Tecelli

Bu mecliste buluşmamızın gayesi, Hakk’ın sırlarına bir nebze olsun aşina olmak, kendi hakikatimize doğru bir adım daha atmaktır. Önümüze sereceğimiz kavram, tasavvufun kalbi, varlığın sırrı ve idrakin zirvesi olan tecelli bahsidir. Tecelli, bir kelime veya bir nazariye değil, kâinatın her zerresinde her an yeniden zuhûr eden, mü’minin kalbinde şuhûd edilen (bizzat seyredilen) ilâhî bir fiildir. O, Zât-ı Mutlak’ın, kendi güzelliğini ve sonsuz hazinelerini görmek ve göstermek için isimleri ve sıfatlarıyla âlemler aynasında görünmesidir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin bütün sohbetleri, bu tek hakikati, yani tecelliyi farklı aynalarda, farklı mertebelerde seyretmekten ibarettir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Tecelli kelimesi, Arapça “cilâ” kökünden gelir; bir şeyin üzerindeki pası, tozu silip parlatmak, gizli olanı açığa çıkarmak, görünür kılmak demektir. Hakk’ın da kendi Zâtî hakikatini kesret (çokluk) âleminde, varlık perdesinde görünür kılmasıdır. Bu, bir yoktan var etme değil, gizli bir hazinenin kendini açığa vurmasıdır. Bu yolun nihai gayesi de insanın, kendi varlığının bir tecelli mahalli, bir ayna olduğunu idrak ederek, üzerindeki benlik tozunu silip, o ilâhî güzelliği kendi özünde seyretmesidir.

Bu yolculuğun en büyük engeli, insanın kendi vehmi, kendi nefsidir. Bu sebeple hakikat arayışının ilk ve en mühim şartı, ihtiyari ölüm ile ölmek, yani nefsanî arzulardan, benlik davasından vazgeçmektir. Bu, bedeni öldürmek değil, bedeni ve dünyayı bir bineğe çeviren sahte “ben” saltanatını yıkmaktır. Ancak bu sayede insan, Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği o yüce makama, asli asaletine kavuşabilir.

Yerlerde sürünmekten kurtulup ayağa kalkması ve asli asaletine ulaşması, bu ve benzeri tevhid kitaplarında belirtilen kendi hakikatlerini anlaması ile ancak mümkün olacaktır. Umarım Azrâîl (a.s.) ile zaruri ölüm gelmezden evvel ihtiyari ölüm ile, bu dünyanın ve kendi beden dünyamızın hakikatini idrak etmiş olarak varlığımızı daha evvelden Hakk’a teslim ederiz de Azrâîl (a.s.) geldiğinde varlığımızda sadece geriye kalmış bir çuval et ve kemikten başka bir şey bulamamış olsun.

İrfan kitaplarını okumak, sohbetleri dinlemek, bir entelektüel merak değil, Azrail (a.s.) kapıyı çalmadan önce canı sahibine teslim etme talimidir. Varlığımızı, yani “ben varım” iddiamızı Hakk’a teslim ettiğimizde, geriye kalan bu et ve kemik yığını, O’nun tecellileri için arınmış bir ayna olur. Azrail (a.s.) geldiğinde ise alacağı bir “benlik” bulamaz, çünkü o emanet çoktan sahibine iade edilmiştir. Bu, tecellinin en üst mertebede, sâlikin kendi varlığında yaşanmasıdır.

Bu yüce hakikatlerin bizlere ulaşması da yine bir tecelli silsilesi iledir. Hakk, kendi sırlarını önce Habîbi Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.v) kalbine indirmiş, o nur da asırlardır evliyaullahın, ariflerin kalplerinden süzülerek bizlere kadar ulaşmıştır. Abdülkerim Cîlî Hazretleri gibi büyüklerin yazdığı eserler, Terzibaba gibi günümüz irfan ehlinin yaptığı şerhler (açıklamalar), bu tecellinin devamından başka bir şey değildir.

Uzun zamandır sohbetlerini yaparak kayda aldığımız Abdülkerim Cîlî Hz. nin gerçekten çök yüce hakikatleri bünyesinde bulunduran “ İnsân-ı Kâmil ” isimli kitabının acizane şerhi bittikten epey zaman sonra, nihayet onun da ses kasetlerinin kayda geçirme işlemleri de bittikten sonra, bu sahada hizmeti geçen evlâtlarımıza teşekkür ederim sağ olsunlar. Daha sonra kayda geçen bu ses kayıtlarının okuyucularımıza sunulabilmesi için kitap haline dönüştürülmesi gerekiyordu vakti gelmiş ki Rabb’im izin verdi, şükür “giriş” bölümü şerhi ile birinci kitap tamamlanmış oldu.

Bir mürşidin, sohbetlerinin yazıya geçirilmesini "Rabb'im izin verdi, vakti gelmiş ki" diyerek Hakk'ın iradesine bağlaması, bu işin beşerî bir gayretin ötesinde, ilâhî bir muradın tecellisi olduğunu gösterir. Söz, bir arifin kalbinden zuhûr eder; bu, Kelâm sıfatının bir tecellisidir. O söz, bir dinleyenin kulağına ulaşır; bu, Sem' sıfatının bir tecellisidir. Sonra o söz, bir başka gönülde makes bulur, yazıya dökülür ve binlerce kalbe ulaşmak üzere bir kitaba dönüşür. Bu süreç, tecellinin irşad (doğru yolu gösterme) maksadıyla nasıl işlediğinin canlı bir misalidir.

Bu eserlerin amacı, insanın ufkunu açmak ve ona unutulmuş kıymetini hatırlatmaktır. İnsan, âlemlerin bir harikası, Hakk'ın halifesi olarak halk edilmiştir. Ancak bu yüceliği unutup, nefsaniyet çukurunda sürünmektedir. Bu kitaplar, o süründüğü yerden onu ayağa kaldırmak için birer el uzatmadır.

Bütün âlemlerin bir harikası olan “ İnsân ” ne yazık ki kendi değerini, varlığının üzerinden binlerce sene geçtiği halde, çok azı müstena, anlamış ve kadrü kıymetini bilmiş değildir. Ayrıca bu kıymetini anlamamakta ısrar etmekte ve kısa süreli nefsi emmâre içinde olduğu dünya yaşantısını tercih edep, İlâh-i ve ebedi hayatını heba etmekte, gerek birey gerek toplum olarak, hazin bir sona doğru sür’atle gitmektedir.

Bu hazin gidişatı durduracak olan, insanın kendi hakikatine uyanmasıdır. Bu uyanış ise ancak vahyin ve ondan süzülen irfanın ışığıyla mümkündür. Kur'ân-ı Kerîm, en büyük tecellidir. O, Zât mertebesindeki "Ümm'ül-Kitab"dan (Kitabın Anası) bu şehadet âlemine inmiş bir rahmet ve basîret (içgörü) kaynağıdır. Tıpkı Kur'ân gibi, irfan eserleri de okuyanın kalp gözünü açmayı hedefler.

Bu kitap, Terzi Babanın “ Kur’ân-ı Kerîm’de Yolculuk ” serisinin bir parçası olan 45 Câsiye Sûresi’nin işârî tefsiridir. Câsiye sûresi, insanı vahyin ışığında tefekküre, Allah’ın birliğini idrake ve âhiretin hakikatine inanmaya davet eden bir Mekkî sûredir. Sûre boyunca, yaratılışın düzeninde tecellî eden ilâhî kudretin delilleriyle, vahyin hak olduğu ve Allah’ın her işte galip ve hikmet sahibi bulunduğu vurgulanır. (...) Böylece Kur’an-ı Kerim hem bir basîret hem de rahmet vesilesi olarak tanımlanır.

Tecelli sadece varlığın zuhûrunda değil, aynı zamanda o zuhûru anlamlandıracak olan bilginin, yani vahyin ve irfanın inişinde de kendini gösterir. Kâinattaki tecelliler "âfâkî" (dıştaki) ayetler, insanın kendi içindeki tecelliler "enfüsî" (içteki) ayetler, Kur'ân ise bu ikisini de okuyacak nuru ve usûlü öğreten "Kelâmî" ayetlerdir. Terzibaba İrfan Mektebi'nin bütün külliyatı, bu üç ayeti birbiriyle okuma, kâinat kitabını, insan kitabını ve Kur'ân kitabını tek bir Hakk kelâmının farklı tecellileri olarak idrak etme çabasının bir ürünüdür. Bu sohbetler, Zât tecelligâhından fiiller tecellisine, Ulûhiyyet mertebesinden Cemâl ve Celâl tecellilerine kadar uzanan bu sonsuz yelpazeyi, sâlikin idrakine sunma niyetinin bir tezahürüdür.

Terzibaba'nın Nazarıyla Tecelli: Aslı ve Mertebesi

Bu sohbet halkasında, varlığın en temel sırrına, Hakk’ın kendini açığa vurmasının hikâyesine, yani “tecelli” bahsine kapı aralayacağız. Tecelli, bir ağacın tohumdan çıkıp dal budak salması gibi, Zât-ı Mutlak’ın kendi gizli hazinesinden çıkıp âlemler suretinde görünmesidir. Bu, ne bir bölünme ne de bir parçalanmadır; bu, Güneş’in ışığıyla, denizin dalgasıyla kendini göstermesi gibi, Zât’ın sıfatlarıyla, isimleriyle ve fiilleriyle kendi kendine ayân olmasıdır.

Tasavvuf ehli, “halk etme” kelimesini aşk lügatinden çıkarmıştır. Çünkü “halk etme”, Hâlık ile halk edilen arasında bir ayrılık, bir mesafe vehmi doğurur. Hakikat mertebesinde ise O’ndan gayrı bir varlık yoktur ki, O’nun tarafından sonradan var edilsin. Bu yüzden irfan ehli, “halk etme” yerine “zuhur” ve “tecelli” der. Zuhur, gizlide olanın açığa çıkması; tecelli ise bir ayna misali, her bir varlıkta o varlığın kabiliyetine göre Hakk’ın bir vechinin, bir isminin parlamasıdır.

Ehlullah öyle demişler, Kamus-u aşktan yani büyük aşk lügatından yaratma kelimesini kaldırdılar yoktur bulamazsın, "y" harfine baksan yaratmayı bulamazsın. Onun yerine "t" harfinde tecelliyi bulursun, "z" harfinde zuhuru bulursun. İşte yaratma kelimesini kullandığımız sürece şirkten kurtulamayız, hakikat mertebesi itibariyle ama şeriat ve tarikat mertebesinde yaratma vardır. Çünkü ötelerde bir Allah'ın varlığına inanıyoruz ya, öyle kurgulamışız, ötelerde Allah varsa burada da kullar var, yaratılanlar var demektir.

Bu inceliği anladığımızda, bütün kâinatın Hakk’ın tecellilerinden ibaret bir ayine-i devran olduğunu görmeye başlarız. Artık karşımızda O’ndan ayrı, katı ve müstakil nesneler yoktur; O’nun isimlerinin ve sıfatlarının birer elbise giyerek temaşa eylediği bir sahne vardır.

