Hakikat

Hakikat, dört kapıdan üçüncüsüdür; Şeriat kapısından girip, Tarikat yolunda yürüdükten sonra varılan bir menzildir. O, eşyanın ardındaki gerçeğe, fiillerin ardındaki Fâil’e, sıfatların ardındaki Mevsûf’a şahit olmaktır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin temelinde de bu vardır: bilmek değil, olmak; duymak değil, tatmak. Hakikat, Cenâb-ı Hakk’ın kendi Zât’ını, sıfatları ve isimleri aynasında seyretmesidir ve bu seyrin en parlak aynası İnsân-ı Kâmil’dir. Bu sohbet, o aynaya düşen Nûr’un izini sürerek Hakikat’in ne olduğunu değil, nasıl yaşandığını anlamayı hedefler.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Hakikat, Arapça "h-k-k" kökünden gelir; bir şeyin aslına, esasına, özüne vâkıf olmak demektir. Istılahta ise, varlığın zâhirinin ardındaki bâtını, kesretin (çokluğun) içindeki vahdeti (birliği) idrak etme hâlidir. Bu idrak, akıl yürütmeyle değil, kalbî bir şuhûd (görüş) ile mümkündür. Hakikat, ötelerde, ulaşılmaz bir yerde aranan bir define değildir. O, her an her zerrede kendini gösteren, fakat ancak basiret gözü açık olanların görebildiği bir tecellîdir.

Cenâb-ı Hakk, mekândan ve zamandan münezzehtir. O’nu “yukarıda” bir tahtta oturan, âlemi ise “aşağıda” bir oyuncak gibi seyreden bir varlık olarak düşünmek, tenzihin en ham hâlidir ve hakikatin sadece bir kanadını görmektir. Terzibaba Hazretleri bu yanılgıya şöyle işaret eder:

Gece karanlık olduğunda biz aşağıda mıyız, yukarıda mıyız; gündüz olduğunda dünyanın yukarısında mıyız, aşağısında mıyız, ne yukarıdayız ne aşağıdayız, nedeni ise devamlı dönüyoruz. Hiçbir sabit noktası olmayan yaşadığımız bu âlemde, yukarısı aşağısı diye itibar ettiğimiz kelimelerin hiçbirisi geçerli değildir. Ancak hürmet bâbında Allah yukarıda, kul aşağıda diye söylüyoruz. Bunların hepsi izâfi mâ’nâda olan kelimelerdir.

Hakikat, bu izâfî, yani görece kavramların ötesine geçmektir. Hakk, ne sadece yukarıdadır (tenzih) ne de sadece bu âlemin içindedir (teşbih). O, “Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın”dır. Bu zıt gibi görünen isimlerin birliğine şahit olmak, hakikat ehlinin meşrebidir. Bu tenzih-teşbih dengesi, Muhammedî mîzanın ta kendisidir.

Hakikate giden yol, bir kitaptan diğerine, bir âlimden ötekine malumat aktarmakla kat edilmez. Bu, bir hâl ilmidir. Terzibaba Hazretleri’nin de vurguladığı gibi, ilim ile bilim arasındaki fark, yemeğin tarifini bilmekle o yemeği yiyip tadına varmak arasındaki fark gibidir:

Hâl ilmi kâl ilmine benzemez. Ehli zâhir kâl ilmini öğrenince o ilmi bildiğini zanneder, oysa bir şey ancak tadıldığı zaman gerçekten bilinmiş olur. Aksi halde tabak içinde duran yemeğin gerçek tadı, yemeden anlaşılamaz. Yemeğin tarifini anlatmak bilimdir. Yemeği yapıp yemek ise tatbikatlı “ilimdir.” İlim ile bilim arasında bir “B” vardır, ehli zahire bu “B” bir perdedir. Ehli bâtına ise bilimden ilime geçiş ve bir vasıtadır.

Bu “B” harfi, Arapça’da “ile” manasına gelen edattır. “Bilim”, bir şey “ile” yapılan ilimdir; yani arada vasıta vardır. Hakikat ilminde ise vasıta kalkar, bilen ile bilinen bir olur. Bu “B” aynı zamanda Besmele’nin de başıdır, varlığın ortaya çıkışının sırrını taşır. O “B” perdesi kalktığında, geriye saf ilim, yani hakikat kalır.

