle Necmeddin Kübrâ’nın tasnifine atıfta bulunarak Hz. Mevlânâ’nın yolunun, en çevik ve süratli yol olan “tarîk-ı şüttâr” yani âşıklar yolu olduğunu belirtir. Bu yolun esası, muhabbet ateşinin Allah’tan başka her şeyi yakıp yok etmesidir.
Bu yaklaşım, Terzibaba’nın sohbetlerinde vurguladığı ilim ve muhabbet dengesiyle de birleşir. Mesnevî şerhlerinde, özellikle kadına duyulan muhabbetin ardındaki ilâhî sırların irfan ile açıklanması, muhabbetin kör bir duygudan ibaret kalmasını engeller. Konuk’un İbn Arabî’ye atıfla yaptığı derin tefsirler, muhabbetin nasıl bir bilgi ve müşahede aracı haline gelebileceğini göstererek, onu ilimle temellendirir. Böylece muhabbet, hem bir cezbe kaynağı hem de bir marifet kapısı olur.
Kavramlar Ağında Muhabbet
Muhabbet, Terzibaba İrfan Mektebi’nin öğretisinde pek çok temel kavramla iç içe geçmiş bir hakikattir. Bu bağların en başında, beşerî muhabbetten ilâhî muhabbete doğru yaşanan dönüşüm gelir; bu, yolculuğun hem yakıtı hem de gayesidir. Bu yolculukta muhabbet, sâliki Şeriat mertebesinin zahirî amellerinden Hakikat mertebesinin bâtınî idrakine taşıyan bir köprü vazifesi görür. Muhabbetin en kâmil tecellisi Hz. Muhammed (s.a.v.) olduğu için, o “Habibullah” olarak anılır ve zuhûrun gayesi onun muhabbetiyle ilişkilendirilir.
Muhabbetin kör bir duygusallığa dönüşmemesi için İrfan ile dengelenmesi şarttır; ilim muhabbetin duygusallığını, muhabbet de ilmin kibrini giderir. Bu canlı bağ, özellikle Mürşid ile derviş arasında bir “zâtî akış” olarak tecrübe edilir ve mânevî eğitimin temelini oluşturur. Muhabbetin kaynağı, Allah’ın hem seven hem sevilen olduğunu ifade eden el-Vedûd isminin bir tecellisidir. Bu ilâhî lütuf, Hz. Musa (a.s.) kıssasında olduğu gibi, doğrudan Zât’tan gelen bir “mehabbeten minnî” (benden bir muhabbet) olarak en katı kalpleri bile yumuşatabilir. Bu öğretinin klasik dayanakları, muhabbeti varlığın ve mârifetin temeline koyan Fusûsu'l-Hikem ve onu en süratli yol olarak tanımlayan Mesnevi-i Şerif gibi temel eserlerde derinlemesine işlenir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede muhabbet kavramı, Terzibaba’nın ve tasavvuf klasiklerinin çeşitli eserleri ışığında ele alınmıştır.
Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu adlı eseri, muhabbetin kâinatı ayakta tutan evrensel bir cazibe kanunu olduğunu, atomlardan yıldızlara kadar her şeyin bu ilâhî aşkla hareket ettiğini ortaya koyarak konuya kâinatî bir çerçeve sunar.
Terzibaba’nın sohbetlerinden derlenen eserler, muhabbetin irfan yolundaki işlevini ve mertebelerini açıklar. Terzi Baba ciltleri ve Esintiler (4), muhabbetin mürşid-derviş ilişkisindeki canlı ve dönüştürücü rolünü, zuhuratlardaki yansımalarını ve “aile evi” nizamındaki merkezî yerini gösterir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler kayıtları ise beşerî muhabbet ile ilâhî muhabbet arasındaki farkı, muhabbetin seyr-i sülûkun yakıtı olma görevini ve özellikle ilim ile dengelenmesinin zorunluluğunu vurgulayan en temel kaynaklardır. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah ve Bakara Sûresi sohbetleri, Kur’ân kıssalarını muhabbet anahtarıyla okuyarak yanlış yere yönlendirilen sevginin tehlikelerini ve Zât’tan gelen muhabbet lütfunun gücünü ortaya koyar.
Makale, Terzibaba’nın bu yaklaşımının klasik köklerini göstermek için temel şerhlerden de yararlanır. Kelime-i Muhammediyye ve Kelime-i Mûseviyye şerhleri, İbn Arabî’nin Fusûsu'l-Hikem’deki bakış açısını aktararak muhabbetin varoluşun sebebi, Hakk’ı müşahede etmenin bir yolu ve her hareketin ardındaki ilke olduğunu gösterir. Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise muhabbeti Hakk’a giden en süratli yol olarak tanımlar ve kadına duyulan muhabbetin ardındaki ilâhî sırları açıklayarak konuya Mevlevî meşrebinin derinliğini katar.
Değerlendirme
Bu makale, muhabbetin Terzibaba İrfan Mektebi’nde sadece bir duygu değil, varlığın zuhûr sırrından seyr-i sülûkun her aşamasına yön veren hareketli bir kuvvet olarak ele alındığını göstermektedir. Terzibaba’nın yaklaşımındaki en belirgin özelliklerden ilki, muhabbeti beşerî ve ilâhî olmak üzere iki düzlemde ele almasıdır. Beşerî muhabbet yolculuğun başında gerekli bir yakıt olarak görülürken, asıl hedefin bu yakıtı kullanarak kalıcı, bitimsiz ve doğrudan Hakk’tan gelen ilâhî muhabbete ulaşmak olduğu vurgulanır.
İkinci olarak, Terzibaba’nın nazarında muhabbetin tek başına yeterli olmadığı, mutlaka irfan ile dengelenmesi gerektiği öne çıkar. Bu denge, sâliki hem körü körüne bir bağlılığın getireceği duygusal taşkınlıklardan hem de kuru bir bilginin yol açabileceği kibir ve katılıktan koruyan bir pusula işlevi görür. Bu yaklaşım, tasavvuf yolunu bir cezbe ve duygu serüveni olmaktan çıkarıp şuurlu bir idrak ve dönüşüm süreci olarak konumlandırır. Makale, bu öğretinin köklerinin Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasiklerde nasıl yer aldığını göstererek, Terzibaba’nın bu derin mirası günümüz insanının anlayışına nasıl taşıdığını ortaya koyar. Muhabbetin bu çift yönlü ve dengeli yapısını anlamak, onun İrfan ile nasıl bir bütünlük içinde sâliki olgunlaştırdığını kavramak için önemli bir adımdır.