Bilinmeklik Aşkı: Gizli Hazinenin Zuhuru

Bu muazzam tecelli silsilesinin başlangıcı, ariflerin dilinde bir inci gibi parlayan kudsî hadiste bulunur:

" Küntü kenzen mahfiyyen fe ahbebtü en u'rafe fe halaktü'l halka li u'rafe " ( Ben gizli bir hazîneydim; bilinmekliğimi sevdim, mahlûkâtı Beni bilsinler diye halk ettim ).

Bütün meselenin özü muhabbettir. Hakk, Zât’ının sonsuz kemâlini, isimlerinin ve sıfatlarının güzelliğini görmek ve göstermek istedi. Bu, bir ressamın içindeki sanatı tuvale dökmek istemesi, bir şairin gönlündeki ilhamı kelimelere büründürmek istemesi gibi, Zâtî bir iştiyaktır. O, kendi kendine ayna olacak bir varlık, yani insanı murad etti. Bu bilinme arzusu, varlığın en derin itici gücüdür.

Bu tecelli, mertebesiz ve isimsiz olan A'mâiyyet makamından, yani mutlak gayb karanlığından başladı. Orası, ne Hakk ne de halk isminin olmadığı, Zât’ın kendi kendindeliğidir.

Bilesin ki, “â’mâ , hakikatlerin öz hakikatinden ibarettir.” Çünkü o sırf zâttan ibarettir. Hiçbir mertebeye izafe edilemez. Orada ne Hakk’a, ne halka ait mertebeler vardır. Bu mânâda Rasûlullah (s.a.v.) ın şu hadisi yeterlidir; “Gerçekten â’mâ, altında da, üstünde de hava olmayan bir âlemdir.” Yani orada ne Hakk ismi vardır, ne de halk. â’mâ , sırf zâttan ibarettir.

Bu A'mâ'dan sonra, bilinmeklik muhabbetiyle ilk taayyün, yani ilk belirginleşme olan Hakikat-i Muhammediyye zuhur etti. O, bütün âlemlerin tohumu, Cenâb-ı Hakk’ın kendine ilk tecellisidir. Bütün varlık, bu hakikatin açılımından ibarettir. Bu sebeple Efendimiz (s.a.v.), “Sen olmasaydın, âlemleri halk etmezdim” hitabının mazharı olmuştur.

Tecellinin Tenezzülü: Varlık Mertebeleri

Hakk’ın bu bilinme arzusu, bir anda ve tek bir seviyede gerçekleşmedi. Tıpkı bir suyun kaynaktan çıkıp derelerden, nehirlerden geçerek denize ulaşması gibi, tecelli de Zât mertebesinden başlayarak sıfat, esmâ ve ef’âl (fiiller) âlemine doğru bir tenezzül, yani iniş süreci izledi. Bu iniş, bir eksilme değil, gizli olanın her mertebede farklı bir surette açığa çıkmasıdır. Bu mertebeleri en güzel, bizzat Hakk Kelâmı olan Kur’an-ı Kerim’in kendi iniş serüveninde görürüz. Kur’an, sadece bir metin değil, aynı zamanda tecellinin dört mertebesini de kendi varlığında taşıyan canlı bir hakikattir.

Kur’ân-ı Kerîm, Ulûhiyyet (Zât) mertebesinde, " Ümmü’l Kitâb "ta " Kur'ân " ismi ile Allâhça idi. O mertebede hiçbir zuhûr ve tecellî olmadığından başka türlü de olamazdı. Rahmâniyyet (sıfât) mertebesinde " Levh-i Mahfûz "da " Furkân " ismiyle, mertebesi gereği Hakkça 'ya tercüme edildi. Ya'nî Ulûhiyyet'ten Rahmâniyyet'e tenezzül etti. Rubûbiyyet (esmâ) mertebesinde "Kitâbü'l Mübîn" ( beyân olan açık kitap ) ismiyle, mertebesi gereği Rabbça 'ya tercüme edildi. Ya'nî Rahmâniyyet'ten Rubûbiyyet'e tenezzül etti. Melikiyet (mülk/ef'âl) mertebesinde "İmâmü'l Mübîn" ( en önde, en açık ) ismiyle, mertebesi gereği, baş tarafına bir "Elif" harfinin ilâvesiyle Arapça 'ya tercüme edildi.

Bu tercüme şu şekilde açılabilir:

1. Uluhiyyet (Zât Mertebesi): Burası, her türlü sıfat ve isimden münezzeh, mutlak birlik olan Ahadiyyet makamıdır. Burada Kur’an, harfsiz, sessiz ve kelimesiz bir halde, Zât ile Zât olan “Ümmü’l Kitab” (Kitapların Anası) idi. O, “Allahça” idi, yani Zât’ın ilmiydi.
2. Rahmâniyyet (Sıfat Mertebesi): Zât, sıfatlarıyla tecelli edince, Kur’an da “Levh-i Mahfuz”da “Furkan” adını aldı. Furkan, ayıran demektir. Burada hak ile bâtıl, hayır ile şer gibi temel hakikatler birbirinden ayrıştırıldı. Bu mertebe, “Hakkça” bir tercümedir.
3. Rubûbiyyet (Esmâ Mertebesi): Sıfatlar, isimler suretinde tecelli edince, Kur’an da “Kitabü’l Mübin” (Apaçık Kitap) oldu. Burada her bir varlığın terbiyesi ve idaresi için gereken ilahi isimler (Rezzak, Şâfî, Muhyî, Mümît vb.) ve onların hükümleri belirginleşti. Bu, her bir varlığın kendi Rabb’i ile olan ilişkisini düzenleyen “Rabbça” bir tercümedir.
4. Melikiyet (Ef’âl Mertebesi): İsimler, fiiller âleminde, yani şu gördüğümüz şehadet âleminde zuhur edince, Kur’an da “İmamü’l Mübin” oldu ve harfler, kelimeler elbisesini giyerek “Arapça” olarak tenezzül etti. İrfan ehlinin latifesiyle, “Rabb” kelimesinin başına zuhuru temsil eden bir “Elif” gelerek “A-Rabça” oldu, yani Rabb’den gelen kelâm.

Bu dört mertebe, sadece Kur’an’ın değil, bütün varlığın zuhur serüvenidir. Her bir zerre, Zât denizinden yola çıkıp bu dört mertebeden süzülerek bizim idrak sahamıza gelmiştir. Sâlikin görevi ise bu inişin tersine bir yolculuk yapmak, yani ef’âl âleminden başlayarak esmâ, sıfat ve nihayet Zât tecellilerine doğru bir mi’râc ile aslına dönmektir. Bu, âyette belirtilen "te'vîl"dir; yani okuduğumuz Arapça metni tekrar Rabbça, Hakkça ve Allahça manalarına geri döndürmektir.

İsimlerin ve Sıfatların Tecellisi: Âlem Bir Aynadır

Âlemlerde gördüğümüz her bir fiil, her bir sıfat ve her bir özellik, aslında Hakk’ın bir isminin veya sıfatının tecellisinden başka bir şey değildir. Bir çiçeğin güzelliği Cemîl isminin, bir dağın heybeti Celîl isminin, bir annenin şefkati Rahîm isminin, bir âlimin ilmi Alîm isminin birer yansımasıdır.

Cenâb-ı Hakk’ın bir kuluna bir sıfatıyla tecelli etmesi, o kulun o sıfatın sonsuz semasında yüzmeye başlaması demektir.

Yüce ve sübhan olan Hakkın zatı, kullarından birine; sıfatlarından biri ile tecelli edince… o kul; Tecellisini aldığı o sıfatın semasında yüzmeye başlar… İcmal yolu ile, o sıfatın son haddine ulaşır… - İcmal yolu… Dedik… Çünkü: Tafsil yolu kapalıdır…

Mesela, Hakk bir kuluna “Sem'” (İşitme) sıfatıyla tecelli ettiğinde, o kul artık sadece kulaklarıyla değil, bütün zerreleriyle işitmeye başlar. Varlıkların hal diliyle yaptıkları duaları, tesbihleri duyar. Çünkü bilir ki, asıl işiten Hakk’tır ve kendi işitmesi, o mutlak işitmenin kendi varlığındaki bir gölgesidir.

Yüce Hakkın, kelâmı yönünden, özünü işitmesi, mefhum bir manadır… Bir de, yarattıkları cihetinden kendi özünü duyması vardır ki, bu da isimlerinin ve sıfatlarının İktizasıdır… Yarattıkları diye ifade edilen aslında, zuhur ve tecelli ettiği mahal ve varlıklardır. Onların varlıklarında da, onların mertebeleri gereği zuhur hali ile kendi olduğundan varlıklar kanalı ile isimlerinin ve sıfatları yönünden özünden özünü duymaktadır.

Aynı şekilde, bir varlıkta gördüğümüz izzet ve yücelik, onun kendinden menkul bir sıfatı değildir. O, el-Azîz isminin o varlıktaki bir zuhurudur. Birinin cömertliği, el-Vehhâb isminin bir tecellisidir. Bu tecelliler, rastgele değil, her varlığın ezeldeki sabit hakikatinin (a'yân-ı sâbite) isti’dâdına, yani kabiliyetine göre olur.

Hakk’ın tecellîsi a’yân-ı sâbitenin isti’dâd ve kâbiliyyetine göre olur.

Bu sırrı anlayan arif, artık âleme başka bir gözle bakar. O, her şeyde Hakk’ın bir isminin hükmünü, bir sıfatının cilvesini müşahede eder. Bu görüş, “uluhiyet” mertebesinin idrakidir. Uluhiyet, her şeyi kendi mertebesinde korumak ve hakkını vermektir. Yılanı yılanlıkta, bülbülü bülbüllükte tutan bu ilahi nizamdır.

Demek ki; zahiri, batını, o uluhiyet mertebesi, Lâm dediğimiz uluhiyet mertebesi, ikisini birlikte, Hakk ve halkı kendi bünyesinde toplamış oluyor ki, işin aslı da bu. Sadece Hakk olarak baktığımız zaman, eksik görüyoruz. O zaman halk, ortaya çıkmıyor. Uluhiyet Lâm'ı ilâve edildiği zaman, halk olarak görüntüye, zuhura geliyor bu âlemler. Bu âlemde ne kadar zuhur yeri varsa, bu zuhur yerlerinin hepsi bir vecih halinde, Hakk'ın bir vechi, bir esmanın özelliği yani. Bütün bu vecihleri, ama kendi mertebelerinde korumaya uluhiyet deniyor.

Bu idrak, insanı derin bir edebe davet eder. Zararlı bir böceği bile öldürmekten imtina etmek, aslında onun varlığında tecelli eden Hayy (Diri) ismine ve o varlığa uluhiyet mertebesinden verilen hayat hakkına hürmet etmektir. En basit bir fiil, bu şuurla yapıldığında derin bir ibadete dönüşür.

Tecelli, varlığın dokusuna işlenmiş ilahi bir nakıştır. Her birimiz, bu nakşın bir parçası, Hakk’ın bir isminin aynasıyız. Bize düşen, kendi aynamızı benlik kirinden arındırıp, üzerimizde parlayan o ilahi tecelliyi en güzel surette yansıtabilmektir. Yolumuz, bu tecellileri seyretmekten, o tecellilerin mazharı olmaya, nihayetinde tecelli eden ile tecelli edilenin bir olduğu Tevhid sırrına ermeye doğru bir yolculuktur.