Kur’ân-ı Kerîm, “gayba iman”dan bahseder. Gayb, mutlak bir yokluk veya bilinmezlik değildir. Öyle olsaydı, ona iman etmek sadece bir hayal olurdu. Terzibaba Hazretleri, Bakara Sûresi’ndeki o meşhur âyeti tefsir ederken bu sırrı aralar:

Eğer “gayb” , mutlak görünmeyen, bilinmeyen bir “yokluk” olsa idi, ona imân sadece hayâli olurdu. Bu âyet-i kerime’nin gerçeğini daha iyi anlayabilme-miz için بِالْغَيْبِ “bilgaybi” de ki, / (be) ye ulaş-mamız gerekecektir. (be) bilindiği gibi “ile” ve “birlik-telik” ifade etmektedir. Hal böyle olunca verilecek diğer mânâ; “Onlar ki kendilerinde var olan gaybları ile kendi dışlarında olan gayba (görünmeyene) imân ederler ,” olur.

Yol, dışarıdan içeriye değil, içeriden dışarıyadır. İnsanın kendi gaybı, yani ruhu, aklı, duyguları, nefs mertebeleri, onun iç âlemidir. Kişi, kendi içindeki bu görünmez hakikatleri tanımadan, âlemlerin Gayb’ı olan Hakk’ı tanıyamaz. “Nefsine ârif olan, Rabbine ârif olur” sırrı budur. Kendi varlığının, Hakk’ın isimlerinin bir tecelligâhı olduğunu idrak eden, bütün kevnî âlemde de aynı tecellîden başka bir şey olmadığını anlar. Bu, hakikatin kapısını aralamaktır.

Cenâb-ı Hakk’ın bu hakikatleri anlattığı en büyük kitap ise Kur’ân-ı Kerîm’dir. Fakat Kur’ân iki tanedir: Biri Mushaf’ta yazılı olan Kur’ân-ı Sâmit (susan Kur’ân), diğeri ise onu nutk eden, yaşayan ve yaşatan İnsân-ı Kâmil olan Kur’ân-ı Nâtık’tır (konuşan Kur’ân). Bu ikisi birbirinden ayrılmaz. Biri olmadan diğeri anlaşılamaz. Terzibaba Hazretleri bu noktayı şöyle aydınlatır:

Eğer bu iki kitap birbirini tamamlamamış olsa ne Kûr’ân-ı Sâmit okunur, ne Kûr’ân-ı Nâtık okuyabilir yani bu yazılı nüsha elimizde olmasa Kûr’ân-ı Nâtık bunu nutk edemez,yani okuyup söyleyemez fakat Kûr’ân-ı Nâtık yani konuşan, söyleyen Kûr’ân olmasa, Kûr’ân-ı Sâmit kapalı kalır, perde arkasında bâtında kalır, mevcudiyeti bir işe yaramaz...

Hakikat, bu iki kitabın birleştiği yerdedir. Kâinat bir kitaptır, İnsân-ı Kâmil bir kitaptır ve Mushaf bir kitaptır. Hepsi aynı hakikatin farklı mertebelerden zuhurudur. Bakara Sûresi’nin başındaki “Elif, Lâm, Mîm” harfleri, bu sırrın anahtarıdır. Bu harfler, sadece sesler değil, varlık mertebelerine işaret eden sembollerdir.

Elif: ( ا ) Ahadiyyet mertebesidir, Elif (ا) meydana gelmişse tecelli olmuş demektir, o tecelli de A’mâ’dan çıkan ilk tecellidir. Ahadiyyet mertebesinin ilk tecellisinin özelliği ise, Cenâb-ı Hakk’ın halinin orada hûviyeti ve inniyeti (benliği) yönüyle biliniyor olmasıdır.

Elif, Zât’ın mutlak tekliğine, yani Ahadiyyet mertebesine işarettir. Lâm, o tecellinin Ceberût âlemine inişini; Mîm ise Hakikat-i Muhammediyye’yi ve İnsân-ı Kâmil’i, yani o tecellinin en kâmil şekilde zuhur bulduğu âlemi temsil eder. Dolayısıyla “Elif, Lâm, Mîm” demek, bir yönüyle “Zât, Sıfatlar ve Fiiller” demektir; bir başka yönüyle, varlığın Zât’tan İnsân-ı Kâmil’e uzanan seyrini özetlemektir. Bu yüzden Cenâb-ı Hakk, bu harflerden sonra “İşte o kitap ki, kendisinde şüphe yoktur” buyurur. Hangi kitap? Hem Mushaf, hem kâinat, hem de o harflerin sırrını kendinde toplayan İnsân-ı Kâmil.

Bu derin hakikatleri anlamak ve yaşamak için bir rehbere, bir mürşide ihtiyaç vardır. Terzibaba Hazretleri’nin eserleri de bu rehberliğin bir parçasıdır. O, eserlerini yazarkenki niyeti ve okuyucudan beklentisini şöyle dile getirir:

Muhterem okuyucum: Bu kitabı okumağa başlarken, nefsin hevasından, zan ve ha yelden, gafletten soyunmağa çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim, çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek manâda bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamıyacaktır. Gayret bizden muvaffakiyyet Hakk’ tan’ dır.

Hakikat, zihinle fethedilecek bir kale değil, kalple girilecek bir saraydır. O saraya girebilmek için de kişinin, kendi zannını, vehmini, hayalini, yani nefsinden ürettiği perdeleri kapıda bırakması gerekir. Aksi takdirde, kişi kendi hayal ve vehim kuşlarıyla hakikat semâlarına ulaşamaz, sadece kendi ürettiği zanları mutlak doğru sanır. Âyet-i Kerîme’nin ifadesiyle, kendi uğursuzluklarını, hakikati getiren peygamberlere ve onların vârislerine yüklerler. Hakikat ise, tüm bu zanların ötesinde, her an her yerde kendini izhar eden Vücûd-i Mutlak’tan ibarettir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Hakikat: Aslı ve Mertebesi

İrfan yolunda Hakikat, bir nesne değil, bir idrak seviyesidir. Bir menzil değil, bir bakış açısıdır. Dört kapının üçüncüsü diye bilinen bu makam, kuru bir bilgiyle, kitap karıştırarak erişilecek bir yer değildir. O, Zât-ı Mutlak'ın kendi Vücûd mertebelerinden süzülerek, sıfatları perdesinden kendini seyrettiği bir ayna, bir müşahede alanıdır. Bu sebeple Hakikat’i anlamak için, önce onun nereden geldiğini, hangi pınardan kaynadığını bilmek icap eder. Kâinat kitabını doğru okumak, onun harflerini, kelimelerini, cümlelerini yerli yerince anlamakla mümkündür.

Hakikat’in Tenezzülü: Âmâ’dan Âlemlere

Hakikat’i anlamak için, görünen âlemin ötesine, varlığın var olmadan evvelki hâline nazar etmek gerekir. Büyükler bu en başlangıç noktasına, bu mutlak gayb hâline [Âmaiyet](/wiki/hazarat-i-hamse) derler. Bu, Zât’ın henüz hiçbir isim ve sıfat ile kendini göstermediği, akılların idrakinden, hayallerin tasavvurundan münezzeh olduğu bir “bilinmezlik bulutu”dur. Orada ne “ben” vardır ne “sen”, ne “varlık” vardır ne “yokluk”. Terzibaba Hazretleri bu ilk mertebeyi şöyle ifade eder:

Evvela amaiyet mertebesinden Ahadiyet mertebesine yani ilk ifşası kendi kendini veya ilk açılımı diyelim veya üstündeki kabuğu şöyle bir yayması, dışa doğru açması, Ahad, قُلْ هُوَ اللَّهُ اَحَدٌ bu mertebenin ifadesidir “de ki o Ahaddır” tektir. اَللَّهُ الصَّمَدُ aynı zamanda “samed” dir yani hiçbir şeye ihtiyacı yoktur, Ahadiyet mertebesinde o ilahi zatın iki özelliği ortaya çıktı. Âmaiyette hiçbir özelliği yok iken Ahadiyet mertebesinde iki özelliği ile zuhura geldi ana hatlarıyla. Ne idi bunlar, Eneiyeti, İnniyeti yani benliği diğeri de Hüviyeti...

Zât-ı Mutlak, kendi kendine ilk tecellîsiyle, o mutlak gayb olan Âmâ hâlinden [Ahadiyet](/wiki/hazarat-i-hamse) (mutlak teklik) mertebesine tenezzül eder. Bu, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim” kudsî hadîsinin ilk adımıdır. Bu mertebede henüz çokluk yoktur, sadece Zât’ın kendi varlığının şuuruna varması vardır. Bu şuur, iki yönle belirir: Birincisi, Zât’ın kendi iç yüzüne dönük olan “Ben”liği, yani Eneiyeti veya İnniyeti. İkincisi ise, dışa dönük, ileride zuhûra çıkacak olan bütün âlemlerin tohumunu, özünü, şifresini taşıyan [Hüvviyet](/wiki/huvviyet) (O’luk) kimliğidir. Cenâb-ı Hakk’ın Hz. Musa’ya Tûr dağında “Muhakkak ki Ben, âlemlerin Rabbi olan Allah’ım” diye seslenmesi, bu İnniyet ve Hüvviyet hakikatinden bir sestir.