Terzibaba Geleneğinde Tecelli'in Yaşanması

Önceki bahislerde tecellînin ne olduğunu ve vücûd mertebelerindeki inişini konuştuk. İrfan yolu, sadece bilmekle biten bir yol değildir. Bilakis, bilineni bulmak, bulunanla olmak yoludur. Bu bölümde, tecellî hakikatinin sâlikin, yani hakikat yolcusunun gönül dünyasında, hâllerinde ve amellerinde nasıl yaşandığını, o ilâhî sırrın nasıl bir tecrübeye dönüştüğünü Terzibaba Hazretleri’nin irşâdıyla anlamaya çalışacağız.

Tecellî, kitaplarda okunup geçilecek kuru bir bilgi değil, bizzat tadılması gereken bir zevk, yaşanması gereken bir hâldir. Yol, taklitten tahkike, duymaktan görmeye, bilmekten olmaya doğru bir seyr-i sülûk, yani mânevî bir yolculuktur. Bu yolculuğun her durağında sâlik, tecellînin farklı bir yüzüyle tanışır, kendi varlığının katmanlarını bir bir araladıkça, o katmanların ardında parlayan ilâhî vecheyi seyreder.

En Büyük Perde: Benlik ve İhtiyarî Ölüm

Hakikate giden yolda binlerce perdeden bahsedilir. Mâsivâ, yani Hakk’ın gayrı gibi görünen her şey bir perdedir. Dünya sevgisi, mal, mülk, makam birer perdedir. Lâkin bütün bu perdelerin anası, en kalını, en aldatıcı olanı, kişinin kendi vehmî varlığı, yani "ben" demesidir. Cenâb-ı Hakk, kuluna şah damarından daha yakın olduğunu buyururken, kulun bu yakınlığı hissedememesinin yegâne sebebi, araya kendi "ben"liğini koymasıdır.

Hz. Musa’nın Tûr’daki talebi bu sırrı açar. Hakk’ın kelâmını vasıtasız işitince, o yakınlığın sarhoşluğuyla “Rabbim, göster kendini de Sana bakayım” dedi. Gelen cevap kesindi: “Sen beni göremezsin.” Terzibaba Hazretleri bu âyeti şerh ederken, bu "görememe" hükmünün sebebini şöyle açıklar:

اَنْظُرْ اِلَيْكَ قَالَ Bunun üzerine Cenab-ı Hakk dedi ki لَنْ تَرَينِى sen beni göremezsin, çünkü o zaman Musa’nun Musa’lığı üzerinde olduğu için ve kişinin kendi varlığında da kendi varlığı devam ettiği sürece en büyük perdesi de kendisi olduğundan Allah’ı görmesi mümkün değildir. Yani daha henüz Museviyet mertebesinde Allah’ı müşahede etmek mümkün değildir.

Buradaki sır, "Musa’nın Musa’lığı" ifadesindedir. Yani, kulun kendi izâfî kimliği, beşerî sıfatları, "ben" zannettiği vehimler bütünü... Bu varlık iddiası devam ettiği müddetçe, Hakk’ın mutlak Vücûd’u o kayıtlı ve sınırlı aynada tam olarak tecellî edemez, müşahede edilemez. Kendini var sanmak, Hakk’tan perdelenmektir ki, bir insanın kendine yapacağı en büyük zulüm budur.

Kendini var kabul etmek, benlik ile yaşamaktır. Bu da Allah’tan perdelenmeyi getirir ki insanın kendine yapacağı en büyük zulümdür. Kendini Allah’tan (c.c.) ayrı saymak ikiliğin işaretidir. Vehim ve vesvese izâfî benliği doğurur.

Bu en büyük perdeden kurtuluşun yolunu tasavvuf büyükleri tek bir kelimeyle özetlemişlerdir: "Ölmeden evvel ölünüz." Bu, bedenin toprağa girmesi değil, sâlikin kendi iradesiyle benliğinden, heva ve heveslerinden, arzu ve iddialarından vazgeçmesidir. Buna ihtiyarî ölüm denir. Bu, Azrâil (a.s.) canı bedenden almaya gelmeden evvel, canın sahibine, yani Hakk’a, kendi rızanla teslim edilmesidir.

Bu ihtiyari ölümle ölen sâlik, kendi yokluğunda Hakk’ın varlığını bulur. Varlığını Hakk’a teslim ettiğinde, geriye kalan beden ve suret, artık o ilâhî tecellîlerin zuhûr edeceği arınmış bir mahal, cilalanmış bir ayna olur. Kendi benliğinden fâni olan, Hakk ile bekâ bulur. Bu, tecellîye mazhar olmanın ilk ve en temel şartıdır.

Seyr-i Sülûk: Mürşid, Edep ve Sohbetin Sırrı

Benlik perdesini kaldırmaya niyetlenen yolcu, bu çetin seferi tek başına göze alamaz. Nasıl ki bilmediğin bir şehre rehbersiz gidemezsen, kendi varlığının dehlizlerinde, nefs denilen ejderhanın pusuda beklediği bu yolda da bir kılavuza, bir ustaya muhtaçsın. Bu usta, mürşid-i kâmil’dir. O, bu yollardan geçmiş, menzile ermiş, Hakk’ın izniyle geri dönüp yolculara rehberlik eden ilâhî bir lütuftur.

Bu yol, kitap okumakla, medresede ilim tahsil etmekle, akıl yürütmekle aşılan bir yol değildir. Bu bir hâl yoludur ve hâl, ancak hâl ehlinden sirayet eder.

Bu iş ilimle, medrese ile, medeniyetle, münakaşa ile olmaz. Ustasını, sâhibini bulmakla olur Kişinin zâti istidadı kadar tecellî olur.

Mürşid-i kâmil, sâlik için sıradan bir hoca değildir. O, yaşayan bir hakikattir. Raflarda sessizce duran Mushaf, "Kur'ân-ı sâmit" (susan Kur'an) ise, mürşid-i kâmil "Kur'ân-ı nâtık"tır (konuşan Kur'an). O’nun sohbeti, sükûtu, nazarı, her bir hâli, Kur'ân’ın bâtınî manalarını, ilâhî sırları sâlikin kalbine ilka eder, nakşeder.

Bir Kur‟ân-ı sâmıt vardır. Bildiğimiz mesâhif-i şerîfedir. Bir de Kur‟ân-ı nâtık vardır, mürşidlerdir. Onlar hakâyık ve serâir-i Kur‟âniyye‟yi mürîdlere tefhîm ederler. Mesâhif-i şerîfe kırk yıl rafta dursa sâkittir. Onun mevzûunu bildirenler mürşidlerdir. Demek ki mürşidler hâmil-i esrâr-ı Kur‟ân‟dır. O sebeple onlara Kur‟ân‟ı nâtık demişler.

Mürşidin rehberliğinde sâlik, taklidî îmân (duyarak, görerek inanma) mertebesinden tahkikî îmân (bizzat yaşayarak, tadarak, görerek inanma) mertebesine yükselir. Bu yükselişin en güzel misallerinden birini, Efendimiz’in (s.a.v.) ashabından Hârise’nin (r.a.) hâlinde görürüz. Efendimiz ona "Nasıl sabahladın yâ Hârise?" diye sorduğunda, verdiği cevap, seyr-i sülûkun ve tecellîye mazhariyetin adeta bir özetidir:

Ve gündüz susuz ve gece uykusuz oldum ve ke-ennehû (sanki) açıktan açığa Rabb'imin arşına nazar ediyorum ve ehl-i cennete nazar ediyorum ki, orada birbirlerini ziyâret ederler; ve ehl-i cehenneme nazar ediyorum ki, birbirlerine havlarlar."... " Nefsimi dünyâdan uzaklaştırdım " ifâdesi, izâfî varlığından ve kesret âleminden yüz çevirip Hakk'a yönelmesini anlatır. " İndimde taşı ve kerpici ve altını ve gümüşü müsâvî oldu " sözü, kesret âlemindeki zıtlıkların ve itibarî değerlerin, Vahdet ve hakîkat mertebelerinde ortadan kalkmasıdır. " Sanki açıktan açığa Rabb'imin arşına nazar ediyorum " beyânı, gayba olan îmânın, şuhûdî bir îmâna dönüştüğünü bildirir.

Hârise’nin bu hâli, mürşidin terbiyesinden geçen sâlikin ulaşacağı menzili gösterir. Nefsini dünyadan çekmiş (ihtiyari ölüm), zıtlıkların birliğine ermiş (cem makamının başlangıcı) ve gaybın şuhûda dönüştüğü bir idrake ulaşmıştır. Artık o, eşyaya değil, eşyadaki ilâhî tecellîlere nazar etmektedir. Arş’a nazar etmesi, Rahmân isminin tecellîsiyle kâinatın nasıl idare edildiğini seyretmesidir. Cennet ve cehennem ehlini görmesi ise, Cemâl ve Celâl isimlerinin tecellîlerini ve bu tecellîlerin mazharları olan insanlardaki tezâhürlerini bizzat müşâhede etmesidir. Bu, imanın en üst mertebesi olan yakîn, yani şuhûdî imandır. Bu yolda edep ve teslimiyet, sâlikin en kıymetli azığıdır. Mürşidin sohbet halkasında bulunmak, onun nazarı altında pişmek, tecellîye giden en kısa ve en emin yoldur.

Tecellînin Kalpte Zuhûru: İbadet, Zikir ve Şuhûd

Sâlik, mürşidinin rehberliğinde benlik perdesini aralayıp seyr-i sülûka başlayınca, gündelik ibadetleri ve amelleri de bir suret olmaktan çıkar, bir hakikate dönüşür. Namazı, orucu, zikri, her bir ameli, tecellînin yaşandığı birer tecrübe alanı hâline gelir.

Mesela namazdaki huşû hâlini ele alalım. Avâm için huşû, bedenin sükûneti ve aklın dağılmamasıdır. Lâkin ârif için huşû, çok daha derin bir manaya bürünür. O, namazda kendi varlığından fenâ bulur. Artık namaz kılan, kendisine namaz kılınan ve namazın kendisi arasındaki ayrım ortadan kalkar. Hepsinin Hakk’ın birer tecellîsi olduğunu müşahede eder. Bu, Vahdet şuhûdunun getirdiği bir sükûn ve hayret hâlidir.

Ma'rifet mertebesinde huşû, salâtı kılanın da, kendisine salât kılınanın da, salâtın da Hakk olduğunu müşâhede etmenin getirdiği " sükûn " hâlidir. Bu bağlamda, huşû ile kılınan salât, kulun kendi varlığından geçerek ulaştığı fenâ'nın ve ilâhî bir kimlikle yeniden dirildiği bakâ'nın âdeta bir provasıdır.

Bu idrak seviyesine ulaşan sâlik, sadece namazda değil, hayatın her anında tecellîyi seyreder. Kur'ân'ın "Onlar ki, faydasız işlerden ve boş sözlerden yüz çevirirler" (Mü'minûn, 3) buyurduğu "lağv" yani boş söz, ârifin nazarında yeni bir mana kazanır. Onun için lağv, Hakk’tan ayrı, müstakil bir varlık vehmedilen her şeydir. Ârif, kâinattan yüz çevirmez; kâinata "Hakk'tan ayrı bir varlıkmış gibi" bakmaktan yüz çevirir. Her zerrede O'nun veçhini görür, her seste O'nun kelâmını duyar.