Bu tenezzül (mertebe mertebe iniş) burada durmaz. Hak, Ahadiyet’ten bir adım daha atarak [Vâhidiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) mertebesine iner. Burası artık Esmâ-i İlâhî’nin, yani İlâhî İsimler’in ve [Sıfat-ı subutiyye](/wiki/sifat-i-subutiyye)nin (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi, Basar gibi sıfatların) tafsilatlı olarak açığa çıktığı yerdir. Ahadiyet bir tohum ise, Vâhidiyyet o tohumun içindeki ağacın bütün planının, programının açıldığı mertebedir. Terzibaba Hazretleri, bu mertebenin işleyişini Rahmân Sûresi’nin ilk âyetleriyle açıklar:

İşte Vahidiyet mertebesi bütün bunları toplamış bu mertebenin amiri de Uluhiyet. Hani Rahman suresinde geçiyor ya ﴿١﴾ اَلرَّحْمَنُ ﴿٢﴾ عَلَّمَ الْقُرْاَنَ ﴿٣﴾ خَلَقَ الاِنْسَانَ ﴿٤﴾ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ 55/1-2-3-4 işte bunu ifade ediyor. Yani Rahman Kur’an’ı talim etti, bakın orada çok ince bir mesele vardır, tefsirlerde bunun tam tersidir, “rahman Kur’an’ı talim etti” yani Kur’an Rahman’a talim ettirdi, Kur’an Zat olduğundan Rahman da Sıfat olduğundan Rahman Kur’an’ı talim etti. Yani Rahman Kur’an’ı öğrendi, yahut Kur’an Rahman’a ne olduğunu öğretti. Bu eğitim neticesinde de Rahman insanı halk etti. عَلَّمَهُ الْبَيَانَ Ve insana da bu hakikatleri anlatma özelliğini verdi.

Vâhidiyyet mertebesinde, Zât’ın ilmi olan Kur’ân (yani bütün hakikatlerin toplamı), Rahmân ismine ne yapacağını “öğretir”. Bu ince bir sırdır. Rahmân ismi de bu ilimle, bu programla İnsan’ı, yani [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil) hakikatini halk eder. Demek ki Hakikat, en başta Zât’ın ilminde saklı bir programdır. Bu program, Vâhidiyyet mertebesinde Rahmân ismi aracılığıyla açığa çıkar ve İnsan’ın varlığıyla kemâlini bulur.

Âlemlerin Sebebi ve Ruhu: Hakîkat-i Muhammediyye

Vâhidiyyet mertebesinde açığa çıkan bu ilk ve en küllî programa, bu ilk taayyüne (belirmeye), irfan dilinde [Hakikat-i Muhammediyye](/wiki/hakikat-i-muhammedi) denir. Bu, bizim bildiğimiz, tarihsel şahsiyet olan Hz. Muhammed (s.a.v) Efendimiz’den ibaret değildir. O, bu küllî hakikatin bu şehâdet âlemindeki en kâmil mazharı, en mükemmel aynasıdır. Hakikat-i Muhammediyye ise, bütün âlemlerin kendisinden halk edildiği ilk akıl, ilk ruh, ilk nurdur. O olmasaydı, Zât’ın “bilinmeklik” muradı gerçekleşmez, âlemler zuhûra gelmezdi.

(Levlâke levlâk lemâ halektül eflâk) “Hadîs-i kudsî” “Eğer sen olmasaydın, olmasaydın âlemleri halketmezdim.” (Evvelü mâ halâkallahu kalemü ve rûhî.) “Allah evvelâ benim Rûhumu ve kalemi halketti.” (...) Görüldüğü gibi her mertebenin öncülüğü hakikat-i Muhammediyye’ye aittir. Özetlersek: Hakikat-i Muhammed-î olmasaydı, yani Ahad’ın gönlünde, bağrında, kucağında ki; ( م ) “mim” i olmasaydı bu âlemler olmazdı ve bu âlemler O’nun varlığı ile var olunca onlara her mertebede rahmet olarak gönderildi.

Bütün varlık, Efendimiz’in (s.a.v) nurundan bir parçadır. O’nun varlığı, âlemlere sadece bir lütuf değil, var olmalarının sebebidir. Âyette buyurulan “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” sırrı da budur. Rahmet, sadece acımak, merhamet etmek değildir. Rahmet, varlığın ta kendisidir. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, “zahmet” kelimesinin başındaki “z” harfi zâil olunca, geriye “ahmet” kalır. Bu, en sıkıntılı görünen hadiselerin bile özünde, temelinde bu Muhammedî rahmete bağlı olduğunu gösterir. Terzibaba Hazretleri, bu hakikatin beşerî suretle karıştırılmaması gerektiğini şöyle vurgular:

Hz Muhammed dediğimiz zaman biz O’nu sanki bizler gibi işte eli var, başı var ayağı var... O’nu fizik beden varlığı ile tanımaya çalışıyoruz. Halbu ki O fizik bedenden meydana gelmiş bir varlık değildir. Daha Âmâiyetten Ahadiyete, Ahadiyetten Uluhiyete tenezzül ettiği zaman Hz Rasulullah’ın varlığı meydana getirildi. Fizik bireysel varlığı değil, Hakikat-ı Muhammedi olarak O’nun hakikati. Bütün bu alemler Hakikat-ı Muhammedi’den başka bir şey değildir. (...) Hakikat-ı Muhammedi’nin suretlenmiş şeklinden başka bir şey değildir Hz Muhammed. (...) O’nun gölgesi yere düşmezdi, çünkü kendisi Nur dur, manadan ibarettir...

Âlemler, Hakikat-i Muhammediyye’nin tafsilatıdır. Bizim gördüğümüz her şey, bu küllî Nur’un farklı mertebelerde, farklı suretlerde görünmesinden ibarettir. Hakikate ermek, bu suretlerin ardındaki o tek Nur’u, o tek Hakikat’i müşahede etmektir.

Âfâk ve Enfüs Birleşince: Vahdet Gözüyle Bakmak

Bu yüce hakikatler ve kevnî sırlar bizim hayatımızda nasıl bir mana bulur? Sâlik, bu yolda yürüyen derviş, bu bilgiyi nasıl bir hâle dönüştürür? Burada, Vahdet-i Vücûd mektebinin en temel derslerinden biri karşımıza çıkar: âfâk ile enfüsü birlemek. Âfâk, insanın dışında gördüğü bütün âlem, ufuklardır. Enfüs ise, insanın kendi iç dünyası, kendi varlığıdır. Hakikate ulaşmak, bu ikisinin ayrı şeyler olmadığını idrak etmekle mümkündür.

...afak ile enfüsi birleştirdiğimiz zaman, ancak hakikate ermemiz mümkün olur, aksi halde ya afakta yani hep dışarılarda uğraşırız ve ya sadece kendimizde uğraşırız, ikisi de eksik olur, afakda ne varsa kendimizde bulmamız kendimizde ne varsa afakta görmemiz müşahede etmemiz lazımdır. Çünkü büyüklerimiz öyle buyurmuşlar, “ne var alemde, o var Âdem’de” işte bu kadar kısadır.

Kâinat büyük bir insandır, insan ise küçük bir kâinattır. Dışarıda gördüğün her ne varsa –gezegenlerin dönüşü, mevsimlerin döngüsü, doğum ve ölüm– hepsi senin iç dünyanda da cereyan etmektedir. Bu birliği idrak ettiğin an, bakışın değişir. Olaylara sadece zahirî (dışsal) yönüyle değil, bâtınî (içsel) manasıyla da bakmaya başlarsın. Bu bakış, [Tevhid muktezası](/wiki/tevhid-muktezasi)dır, yani birliğin gereğidir. Bu bakış açısı, [tenzih-teşbih dengesi](/wiki/tenzih-tesbih-dengesi) denilen o hassas [Muhammedî mîzan](/wiki/muhammedi-mizan) üzerine kuruludur. Tenzih, Hakk’ı her türlü yaratılmışlıktan, noksanlıktan uzak görmektir; “O, hiçbir şeye benzemez” demektir. Teşbih ise, Hakk’ın tecellîlerini bütün yaratılmışlarda görmektir; “Nereye dönseniz Allah’ın vechi oradadır” demektir. Sadece tenzihte kalmak, Hakk’ı ötelerde, Arş’ın üzerinde ulaşılmaz bir yere koymaktır.

...Cenâb-ı Hakk ben ötelerde değilim sizinle beraberim diyor fakat ne yazık ki İslâm âlemi olarak bizler tenzih akidesini ön plâna almışız ve Rabbi âlâ’mızı arşın üzerinde tahtında oturur hâle getirmişiz, tabii ki Rabbimizin o hâli de var fakat Cenâb-ı Hakk bize Ben sizinle beraberim diyor...