Bu müşahede hâline ulaşmanın en tesirli yollarından biri de zikirdir. Zikir, sadece diliyle Allah’ın isimlerini tekrar etmek değildir. Zikir, bir ilâhî ismin manasıyla hemhâl olmak, o ismin hakikatini kendi varlığında tecellî ettirmektir. Sâlik, hangi Esmâ ile meşgul olursa, o ismin tecellîsine mazhar olmaya başlar.

Dolayısıyla her kim ilâhî isimlerden biriyle meşgul olursa, o isimle meşguliyeti nisbetinde bir münasebet meydana gelir. Bu münasebet, kişinin o isimle olan meşguliyeti arttıkça güçlenir; güçlendikçe de kişi ile o ismin hakikatte delâlet ettiği mânâ arasında ikinci bir bağ oluşur. Bu ikinci münasebet kemâle erdiğinde ise kişi ile o ismin müsemmâsı olan Hak Teâlâ arasında daha derin bir irtibat doğar. İşte o vakit Allah, o kimseye söz konusu ismin mertebesinden tecellî eder; istîdâdı ölçüsünde gönlüne dilediği hakikatleri ikram eder.

Misal, sâlik "el-Hayy" ismini zikrettikçe, kendi varlığındaki hayatın Hakk’ın Hayat sıfatının bir tecellîsi olduğunu idrak eder. "el-Basîr" isminin tecellîsine mazhar olunca, kendi gözüyle değil, Hakk’ın nazarıyla görmeye başlar. Bu, arı misali kesret çiçeklerinden dolaşıp tevhid balını yapmaktır.

Bu hâller kemâle erdiğinde, sâlikin kalbinde bizzat tecellînin kendisi bir şuhûd olarak yaşanır. Terzibaba Hazretleri’nin bir gece yaşadığı tecellîyi anlattığı şu hatırası, bu hâlin ne kadar canlı ve somut bir tecrübe olduğunu gösterir:

Gönlümde “Deryayı-i Derya” ....... “Deryamın Deryası” beyanı zuhur etti. Bilahare şühûd açıldı ve namütenahi, kenarları olmayan bir derya şühûd ettim. Rengi yeşil, çok hafif laciverte çalan temiz ve sessiz, canlı ve diri bir görünümdeydi... Sonra o deryanın tam ortasında içi görülebilecek derecede tamamen renksiz, saf, katıksız ufak yuvarlak görünümlü bir su belirdi. Deryanın tam ortasında olan bu su, bütün deryanın anasıydı, onu var eden, onun boyutlandırandı, bir diğer deyişle, şühûd ettiğim derya, o ortada bulunan saf suyun görünmesiydi.

Bu şuhûd, tecellînin sırrını özetler. Yeşil derya, bütün bu kesret âlemi, Hakk’ın Esmâ ve Sıfat tecellîleridir. Ortasındaki renksiz, saf, katıksız su ise, bütün bu tecellîlerin kaynağı olan, hiçbir renge ve surete bürünmemiş olan Zât-ı Mutlak’ın bir işaretidir. Bütün âlem O’ndan zuhûr eder, ama O, âlemlerden münezzehtir. Âlemi mertebelendirir, ama kendinde mertebe yoktur.

Terzibaba geleneğinde tecellînin yaşanması budur: Kişinin kendi benlik perdesini ihtiyari ölümle yırtması, bir mürşid-i kâmilin rehberliğinde edeple yola revân olması, ibadet ve zikirle kalbini arındırarak ilâhî tecellîlere bir ayna kılması ve nihayetinde, kesret deryasının ortasındaki Vahdet menbaını kendi gönlünde bizzat müşahede etmesidir. Bu, lafızdan manaya, suretten hakikate, kuldan Hakk’a doğru bitmeyen bir yolculuktur.

Füsûsu'l-Hikem'de Tecelli

Tecelli bahsine daldığımızda, adeta sonsuz bir okyanusun kıyısına varmış oluruz. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde ve şerhlerinde bizlere açtığı kapıdan içeri girince, bu okyanusun en derin seyrini yaptıran kılavuzun Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri olduğunu görürüz. Onun Füsûsu'l-Hikem adlı hikmetler hazinesi, tecelli sırrının nasıl bir usûl ile, hangi mertebelerden geçerek âlemleri dokuduğunu bize anlatır. Bu bölümde, o büyük mürşidin dilinden, tecellinin vücûdî temelini, yani varlığın kökenindeki işleyişini anlamaya gayret edeceğiz.

Varlığın Zuhûru: Zât'ın Nefesindeki Sır

Varlık nasıl var oldu? Hiçbir şey yokken, bu görünen ve görünmeyen âlemler nasıl zuhûr etti? Şeyh-i Ekber, bu sorunun cevabını, Zât-ı Mutlak'ın kendi içindeki bir "muhabbet" ve "rahmet" hareketine bağlar. Hakk, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim (muhabbet ettim) ve âlemi halk ettim" kudsî hadîsinin sırrınca, kendi isim ve sıfatlarının güzelliğini, kudretini, ilmini görmek ve göstermek diledi.

Bu dilemenin fiile dönüşmesi Nefes-i Rahmânî adını verdiğimiz büyük hakikatle olur. Henüz hiçbir taayyün, yani belirginlik yokken, bütün ilâhî isimler ve sıfatlar, Zât-ı Ahadiyyet'in (mutlak ve kayıtsız Birlik) içinde, bir tohumun içindeki ağaç gibi gizliydi. Bu hâl, bir yönüyle "kerb-i müzayaka", yani bir sıkıntı, bir potansiyel gerilim hâlidir. Bu noktada, Zât'tan bir "tenfis", yani bir nefeslenme, bir açılıma çıkma gerçekleşir. Bu, bildiğimiz manada bir nefes alıp verme değil, varlığı var kılan bir rahmet yayılımıdır. Terzibaba Hazretleri'nin şerhinde bu incelik şöyle ifade edilir:

Diğer tabirle Hakk’ın Zat-ı ahadiyetinde sıkıntı içinde kalmış olan esmasını nefes-i rahmanisi ile nefh edip, onlara vücûd-i ilmî i'tâsı suretiyle bu sıkıntıdan âzâd etmesidir ki, bu rahmet cemî'-i esmaya umumidir.

Bu nefes, Rahmân isminin tecellisidir. Çünkü Rahmân, var olan ve olmayan, mü'min veya kâfir ayırt etmeden bütün eşyayı varlık sahasına çıkaran kuşatıcı rahmetin ismidir. Bu ilk açılımla, Zât'ın içindeki o "sıkıntı" hâlindeki potansiyeller, bir ferahlamayla ilk belirginliklerine kavuşurlar. Bu, yoktan bir şey halk etmek değil, gizli olanı aşikâr kılmaktır. Bütün varoluş, Hakk'ın bu Rahmânî nefesinin dalgalanmasından ibarettir.

Feyz-i Akdes: İlâhî İlimdeki İlk Belirginleşme

Nefes-i Rahmânî ile Zât'taki potansiyeller açığa çıkmaya başladı. Bu açığa çıkışın ilk durağı doğrudan bu gördüğümüz madde âlemi değildir. Şeyh-i Ekber'in hikmetinde tecelli, mertebe mertebe gerçekleşen bir tenezzül, yani bir iniş sürecidir. İlk tecelli, Zât'ın kendi Zât'ına, kendi ilim mertebesinde gerçekleşir. Buna Feyz-i Akdes (en kutsal feyz, en mukaddes akış) denir.

Bu tecelliyle, Zât'ın içinde birbirinden farksız bir halde bulunan bütün isimler ve sıfatlar, Hakk'ın ilminde "bilinir" hale gelir. Henüz dış dünyada bir varlıkları yoktur, ama her birinin ne olduğu, neye karşılık geldiği, kabiliyeti, istidadı ilâhî ilimde belirlenir. Bunlara a'yân-ı sâbite (sabit hakikatler) denir. Onlar, eşyanın Allah'ın ilm-i ezelîsindeki hakikatleridir; dış dünyada varlık kokusu almamışlardır ama yok da değillerdir.

Kelime-i Mûseviyye şerhinde bu ilk tecelli şöyle anlatılır:

İşte “feyz-i akdes” ta'bîr olunan bu tecellî ile zâtında mündemic olan bilcümle esmâ ve sıfat sûretleri onun mertebe-i ilminde sâbit oldu; ve her bir isim ve sıfat kendilerine mahsûs olan ahvâl ile yekdîğerinden bu mertebede temeyyüz edip ayrıldı.

Ressam, tuvale başlamadan önce resmi zihninde tasarlar. Her bir rengin, her bir çizginin yerini, anlamını kendi hayal dünyasında belirler. Feyz-i Akdes, Hakk'ın kendi Zât'ından yine kendi ilmine yaptığı bu tecelli ile bütün kâinatın "projesini" ilmî suretler halinde sabitlemesidir. Bu tecelli o kadar latiftir ki, Zât'tan başka bir şeye yönelmez. Hakk, kendi Zât'ından yine kendi Zât'ına tecelli ederek kendi ilmindeki sonsuz potansiyelleri "bilir".

Bu öyle bir tecellîdir ki, onun zâtından zâtına vâki' olur. Zîrâ vücûd-ı hakîkî nâmütenâhî olduğundan onun vücudunun hudûdu yoktur ki, edeceği tecellî kendi vücudunun hâricine vâki' olabilsin!

Bu ifadeden anlıyoruz ki, varlıkta Hakk'ın Zât'ından başka bir "yer" yoktur. Dolayısıyla her tecelli, O'nun kendi varlık sahası içinde gerçekleşir. Feyz-i Akdes, bu sürecin en bâtınî, en içsel halkasıdır. Bu tecelli ile "El-Alîm" ismi, "Es-Semî'" isminden; "El-Basîr" ismi, "El-Kadîr" isminden ilmen ayrışır ve her birinin hükmü, eseri, etki alanı belli olur.

Vücûdun Tenezzülü: Lâ-taayyün'den İnsân'a

A'yân-ı sâbite, yani eşyanın ilimdeki hakikatleri belirlendikten sonra, bunların dış âlemde görünür kılınması gerekir. Bu da ikinci bir feyz ile, Feyz-i Mukaddes (kutsal feyz) ile olur. Bu feyz, a'yân-ı sâbiteye dış varlık elbisesini giydiren tecellidir. Bu süreç, bir "tenezzül", yani yücelikten aşağı doğru bir iniş silsilesi takip eder. Terzibaba Hazretleri, Fusûs Mukaddimesi şerhinde bu mertebeleri şöyle sıralar:

Vücûdun merâtib-i tecelliyâtı yedidir: 1. Lâ-taayyün, 2. Taayyün-i evvel, 3. Taayyün-i sânî, 4. Mertebe-i ervâh, 5. Mertebe-i misâl, 6. Mertebe-i şehâdet, 7. Mertebe-i insân.