Sadece teşbihte kalmak ise daha tehlikelidir. O zaman insan, her gördüğü şeyi Hakk zannederek şirke, putperestliğe düşebilir. Terzibaba Hazretleri bu tehlikeye şöyle dikkat çeker:

Sadece burada Allah’ı müşâhede edersek bu da putperestliğin ta kendisi olur. Ancak Tenzîh mertebesiyle bu Allah değildir dersek, bunu da yanlış beyanış oluruz, o zaman buna ayrı bir kimlik vermemiz gerekecektir. (...) İşte bu kardeşlerimiz, teşbîh hakîkatiyle yaşayamadıklarından, tenzîh ağırlıklı, yukarıda bir Allah inancıyla, anlayışıyla yaşamaktadırlar.

Kemâl ise, bu iki kanadı birlikte kullanmaktır. Hem “Lâ ilâhe” diyerek bütün mahlûkatın ilahlığını reddetmek (tenzih), hem de “illallah” diyerek bütün varlıkta O’nun tecellîsini, O’nun isim ve sıfatlarının zuhûrunu müşahede etmek (teşbih). Bu [Cem makamı](/wiki/cem-makami)dır, zıtların birliğidir. Bu makama eren için artık “yukarı-aşağı”, “iç-dış” gibi izâfî, göreceli kavramlar kalmaz. Zahir de O’dur, Bâtın da O’dur; Evvel de O’dur, Âhir de O’dur. Bu idrak, kişiyi laftan (kal) hâle taşır. Kişi, artık Hakikat’i sadece konuşan değil, yaşayan olur.

Gerçek kimliğin ortaya çıkınca, Zahir, bâtın, evvel, âhir bir olunca, Bütün âlemde kendini bulunca, İşte o zaman, o zaman işte, kendine, zatına, özüne, Rahmân’a benzersin.

Hakikat’in Şifreleri: Harflerin ve Sayıların Dili

Hakikat, kâinat kitabının her zerresine nakşedilmiştir. Arifler, bu kitabı okumak için Cenâb-ı Hakk’ın lütfettiği bazı anahtarlar kullanırlar. Bu anahtarlardan biri de [ilm-i hurûf](/wiki/ilm-i-huruf) (harflerin ilmi) ve ebced hesabıdır. Bu, bir falcılık veya kehanet değil, varlığın matematiksel ve sembolik düzenini, o ilâhî nizâmı anlama sanatıdır. Her harfin, her sayının vücûd mertebelerinde bir karşılığı, bir işareti vardır. Terzibaba Hazretleri, Kûr’ân-ı Kerîm’i tefsir ederken bu usûlü sıkça kullanarak, âyetlerin bâtınî katmanlarına kapı aralar. Mesela Zümer Sûresi’nin tahlilinde bu durum çok açıktır:

Âyetlerinin sayısı ( 75 )'tir. ( 7 ) " nefs mertebeleri "ni, ( 5 ) ise " Hazarât-ı Hamse "yi ifâde eder. Toplarsak; (7+5= 12 ) eder ki, " Hakîkat-i Muhammediyye " mertebesidir. Kelime sayısı ( 1170 )'tir. ( 11 ) " Hz. Muhammed mertebesi "nin, ( 7 ) ise " nefs mertebeleri "nin sembolüdür. Toplarsak; (11+7= 18 ) eder, " (18) bin âlem "e işârettir. Rakamlarını tek tek toplarsak; (1+1+7+0= 9 ) eder ki ma'nâsı yukarıda îzâh edilmiştir. Harf sayısı ( 4708 )'dir. (...) Bu rakamların tümünü toplarsak, (4+7+0+8= 19 ) eder ki, " İnsân-ı Kâmil "in remzidir.

Âyet sayısı, kelime sayısı, harf sayısı… Hiçbiri tesadüf değildir. Her biri, irfan sahibine bir hakikati fısıldar. 12 sayısı Hakikat-i Muhammediyye’yi, 19 sayısı İnsân-ı Kâmil’i, 7 sayısı [nefs mertebeleri](/wiki/nefs-i-emmare)ni işaret eder. Harfler de böyledir. Sûrenin ismini oluşturan harfler bile birer şifre taşır:

"Zümer" kelimesini oluşturan harflerin ma'nâlarını da kısaca belirtelim: Ze : Zuhûr veya Zât, Mîm : Hakîkat-i Muhammediyye, Râ : Rahmâniyyet ve Rubûbiyyet.

“Zümer” kelimesi bile, Zât’ın, Rahmâniyyet tecellîsiyle Hakikat-i Muhammediyye olarak zuhûr edişinin bir özetidir. Bu, Hakk’ın her şeye bir ölçü, bir nizam koyduğunun delilidir. Bu ilim, sâlike bir “neşe hâli” verir. Artık onun için hiçbir şey anlamsız değildir. Uçağa bindiği koltuk numarasından, yolda karşılaştığı bir isme kadar her şey, ona Rabb’inden bir mesaj, bir işaret taşıyabilir. Bu, eşyaya takılıp kalmak değil, eşyanın perdesini aralayıp ardındaki Mûcid’i, Sanatkâr’ı görmektir.

Netice olarak Hakikat, Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinde, Zât’ın Âmâ mertebesindeki mutlak gaybından başlayıp, Ahadiyyet ve Vâhidiyyet duraklarından geçerek, Hakikat-i Muhammediyye nuruyla bütün âlemlere yayılan bir tecellîler silsilesidir. Bu vücûdî seyrin özü ve gayesi İnsân-ı Kâmil’dir. Sâlikin vazifesi ise, bu küllî hakikati kendi enfüsünde, yani iç dünyasında gerçekleştirmek, âfâk ile enfüsü birleyerek, tenzih ve teşbih kanatlarıyla Tevhid semâsında uçmaktır. Bu yolculukta harfler ve sayılar, yol üzerindeki işaret levhaları gibi sâlike rehberlik eder.

Terzibaba Geleneğinde Hakikat'in Yaşanması

İrfan, sadece bilmekle tamam olan bir ilim değildir. İrfan, bilinenle olmak, o hâl ile hallenmek, o boya ile boyanmaktır. Hakikat, kütüphanelerde tozlanan bir kitap değil, sâlikin gönlünde yeşeren, amellerinde meyve veren, bakışında ışıldayan canlı bir tecrübedir. Bu bölümde, Hakikat'in nasıl yaşandığına, bir sâlikin (Hakk yolcusunun) seyr-i sülûk denilen mânevî yolculuğunda bu yüce mertebeyi nasıl adım adım tecrübe ettiğine nazar edeceğiz.

Zira gaye, Cenâb-ı Hakk'ın hakikatini, Tevhid-i Ef'al, Tevhid-i Esmâ, Tevhid-i Sıfat, Tevhid-i Zât mertebelerini sadece kelâm olarak bilmek değil, bu mertebeleri bizzat yaşamaktır.

Bize bu geceleri böyle geçirmek değil de bu geceler bizim üzerimizde nasıl bir faaliyet göstermesi lazım geldiğini bilmemiz lazımdır. Eğer ki İslam ümmeti isek hele hele batıni yönde kendimizi geliştirmek istiyorsak hele hele Hakk muhabbetliyiz diye bir davamız varsa... bizim meselemiz sevap kazanmak değildir, Muhabbetullah’ı kazanmaktır. Hakk’ın sevgisini Peygamber’in sevgisini ve Hakk’a ait olan irfaniyeti kazanmaktır, gayemiz budur.

Bu gaye, Hakikat'i bir hayat tarzı, bir varoluş biçimi haline getirmeyi gerektirir. Yol, suretten sîrete, kalıptan kalbe, bilgiden hâle geçişin yoludur.

Hakikat Yolculuğunun İlk Adımı: Nefse Ârif Olmak

Her yolculuk bir ilk adımla başlar. Hakikat yolculuğunun ilk adımı ise dışarıya değil, içeriye atılır. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) o muhteşem hadîs-i şerîfi, bu yolun anahtarını bize verir: "Men arefe nefsehu fekad arefe Rabbehu." Yani, "Kim nefsine ârif olursa, Rabbine ârif olur." Bu, Hakikat'e giden kapının insanın kendi varlığında gizli olduğunun ilanıdır.

Hadis-i şeriflerde de ayrıca belirtildi, bildiğimiz gibi “kim ki nefsine arif olursa rabbına arif olmuş olur” diyor efendimiz açık olarak. “Men arefe nefsehu fakat arefe rabbehu” yani evvela kendimizi tanımamız gerekiyor, ondan sonra da aynı yoldan rabbımızı tanımamız gerekiyor.

Bu kendini tanımak, psikolojik bir tahlil değil, çok daha derin, vücûdî bir tanımadır. Bu, kendi varlık yapını, sendeki ilâhî emanetleri, seni Hakk'tan gafil kılan perdeleri tanımaktır. Bu yolda sâlikin ilk karşılaştığı ve tanıması gereken, kendi içindeki emredici güçtür: nefs-i emmâre. O, sürekli kötülüğü, benliği, gafleti fısıldayan içimizdeki âmirdir. Onu tanımadan, onun emirlerinden kurtulmak mümkün değildir.