1. Lâ-taayyün (Belirlenimsizlik): Bu, Zât-ı Mutlak'ın hiçbir isim, sıfat ve şekille kayıtlı olmadığı, "Amâ" olarak da tabir edilen mertebedir. Her türlü tefekkürün ötesindedir.
2. Taayyün-i Evvel (İlk Belirginleşme): Vahdet mertebesidir. Bütün isimlerin ve hakikatlerin Zât'ta toplu ve ayrımsız olarak bulunduğu mertebedir. Feyz-i Akdes burada başlar.
3. Taayyün-i Sânî (İkinci Belirginleşme): Vâhidiyyet mertebesidir. A'yân-ı sâbitenin, yani ilâhî ilimdeki suretlerin birbirinden "ilmen" ayrıştığı mertebedir.
4. Mertebe-i Ervâh (Ruhlar Mertebesi): O ilmî suretlere "ruh" üflendiği, latif varlıklar âlemidir.
5. Mertebe-i Misâl (Misal/Hayal Âlemi): Ruhların şekil ve suretlere büründüğü, madde ile mana arasındaki berzah âlemidir.
6. Mertebe-i Şehâdet (Görünür Âlem): Duyularımızla algıladığımız bu kesif, yani yoğun madde âlemidir.
7. Mertebe-i İnsân (İnsan Mertebesi): Bütün bu mertebeleri kendinde toplayan, âlemin özü ve özeti olan İnsân-ı Kâmil'in mertebesidir.

Bu mertebeler zamansal bir sıralama değildir. "Allah önce ruhlar âlemini halk etti, milyarlarca yıl sonra madde âlemini halk etti" gibi bir tarihsel okuma, hakikati anlamamıza perde olur.

İmdi bu merâtib keşfî ve aklîdir; zamânî ve hakîkî değildir. ... Zîrâ vücûdun tenezzülâtı ve tecelliyâtı vücûd ile berâber kadîmdir. Hudûs, ancak suver-i kesîre-i avâlimin efrâdına nazarandır.

Bu, vücûdî bir hiyerarşidir. Tıpkı insan bedeninde aklın, kalbin, ruhun ve organların aynı anda var olması ama aralarında bir mertebe farkı olması gibi, bütün bu âlemler de "şu an" iç içedir. Tecelli, letâfetten kesâfete, yani incelikten yoğunluğa doğru bir iniştir. Her bir mertebe, bir üstündekinin gölgesi, daha kesif bir yansımasıdır. Ve bütün bu mertebelerde zuhur eden, tek bir Vücûd'dur.

İstidat Lisanı: Tecellinin Adaleti

Tecellinin her yerde aynı şekilde görünmemesinin sebebi, isti'dâd (kabiliyet, potansiyel, yatkınlık) kavramıyla açıklanır. Her bir a'yân-ı sâbite, yani her bir varlığın ilâhî ilimdeki hakikati, kendine özgü bir kabiliyete sahiptir. O hakikat, "isti'dâd lisanı" ile Hakk'tan neyi nasıl kabul edebileceğini talep eder. Hakk ise mutlak hikmet sahibi olan Hakîm'dir ve her tecelligâha (mazhara) ancak onun kabiliyetinin ve isti'dâdının gerektirdiği şekilde tecelli eder.

Zîrâ Hak Teâlâ hazretlerine, ilm-i ilâhîsinde sabit olan ayân, lisân-ı istiʼdâdıyla taleb ettikleri ahvâli itâ eder. Ve bir şeye isti'dâdının iktizâ ettiği şeyin gayrısını vermek hikmete mugāyirdir. Hak Teâlâ ise Hakîm'dir. Binâenaleyh mahal hasebiyle tecellî eder.

Bu, ilâhî adaletin en derin manasıdır. Firavun'un zulmü ve Hz. Musa'nın (a.s.) bu zulüm karşısındaki durumu, her birinin kendi a'yân-ı sâbitesinin isti'dâdının bir gereğidir. Hakk, Firavun'a zorla hidayet vermez, çünkü Firavun'un hakikati, isti'dâdı buna kapalıdır. Hz. Süleyman'a (a.s.) verilen eşsiz mülk de yine onun isti'dâdının bir yansımasıdır:

Ve Süleyman (a.s.)ın ayn-ı sabitesinin isti'dâdı bu idi; tecellî de ona göre oldu.

Bu sırrı anlayan arif, başına gelen hiçbir hadiseyi tesadüf olarak görmez. Her şey, kendi hakikatinin isti'dâdına uygun bir tecelliden ibarettir. Bu yüzden Hakk'a isyan değil, teslimiyet esastır. Çünkü tecelli, daima mazharın kabiliyetine göredir. Ayna eğri ise görüntü de eğri olur; aynanın "Neden görüntü eğri?" diye sorması abestir.

Rahmetin Kuşatıcılığı ve Hakk'ın Kendi Vücûdunda Tecellisi

Tüm bu zuhûr süreci, baştan sona bir rahmet tecellisidir. Terzibaba Hazretleri'nin şerhlerinde bu rahmetin iki ana kola ayrıldığı vurgulanır: Rahmet-i Zâtiyye ve Rahmet-i Sıfâtiyye.

• Rahmet-i Zâtiyye (veya Rahmet-i İmtinân): Bu, karşılıksız lütuf rahmetidir. Varlıkların, hiçbir amel veya hizmetleri olmaksızın, sırf Hakk'ın "bilinmeklik muhabbeti" ile ilim mertebesinde var kılınmalarıdır. Bu, Feyz-i Akdes'in ta kendisidir. Bu rahmet o kadar umumidir ki, sadece mahlûkatı değil, Hakk'ın kendi isimlerini bile kuşatır, çünkü onları Zât'taki gizlilik sıkıntısından kurtarıp ilim mertebesinde izhâr etmiştir.

Ve Rahman vücûd-i âmm’ın yani umumi vücudun aynı olduğu cihetle, yani Rahman tüm vücudun aynısı kendisi aynı olduğu cihetle bu rahmet-i rahmâniyye, vücûdun tümüne şâmildir. Ve hiç bir şey bu rahmetten hâlî yani dışında değildir ; ve hattâ Hakk'ın esması mertebe-i ahadiyyette, O'nun zâtının aynı olduğu cihetle, zât-ı Hakk'a da şâmildir.

• Rahmet-i Sıfâtiyye (veya Rahmet-i Vücûb): Bu ise bir amele, bir duaya, bir yönelişe karşılık olarak gelen rahmettir. Rahîm isminin tecellisidir. Ancak bir varlığın amel edebilmesi için önce var olması gerekir. Varlığı ise ona karşılıksız olarak Rahmân ismi vermiştir. Dolayısıyla Rahîm'in rahmeti, her zaman Rahmân'ın rahmetinin içindedir.

Bu hikmetin zirvesi, bütün bu tecelli ve zuhûr âleminin, Hakk'ın kendi Zât'ından başka bir yerde gerçekleşmediği hakikatidir. Çünkü O'ndan başka Vücûd yoktur. Âlemler, O'nun varlık okyanusunda beliren dalgalar gibidir.

Ey eşyayı kendi nefsinde halk eden – Kaim bi nefsihi – halk ettiği şeyi camisin, vücud-u mütenahi olmayan şeyi sen vücudunda halk edersin... Bütün taayyün mertebelerinde zuhur eden Hakk’tır. Çünkü o vücudun haricinde başka bir vücut yoktur, şu halde Hakk eşyayı yani varlıkları kendi nefsinde halk etmiştir. Halk ettiği her şeyi camidir.

Bu, Şeyh-i Ekber'in Füsûs'ta ilmek ilmek dokuduğu tecelli anlayışının temelidir. Varlık, yokluktan gelmemiştir; izafî yokluktan (ilimdeki potansiyel halden), izafî varlığa (görünürdeki aktüel hale) geçmiştir. Zuhûr eden Hakk'ın Vücûdu'dur; görünen ise O'nun isim ve sıfatlarının, her bir mazharın isti'dâdına göre giyindiği farklı suret libaslarıdır. Bu idrakle "O" ve "ben" ikiliği erimeye başlar; her şeyin tek bir Vücûd'un sonsuz tecellileri olduğunu müşahede etme yolculuğu başlar.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Her şeyin bir tecelli mahalli, bir mazharı vardır. Hakk’ın Zât’ı Lâ-taayyün (belirlenimsizlik) mertebesinde iken, hiçbir surete sığmaz. Lâkin O, bilinmekliğini sevdi ve bu sevgiyle âlemleri zuhûra getirdi. Bütün bu âlemlerin, yerlerin ve göklerin içine sığmayan bu Mutlak Vücûd, nerede kendini en kâmil manada gösterir? Cevap, kudsî bir hadîste gizlidir ve tasavvuf yolunun bütün sırrı bu cevabın içinde dürülüdür.

Veyahut مَا وَسِعَنِي أَرْضِي وَلَا سَمَائِي وَلَكِنْ وَسِعَنِي قَلْبُ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ yani "Ben yerime ve göğüme sığmadım, hâlbuki mü'min olan kulumun kalbine sığdım” hadîs-i kudsîsi gereğince Hak, bütün isimlerle kalbe sığar. Bu şekilde Hak, ilâhî rahmetine sığmakta kalb ile beraberdir. Bu sebeple rahmet genişlikte kalbe eşit olur.

Bütün mesele burada düğümlenmektedir. O sonsuz, sınırsız Vücûd, kendisine iman etmiş, arınmış, cilalanmış bir kalbe sığmaktadır. Bu sığmak, mekânsal bir sığmak değildir. Bu, idrâk edişin, kuşatmanın, bilmenin en yüksek mertebesidir. Kalp, Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarının tecelli edeceği bir ayna, bir odak noktası olur. Öyle bir an gelir ki, o kalbin genişliği karşısında arş ve içindekiler bir hiç mesabesinde kalır. Nitekim büyüklerden Bâyezîd-i Bistâmî Hazretleri bu hâli şöyle ifade eder:

Ve ârifin kalbi, Bâyezîd-i Bistâmî'nin dediği gibi, genişlikten bir mertebededir ki; "Eğer yüz binlerce kerre arş ve onun muhtevâsı kalb-i ârifin köşelerinden bir köşesinde olsa, onu duymaz".

Bu, Hakk’ın tecellisi bir kalbi doldurduğunda, o kalpte artık Hakk’ın gayrısına, yani mâsivâya yer kalmaz demektir. O kalp, artık sadece O’nunla meşguldür, sadece O’nu görür, sadece O’nu duyar. Şeyh-i Ekber’in buyurduğu gibi:

Ve bunun ma'nâsı, tahkîkan kalb, Hakk'ın tecellîsi indinde, Hakk'a nazar ettiği vakit, onunla beraber gayra nazarı mümkin değildir.

Bu hâle ulaşan kalp, artık sabit ve donuk bir ayna değildir. Çünkü tecelli dâimîdir ve her an yeni bir şe'ndedir (Külli yevmin hüve fî şe'n). Hakk, her an farklı bir surette, farklı bir isimle tecelli eder. Bu durumda O’nun tecelligâhı olan kalp ne yapar? O da bu tecellilere uygun olarak her an hâlden hâle döner, şekilden şekile girer. Zaten "kalp" kelimesinin kökündeki takallüb (dönüşüm, değişme) sırrı da budur.

Ba'dehû ma'lûm olsun ki, Hak Teâlâ, haber-i sahîhde sâbit olduğu gibi, inde't-tecellî, sûretlerde tahavvül eder; ve muhakkak Hak Teâlâ, kalbe sığdığı vakit, O'nunla beraber, mahlûkāttan O'nun gayrısı sığmaz... ashâb-ı i’tikādâtın kalbi, tecellî hasebiyledir; ve mütecellî olan Hak ise, sûretlerde mütehavvildir. Binâenaleyh kalb dahi mütekallib ve mütehavvildir.

Kâmil marifetin en ince sırlarından biri burada açığa çıkar: tenzih ve teşbih dengesi. Aklı ve fikriyle yol almaya çalışanlar, Hakk’ı ya mahlûkattan tamamen soyutlayarak (tenzih) ulaşılmaz bir göğe hapsederler ya da O’nu mahlûkata benzeterek (teşbih) sıradanlaştırırlar. İkisi de tek kanatla uçmaya benzer, ikisi de eksiktir. Kâmil ârif ise iki gözle bakar: bir gözüyle Hakk’ın hiçbir şeye benzemediğini (Leyse ke mislihî şey’un) görerek O’nu tenzih eder; diğer gözüyle de her şeyde O’nun vechini, O’nun tecellisini (Fe eynemâ tuvellû fe semme vechullah) görerek teşbih eder. Bu, nazarî bir bilgi değil, tecellinin getirdiği şuhûdî (görerek, tanık olarak) bir marifettir.

Ve Allah Teâlâ ona ma'rifeti tecellî ile verdiği vakit, onun ma'rifet-i ilâhiyyesi kâmil olur. Binâenaleyh mevzi'-i tenzihte, tenzih-i hakîkî ile tenzih eder, tenzîh-i resmî ile değil. Ve teşbih mevziinde dahi, teşbîh-i şühûdî ve keşfi ile teşbîh eder; ve suver-i tabîiyye ve unsuriyyede Hakk'ın vücûdu ile sereyânını görür. Ve onun için bir suret bakî kalmaz; illâ kî onun "ayn"ını Hakk'ın "ayn"ı görür.

Bu marifete ulaşamayanlar, Hakk’ı kendi dar i’tikadlarına, kendi anlayışlarına hapsetmeye çalışırlar. Bu, en tehlikeli perdedir. Hristiyanların, Hz. İsa’da zuhûr eden ilâhî tecelliyi görüp, o tecellinin mutlak ve sınırsız olduğunu idrak edemeyerek, "Allah, Meryem oğlu İsa’dır" demeleri, bu perdenin en bariz misalidir. Onlar, bir tecelliyi mutlaklaştırmış, o surete hasretmişlerdir. Halbuki ârif, o tecellinin Hz. İsa’da olduğu gibi, yanan bir ağaçta, bir dağda, güzel bir yüzde, hatta kahreden bir hadisede dahi olduğunu bilir.

Şeyh-i Ekber bu inceliği şöyle izah eder:

Kezâ هُوَ اللَّهُ [O Allah'dır] kavl-i cüz'îsinde de hatâ ve küfür yoktur. Zîrâ Allah, bilcümle suver-i eşyâda mütecellî olduğu gibi sûret-i beşeriyye-i îseviyyede mütecellîdir... Bu kavle الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ [Meryem'in oğlu Mesîh] kavli munzam olursa, bâlâda îzâh olunduğu vech ile, küfür ve hatâ beyni kelâmın hey'et-i mecmûasında cem'edilmiş olur. Zîrâ hüviyyet-i ilâhiyye sûret-i beşeriyye-i îseviyyeye hasr ve tahsîs edilmiş olur.

Hakk’ı bir surete hapsetmek, O’nun diğer tecellilerini inkâr etmek, yani "setr" etmek, örtmektir ki, "küfr"ün lügat manası da budur. Putperestin hatası da budur. O, Hakk’ın bir tecellisini bir taşa, bir heykele bağlar ve diğer tecellileri görmezden gelir. Ârif ise her zerrede O’nun vechini müşahede eder.

Bir putperest Hakk’ın tecellîsini ancak mahdûdü’l-mikdârına hasrettiği ve diğer tecelliyât-ı Hakk’ı setr ve inkâr eylediği için kâfirdir.

Bu iki gözle bakış, sâliki öyle bir makama taşır ki, orada artık zıtlıklar erir, birleşir. Bu, zıtların birliği, yani Cem makamıdır. Bu makamda ârif, Hakk’ın sadece Lütuf ve Cemâl isimlerinin tecellisine değil, aynı zamanda Kahhâr ve Celâl isimlerinin tecellisine de âşık olur. Çünkü bilir ki, lütuf nasıl O’ndan geliyorsa, kahır da O’ndan gelir. Lütuf, nefsi okşarken; kahır, nefsin putunu kırar ve sâliki Hakk’a daha da yaklaştırır. Bu yüzden Hz. Mevlânâ’nın dilinden dökülen şu söz, bu makamın en güzel ifadesidir:

Mesnevî: بو العجب من عاشق این هر دو ضد عاشقم بر قهر و بر لطفش بجد Tercüme: "Ben onun kahrına ve lutfuna cidden âşıkım; acîbdir ki ben, bu her iki zıddın âşıkıyım."

Ârif, kahra neden âşık olur? Çünkü bilir ki, kahır tecellisi, cemâl-i Hakk’ın önündeki en büyük perde olan nefse isabet eder, onu parça parça eder ve perde arkasındaki Yüz’ü gösterir. Onun bütün derdi, bütün talebi de bundan başka bir şey değildir. O bilir ki, bela ve mihnet suretinde görünen, aslında kendisini derece derece yükselten bir rahmettir.

Tecellinin bir olmasına rağmen farklı suretlerde görünmesinin sebebi ayna misalinde saklıdır. Tecelli, bir Güneş gibidir. Fakat bu Güneş’in ışığı, üzerine vurduğu aynanın isti'dâdına, yani kabiliyetine, rengine, şekline göre farklı yansır. Düz ayna düz, eğri ayna eğri gösterir. Küçük ayna büyük sureti küçük, büyük ayna ise olduğu gibi yansıtır.

Nitekim büyük şey, küçük âyînede küçük ve mustatîlde müstatîl ve müteharrikte müteharrik olarak zâhir olur... Ve bunun hepsi, kendisinde mütecellî olan hazretin hakîkatinin a'tıyâtındandır ki, biz onu merâyâ menzilesine tenzîl ettik.

O halde, gördüğümüz bütün bu kesret, bu çeşitlilik, Vahdet Güneşi’nin farklı isti’dâdlara sahip aynalardaki yansımalarından ibarettir. Kimi ayna (Hz. Musa gibi) O’nu bir ağaçta yanan ateşte görür, kimi ayna (Efendimiz s.a.v. gibi) O’nu "en güzel surette" müşahede eder. Kimi O’nun Celâl’ine, kimi Cemâl’ine ayna olur. İnsân-ı Kâmil ise, bütün bu isimleri kendinde toplayan, cilalanmış, lekesiz, her tecelliyi olduğu gibi yansıtan en parlak aynadır.

Füsûs’un derinliklerinde anlıyoruz ki tecelli, sadece kevnî bir hadise değil, aynı zamanda sâlikin kalbinde yaşanan an be an bir diriliştir. Bu diriliş, kalbi masivadan arındırıp onu Hakk’ın her an değişen tecellilerini kabul edecek bir genişliğe ve esnekliğe kavuşturmakla; Hakk’ı hem her şeyden münezzeh bilip (tenzih) hem de her şeyde müşahede etmekle (teşbih); ve nihayet O’nun lütfuna şükrettiği gibi kahrına da rıza göstererek zıtların birliğine ermekle mümkün olur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Tecelli

Hazret-i Mevlânâ, o büyük hikmet denizi, hakikati kuru bir ders gibi anlatmaz. O, hakikati bir koku gibi havaya salar, bir nağme gibi kalbe fısıldar, bir hikâye gibi gönle nakşeder. Tecellî gibi derin bir bahsi, onun dilinden dinlemek, o bahsin ilmini değil, zevkini tatmaktır. O, tecellîyi tanımlarla boğmaz; onu yaşayanların, yananların ve o denizde yüzenlerin diliyle, sembollerle, temsillerle bize sezdirir. Mesnevî-i Şerîf’i açtığımızda karşımıza çıkan her bir ney sesi, her bir dalga, her bir ateş kıvılcımı, aslında Hakk’ın bu âlemdeki görünüşlerinin birer perdesini aralar.

Ney'in Sırrı: İnsân-ı Kâmil'in Nefesi

Mesnevî-i Şerîf bir şikâyetle başlar, ama bu, sıradan bir sızlanma değildir. Bu, aslî vatanından, yani vahdet kamışlığından ayrılmış olan ruhun, kesret âlemindeki feryadıdır. Hazret-i Pîr, bu feryadı kendi ağzından değil, bir "ney"in dilinden anlatır.

Bu neyi dinle, nasıl şikâyet ediyor? Ayrılıklardan hikâyet ediyor.

Bu ilk mısra, tecellî bahsinin en latif anahtarlarından biridir. Ney, içi boşaltılmış bir kamıştır. Kendinden bir sesi, bir nağmesi yoktur. O, ancak bir "nefes" ile ses verir. O nefes, neyzenin nefesidir. İşte İnsân-ı Kâmil de, bu ney gibidir. Kendi benliğinden, enaniyetinden, varlık iddialarından soyunmuş, içi bomboş kalmıştır. Bu boşluk sebebiyledir ki, ilahi nefese, yani Nefes-i Rahmânî’ye bir mecra olur. Ondan duyulan ses, artık onun şahsî sesi değil, Hakk'ın Kelâm sıfatının bir tecellîsidir.

Bu neyin sesi, onun seslerindendir. Ruhun gürültüsü onun gürültüsündendir. Ya'nî bu ney makāmında olan cismimin sadâsı rûhumun demdemesinden ve sadâlarındandır. Ve rûhun hây u hûyu dahi Hak Teâlâ hazretlerinin heyhâyındandır. Ya'nî Hakk'ın sıfat-ı Kelâm'ıyla tecellîsindendir.

Sâlik, nefsini aradan çıkardığında, kendi varlığının bir "ney" olduğunu idrak eder. Ondan sadır olan her söz, her fiil, artık Hakk'ın bir tecellîsi haline gelir. O konuşur, ama konuşturan Hakk'tır. O bakar, ama gören Hakk'tır. Neyin feryadı, ayrılığın şikâyeti olduğu kadar, vuslatın da müjdesidir. Çünkü ses, nefesin varlığına en büyük delildir. İnsân-ı Kâmil'in varlığı da, Hakk'ın tecellîsinin bu âlemdeki en büyük delili olur.

Derya ve Dalga: Vahdetin Kesretteki Oyunu

Hazret-i Mevlânâ, Varlık’ın Birliği (Vahdet-i Vücûd) hakikatini, yani her şeyin tek bir Vücûd’un farklı tecellîlerinden ibaret olduğunu anlatırken, en çok deniz ve dalga temsilini kullanır. Deniz, Zât-ı Mutlak’ı, dalgalar ise o Zât’ın isim ve sıfatlarının kesret âlemindeki zuhurlarını, yani tecellîlerini temsil eder.

"İşrak", ortak ve eş yapmak demektir. "Derya"dan kasıt, Hak'ın Zâtı, "dalga"dan kasıt ise sıfatların ve isimlerin tecellileri olan yaratılmışlardır. Yani, hakiki varlık denizine ve onun dalgası olan yaratılmışlara başka bir varlığın ortak ve eş yapılması imkânsızdır, imkânsız! Çünkü bu görünen eşya suretleri, ilahi sıfatların ve isimlerin tecellileridir; ve bu oluşlar kendi zâtlarında hakikatte varlık kokusunu koklamamışlardır. Bu oluşların kendilerinde görünen varlık ancak Hakk'ın varlığıdır.

Dalga, denizin kendisidir; sudan başka bir şey değildir. Ama aynı zamanda dalga, denizin tamamı da değildir. O, denizin bir anlık bir kımıldanışı, bir şekil alması, bir taayyünüdür. İşte bütün mahlûkat, bütün kevn ü mekân, o Vahdet Deryası'nın birer dalgası gibidir. Varlıklarını denizden alırlar, denize dönerler ve hiçbir an denizden ayrı düşmezler. Ayrı gibi görünmeleri, bizim bakışımızın kesrete, yani çokluğa takılmasındandır. Arif, dalgaya baktığında denizi görür. O bilir ki dalganın kendi başına bir varlığı yoktur; onun bütün haşmeti, güzelliği, gücü, denizin gücüdür. Bu, tenzih-teşbih dengesinin en güzel ifadesidir: Varlık, Hakk'ın ne aynıdır ne de gayrıdır. Dalga, denizin ne aynıdır ne gayrısı olduğu gibi.

İnsân-ı Kâmil'in kalbi ise, bu tecellî dalgalarının vurduğu ama bulanmadığı bir deniz gibidir. O, Hakk'ın her an yeni bir şe'nde, yeni bir tecellîde olduğunu bilir ve kalbini o tecellîlere ayna tutar.

...ve ba'zan dahi tecelliyât-ı celâliyye ve cemâliyyenin tevâlîsinden zâhirin aslā muztarib olmayıp, dalgasız deryâ gibi berrak ve râkid bir halde bulunursun...

Bu hal, Cem makamının sükûnetidir. Kâmil, dalgaların oyununu seyrederken, denizin derinliğindeki sükûneti de yaşar.

Teceddüd-i Emsâl: Her An Yeniden Halk Edilen Âlem

Tecellî, donmuş bir resim değildir. O, bir defa olup bitmiş bir "halk etme" fiili de değildir. Hakk, dâimü't-tecellîdir; yani her an, kesintisiz bir şekilde tecellî halindedir. Hazret-i Mevlânâ, bu hakikati "teceddüd-i emsâl" (benzerlerin yenilenmesi) olarak adlandırılan irfanî ilke ile açıklar. Âlem, her an yok olmakta ve yeniden, bir önceki anın benzeri bir surette var olmaktadır. Bu o kadar süratli olur ki, biz aradaki yok oluşu fark etmez, varlığı sürekli zannederiz. Bu, tıpkı peş peşe akan su damlalarının tek bir akarsu gibi görünmesine benzer.

Her ân-ı gayr-ı münkasimden benim bu vücûd-ı kesîfim, Hakk'ın bir tecellîsi ile ma'dûm ve diğer tecellî-i serî'i ile mevcûd olur. Şu halde benim benliğimi teşkil eden taayyünüm, "teceddüd-i emsâl-"i müteâkıbe ile durur. Vaktâki bu taayyün-i kesîfim mahv ve zâil olur, ben ancak benim kayyûmum olan vücûd-ı Hakk'ı görürüm.

Bu hakikati idrak etmek, sâliki büyük bir hürriyete kavuşturur. Artık o, eşyanın suretine, geçici hallere takılıp kalmaz. Çünkü bilir ki, gördüğü her şey bir anlık bir tecellîdir ve bir sonraki an yerini yeni bir tecellîye bırakacaktır. Varlığın bu akışkan fıtratı, gayb âleminden gelen bir feyze benzetilir:

İnsan vücuduna can ve ruh, akıcı su gibi gayb âleminden ulaşır. Yani Yüce Allah, kesret âlemine (çokluk âlemi) sürekli tecelli eder. Her bölünmez anda, bütün varlıklar bir tecelli ile yok olur ve onu tam bir hızla takip eden başka bir tecelli ile var olur ki, buna "teceddüd-i emsâl" (benzerlerin yenilenmesi) derler...

Bu sürekli yenilenme, Hakk'ın isimlerinin asla "atıl" kalmayacağının da bir delilidir. O, ezelen ve ebeden Hâlik'tır, Rezzâk'tır, Muhyî'dir, Mümît'tir. Bu isimler, tecellîlerini durdurmazlar. Bu yüzden varlık, sonradan halk edilmiş olsa da, Hakk'ın ezelî tecellî etme sıfatına paralel olarak ebede kadar devam edecektir.

Zîrâ Hak dâimü't-tecellîdir, ya'ni vücûd-i mutlak-ı Hak kadîmdir, ve bu kıdemi ile beraber, esmâ ve sıfatıyla tecellî etmediği bir an yoktur; ve çünki esmâ-i ilâhiyye asla ta'tîl kabûl etmez. Şu halde vücûd-i hudûs vücûd-i kadîme muhâzî olarak ezelî ve ebedîdir.

Tecellînin Tadı: Şeker, Sirke ve Yakıcı Ateş

Tecellî, sadece bir hikmet bahsi değil, aynı zamanda sâlikin ruhunda tattığı bir haldir. Hazret-i Mevlânâ, bu halleri anlatmak için tat alma duyumuza hitap eden semboller kullanır: şeker, sirke, şarap...

Tecellînin Cemâl (güzellik, lütuf) yönü "şeker" ile temsil edilir. Bu, ilahi lütuf, hilim, yumuşaklık gibi ruhani sıfatlardır. Tecellînin Celâl (azamet, kahır) yönü ise "sirke" ile ifade edilir. Bu da kulun başına gelen sıkıntılar, düşmanların eziyeti, nefsin saldırılarıdır. Nûh Aleyhisselâm'ın kıssasında, kavminin eziyeti (sirke) ona dökülürken, Hakk'ın Cûd (cömertlik) denizinden ona "şeker" (hilim, sabır) yağar.

"Şeker"den maksat, ruhanî sıfatlardır; hilim ve yumuşaklık da ruhanî sıfatlardandır. Yani, Yüce Allah'ın cömertlik ve kerem denizinden Hz. Nuh'un ve her asırdaki insân-ı kâmillerin hilmine yardım ve destek oldu... Çünkü bu âlem, birbirine karşılık gelen ilâhî sıfatların ve isimlerin tecelli yeridir.

Arifin kalbi, bu zıt tecellîlerin cem olduğu bir yerdir. O, şekerden şımarmaz, sirkeden de ekşimez. İkisinin de aynı kaynaktan geldiğini bilir.

"Şarap" ise daha özel bir tecellînin, yani doğrudan marifet zevkinin sembolüdür. Bu, ebrârın (iyilerin) ahirette içeceği vaat edilen, ama Hakk'ın has kullarının, ariflerin bu dünyada tattığı bir manevi sarhoşluktur. Bu, Zât tecellîsinin kalbe akıttığı ilm-i ledün şarabıdır.

Ya'nî, Hak Teâlâ kendi hâs kulları olan âriflerine kümûnda ve gizlide ebrârın âlem-i âhirette içeceğini va'd buyurduğu şarâb-ı ma'nevîden bu âlem-i sûrette içirir... Ayet-i kerimedeki "kadeh"ten maksat, sıfatlarla nitelenen Hakk'ın Zât'ının tecellisinden (ilahi varlığın görünür hale gelmesi) kinayedir; ve bu tecelliden âriflerin kalplerine ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) gelir...

Bir de "ateş" vardır. Bu, tecellînin yakıcı, dönüştürücü ve saflaştırıcı yönüdür. Bu, kahr tecellîsidir. Bu ateş, sureti, kabuğu, kesafeti yakar; geriye sadece manayı, özü, nuru bırakır. Bu, korkulacak bir yok oluş değil, bir kemâle erme sürecidir.

Tecellî-i kahrî-i nârî ile sûret ve kesâfet zâil olduğu vakit, nûr ve ma'nâ bâkî kalır. Bu hâl her zaman için umûmî bir kāide ve kānûndur.

Hakk'ın bu kahr ateşi, bir inayet tokatı gibidir. Kulun başına vurduğunda, onu gaflet uykusundan uyandırır ve hakiki aşk şarabına olan iştiyakını artırır. Tıpkı bir nalın ateşe konulup dövülerek yeni bir şekil alması gibi, sâlik de bu tecellî ateşinde yanarak saflaşır ve aslına döner.

Mazharın Dili: Nûr Olmayınca Kıble de Puttur

Tecellînin en ince sırlarından biri, onun mutlaka bir "mazhar"da, yani bir tecellîgâhta zuhur etmesidir. Güneşin ışığı, ona ayna olan bir yüzde görünür. Hakk'ın nuru da bu âlemde bir suret perdesinden yansır. Fakat asıl olan suret değil, o surette parlayan nurdur. Hazret-i Mevlânâ bu hakikati, Sâmirî'nin buzağısı ve Kâbe'nin kıble oluşu üzerinden çarpıcı bir şekilde anlatır.

Buzağı o nur sebebiyle keremin kıblesi oldu. Kıble o nursuz küfür ve put oldu. Ey ta'n edici! Buzağı mesâbesinde tuttuğun Ebu'l-Hasan hazretlerinin sûret-i cismâniyyesi, o nûr-ı ilâhî sebebiyle Hakk'ın kereminin kıblesi oldu. Nitekim kıble ittihâz olunan taştan ve topraktan ma'mûl Ka'be'nin sûreti mazhar-ı ism-i zât-ı ilâhî olmasından dolayı kıble oldu. Eğer Ka'be'de o nûr olmasa ona teveccüh edip tavaf etmek küfür olur. Zîrâ o nûrsuz Ka'be'nin sûreti puttan ibâret kalır.

Mesele, altından bir buzağıya veya taştan bir yapıya tapmak değildir. Mesele, o surette tecellî eden nuru görebilmektir. Eğer Cenâb-ı Hakk, ism-i Zât'ı ile Kâbe'de tecellî etmeseydi, ona yönelmek bir putperestlik olurdu. Aynı şekilde, bir mürşid-i kâmilin cismanî suretine takılıp kalmak da şirke kapı aralar. Asıl olan, onun beşerî suretinde tecellî eden ilahi nuru, irşad sırrını, cem'iyyet-i esmâiyyeyi (ilahi isimlerin toplayıcılığı) görmektir. O nur olmadığında, en mübarek suret bile bir "put"tan ibaret kalır. O nur olduğunda ise, en hor görülen suret bile bir "kıble" olabilir.

Hazret-i Mevlânâ'nın diliyle tecellî, böyle canlı, böyle akışkan, böyle hayatın içindedir. O, bizi soyut düşüncelere değil, varlığın kalbine, her an atan ve her atışta yeni bir âlem halk eden ilahi tecellînin ritmini dinlemeye davet eder.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Tecelli

Tecelli, bir ağacın kökleri, gövdesi, dalları ve meyveleri gibi, varlığın her zerresine uzanan, birbiriyle sımsıkı bağlı bir hakikatler silsilesidir.

Bu ağın en derin kökü, Vahdet-i Vücud inancıdır. Varlığın birliği, yani var olanın sadece Hakk olduğu idraki, tecelli düşüncesinin toprağıdır. Hakk, bilinmekliğini murad edince, bu birlik denizinden Taayyün dalgaları, yani mertebe mertebe belirmeler zuhur eder. Bu zuhurun ilk nefesi, Nefes-i Rahmani'dir. Tıpkı konuşanın nefesiyle harflerin belirmesi gibi, Hakk’ın bu rahmet nefesiyle bütün varlık imkânları ortaya çıkar. Bu imkânların ilahi ilimdeki ilk tasarımları, tohumları ise A'yan-ı Sabite'dir. Tecelli, bu sabit hakikatlerin "Ol!" emriyle, yani Kün Feyekün sırrıyla dış alemde suret giymesidir. Bu suret giyme ameliyesi, kesintisiz bir Feyz, yani ilahi bir akıştır.

Bu akış, Hakk’ın güzel isimleri olan Esma'ül Hüsna kanallarıyla âlemlere yayılır. Her bir isim, kendi manasını varlıkta göstermek ister; bu da tecellinin bir başka veçhesidir. Hakk'ın Uluhiyyet mertebesi, yani bütün isimleri kendinde toplayan ilahlık sıfatı, tecellilerin sonsuz çeşitliliğinin kaynağıdır. Hak ve Halk ayrımı da bu noktada belirir: Hak, tecelli eden; halk ise tecellinin göründüğü ayna, yani mazhardır. Bu tecellilerin Zahir yüzü mülk âlemi, Bâtın yüzü ise melekût âlemidir. İnsanın payına düşen her ne ise, yani Kaza ve Kader dediğimiz sır, aslında onun a'yân-ı sâbitesinin hangi Esma tecellisini talep ettiğinin bir neticesidir.

Bu ilahi tecellilerin en kâmil, en parlak aynası, hiç şüphesiz Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimizdir. O'nun nurani hakikati olan Hakikat-i Muhammedi, bütün tecellilerin hem başlangıcı hem de son gayesidir. Bu yüzden Hz. Adem (a.s.) O'nun ismini Arş'ta görmüş, O'nun hürmetine affedilmiştir. Her peygamber, bir ilahi ismin kâmil tecellisine mazhar olmuştur. Hz. Nuh (a.s.) tûfanda Kahhâr isminin tecellisine şahit olurken, aynı zamanda Settâr isminin de bir tecellisiydi. Hz. Musa (a.s.) Tur Dağı'nda Celâl tecellisiyle sarsılmış, Kelîm sıfatının mazharı olmuştur. Hz. İsa (a.s.), Ruhullah sırrıyla Muhyî (hayat veren) isminin tecellisidir. Hz. Yusuf (a.s.) ise Cemâl isminin tecellisiyle Mısır'a sultan olmuştur.

Sâlik için yol, işte bu tecellileri okuma sanatıdır. Bu sanatın adı Tasavvuf, bu yolda kazanılan derin anlayışın adı İrfan ve Marifet'tir. Bu anlayış, kuru bir bilgi değil, kalbe doğan bir Hikmet nurudur. Bu nurun yakıtı ise Muhabbet, yani ilahi aşktır. Sâlik, Zikir ve Tefekkür ile kalbini parlatır, masivadan arındırır. Bu arınmanın zirvesi, benliğin Hakk'ın varlığında erimesi olan Fenafillah halidir. Gaflet ise, bu tecellileri görememek, her an "yeni bir şe'nde" olan Hakk'ın zuhuratını fark edememektir.

Şeriat, tecellinin zahirdeki edep perdesidir; sâlikin hayatını ilahi iradeye uygun tanzim etme usûlüdür. Salât (namaz), mü'minin miracı, her gün beş vakit tecelli-i ilahîye durduğu bir huzur anıdır. Hac ve Umre ise, Kâbe'nin şahsında tecelli eden ilahi davete icabetin mekânsal bir tecrübesidir. Sâlik, Sohbet meclislerinde kâmil bir mürşidin kalbinden yansıyan tecellilerle beslenir, kendi yolunu aydınlatır.

Bu tecellileri anlamada iki kanat vardır: Tenzih ve Teşbih. Tenzih, Hakk'ı yaratılmış her şeyden soyutlamak, O'nun benzersizliğini ikrar etmektir. Teşbih ise, Hakk'ın sıfatlarının tecellilerini yaratılmışlarda görmek, "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) ayetinin sırrına ermektir. Kâmil arif, bu iki kanatla uçar; hem "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) der, hem de her zerrede O'nun sanatını ve isimlerini müşahede eder. Bu birliğin en güzel ifadesi, Fatiha Suresi'nde hem Hamd ederek teşbihte bulunmamız, hem de "Yalnız sana ibadet ederiz" diyerek tenzihe yönelmemizdir. Rahman Suresi'nde tekrar tekrar "Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?" buyrulması, her an üzerimize yağan tecellileri fark etmeye bir davettir. Cennet ve Cehennem dahi, Cemâl ve Celâl isimlerinin tecellilerinin ebedîleşmiş hallerinden başka bir şey değildir. Sonuçta bütün bu Zuhurat, yani olup biten her şey, Hakk'ın bitip tükenmeyen tecellileridir.

Bu yolu bize açan, bu hikmet pınarlarından içmemize vesile olan büyükler de birer tecellidir. Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabi, bu ilmin Fusûsu'l-Hikem gibi eserlerle usûlünü ortaya koyan bir hikmet tecellisidir. Mevlana Celaleddin Rumi, Mesnevi-i Şerif ile bu hakikatleri aşkın ve şiirin diline döken bir muhabbet tecellisidir. Şeyh Mahmud Şebüsteri, Gülsen-i Râz'da sorduğu sorularla tefekkür kapılarını aralayan bir irfan tecellisidir. Ve bu geleneğin günümüzdeki bir halkası olan Necdet Ardıç (Terzibaba) Hazretleri de, bu kadim hikmeti zamanımızın idrakine sunan, sohbetleriyle kalpleri yeşerten bir feyz tecellisidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu uzun sohbet boyunca gördük ki, tecelli hakikati, İrfan Mektebimizin üç temel direği olan Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde, İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs'unda ve Mevlânâ Hazretleri'nin Mesnevî'sinde üç farklı ama birbirini tamamlayan ayna'da yansır. Her biri, aynı Güneş'in ışığını farklı bir renkte ve farklı bir sıcaklıkta bize ulaştırır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatı, bu yüce hakikatlerin günümüz insanının kalbine ve hayatına nasıl indirileceğinin, nasıl yaşanacağının rehberidir. O, tecelliyi bir nazarî mesele olmaktan çıkarıp, sâlikin her an tecrübe edebileceği bir "hâl" olarak sunar. Sohbetlerinde tecelli, mürşid-mürid ilişkisinde, salâtın huşûsunda, bir anlık sükûtta, bir edep tavrında ete kemiğe bürünür. Terzibaba'nın üslubu, tecellinin bizzat kendisidir; karmaşık hikmetleri en sâde, en berrak kelimelerle, bir babanın evladına seslenişindeki şefkat ve samimiyetle aktarır. Onun dilinde tecelli, "ihtiyari ölüm" ile benlik perdesini yırtan âşığın, kendi hakikatine, yani kendindeki ilahi tecelliye uyanışının hikâyesidir.

Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise, tecellinin vücûdî haritasını, kevnî dokusunu ve hikemî temelini ortaya koyan bir zirve eserdir. Füsûs, tecellinin "nasıl" ve "neden"ini anlatır. Bize Zât-ı Mutlak'ın Hüvviyet karanlığından Nefes-i Rahmânî ile nasıl zuhura geldiğini, feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes ile a'yân-ı sâbitelerin ve şehadet âleminin nasıl belirdiğini, ilahi isimlerin kendi mazharlarını nasıl talep ettiğini öğretir. Şeyh-i Ekber'in nazarıyla tecelli, bir "tenezzül" yani iniş silsilesidir. Onun üslubu, aklı hayran bırakan bir ilmî derinlik ve tenzih ile teşbihi Muhammedî bir mîzanda birleştiren bir cem makamıdır. Terzibaba sohbetleri kalbe hitap ederken, Füsûs aklı ve ruhu aynı anda muhatap alır; yolu yürümek için gerekli olan haritayı ve pusulayı temin eder.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise, tecellinin aşk lisanıyla, şiirle, hikâyeyle ve sembollerle terennüm edilişidir. Mesnevî, tecellinin ne olduğunu anlatmaktan ziyade, onu hissettirir, yaşatır. "Ney"in feryadında, ayrılığın ve vuslatın tecellisini duyurur. Denizin dalgalarında vahdet ve kesretin nasıl bir olduğunu gösterir. Akıp giden suda, varlığın her an yeniden halk edilişinin (teceddüd-i emsâl) sırrını seyrettirir. Mevlânâ'nın dilinde tecelli, bir şaraptır, bir ateştir, bir şeker kamışıdır; sâliki yakan, sarhoş eden, tatlandıran bir tecrübedir. Füsûs'un ilmî derinliğini, Terzibaba'nın ameli rehberliğini alır, onu kalbin en coşkun nağmeleriyle birleştirir.

Bu üç büyük kaynak, birbirinin alternatifi değil, birbirinin tamamlayıcısıdır. Füsûs, hakikatin ilmî temelini kurar; Mesnevî, o ilmi aşk ile yoğurur; Terzibaba sohbetleri ise o ilim ve aşkla yoğrulmuş hakikati, günümüz sâlikinin önüne bir lokma halinde koyar. Biri olmadan diğeri eksik kalır.

Değerlendirme

Sohbetimizin nihayetinde hatırda kalması gereken en temel husus şudur: Tecelli geçmişte olup bitmiş bir olay değil, Hakk’ın “her an yeni bir şe’nde” oluşunun kesintisiz devam eden bir ispatıdır. Âlem, her an yeniden zuhura gelen ilahi bir film şeridi gibidir ve bu filmi seyretmekten gâfil olmak, en büyük nasipsizliktir. Bu yoldaki bütün gaye, kalbi bir ayna gibi parlatıp, bu tecellileri en berrak şekilde yansıtan bir mazhar olabilmektir. Bu, taklitten tahkike, suretten manaya geçişin yolculuğudur. Bu yolculuğun en kâmil sırrı ise, tenzih ile teşbihi, yani Hakk'ın mutlak aşkınlığı ile âlemdeki somut görünürlüğünü aynı anda kalpte cem edebilmektir. Ne Hakk’ı âlemde kaybetmeli ne de âlemi Hakk’tan ayrı görmeli; Muhammedî irfanın dengesi ve kemâli budur. Cenâb-ı Hakk, cümlemizi bu tecellileri gören gözlerden, duyan kulaklardan ve idrak eden kalplerden eylesin.