Sonunda da pişman olur neden yaptım keşke yapmasaydım bu işi düşündüm de yapmayayım diye gene de yaptım işte bunu yaptıran kendisindeki o emmare gücüdür. Emredici amir güç emmare nefs. İşte kişi evvela bunu tesbit etmesi lazımdır... insan bazen küçük küçük noktaları gözünden kaçırmış olur o küçük görünen şeyler de aslında mühim şeylerdir, mesela örgü örerken bir ilmek kaçmış olsa o ilmek orada gözükür işte boşta kalır bir işe de yaramaz.

Nefsin bu en aşağı mertebesini tanıyan sâlik, yavaş yavaş yukarı doğru tırmanmaya başlar. Bu tırmanış, bir hikâyede dört kelimeyle özetlenmiştir: Doğmak, yaşamak, öldürmek, ölmek. Bu, sâlikin dört kapıdan geçişinin remzidir.

Padişah kelimesi bu tarz anlatılarda genel itibâriyle kâmil insanı temsil ediyor olabilir. Dolayısıyla hikâyedeki padişahı kâmil bir mürşid olarak kabul edersek, doğmak kelimesiyle şeriat, yaşamak kelimesiyle târîkat, öldürmek kelimesiyle hakîkat, ölmek kelimesiyle marifet kastedilmiş olamaz mı? Yine aynı şekilde bir başka açıdan yorumlamayla, bu kelimeler iç yolculuğunu tamamlayan padişahın (kâmil kişinin) yolculuğun ileri safhasında karşılaştığı hazret makamlarını temsil ediyor olabilir mi? Öyle ki: ef'al mertebesi doğmak, esmâ mertebesi yaşamak, sıfat mertebesi öldürmek, zât mertebesi de ölmek kelimelerinin temsilleri olamaz mı?

"Nefsine ârif olmak" bu dört mertebeli yolculuğun tamamıdır. Şeriat kapısında ilâhî emirlerle yeniden "doğarsın". Tarikat yolunda bir Mürşid'in rehberliğinde zikir ve hizmetle "yaşarsın". Hakikat mertebesinde, kendi vehmî varlığını, nefs-i emmâreni "öldürürsün". Ve nihayet Marifet'te, yani Hakk'ı Hakk ile bilme makamında, "ölmeden evvel ölerek" fâni benliğinden geçip Hakk ile bâkî olursun. Bu, enfüsî (içsel) âlemdeki yolculuğun, Hazarât-ı Hamse (Beş İlâhî Hazret) denilen vücût mertebelerindeki seyrin ta kendisidir.

Hakikat'in Sunuluşu: Mürşid, Sohbet ve Himmet

Bu çetin ve uzun yolda sâlik tek başına değildir. Cenâb-ı Hakk, rahmetinin bir tecellîsi olarak kullarına rehberler gönderir. Peygamberlerin vârisi olan bu Mürşid-i Kâmiller, Hakikat'i hem hâlleriyle yaşar hem de kelâm ile tâlim ederler. Onların sohbeti, sıradan bir konuşma değildir. O sohbet, Hakikat'in sâlikin kalbine ekildiği mânevî bir ameliyattır.

Sohbette ilk önce ses gidiyor, bu sesin içerinde - mânâsı yüklü - rûh’u yüklü - nûr’u yüklü gerçek Kûr’ân-ı Nâtık olan bunları sesine yükleyip karşısındakine gönderir, işte “ve nefahtü” denilen hâdise, yani insânlardan aktarılan budur, çünkü o orada kendinden konuşmuyor o anda, Kûr’ân-ın zât mertebesinden konuşuyor. Ses mânâsını yüklenmiş olarak ruhu ile karşı tarafa giderse orada hayat meydana getiriyor, sonra bu yaşantının birde müşahedesi gerekiyor... değişen bakış açılarımızla gözümüz hakikati gören bir göz haline gelmiş olur...

Kâmil bir mürşidin sohbeti dört kanaldan birden akar: Sesiyle kulağa, mânâsıyla akla, rûhuyla kalbe ve nûruyla basirete (kalp gözüne) hitap eder. Bu yüzden sohbet, bu yolun vazgeçilmezidir. "Harfsiz, sessiz sohbet olur", "bir bakışla bütün ilim aktarılır" gibi sözler, bu yolun usûlünü bilmemekten kaynaklanan hayalî düşüncelerdir. Elbette hâl ile irşad vardır, lâkin kelâm olmadan, yani ilâhî hakikatler lafız ve mânâ elbisesi giymeden, yolun erkânı ve incelikleri nasıl öğrenilebilir? Cenâb-ı Hakk kelâmıyla Kur'ân'ı indirmişken, kelâmı hakikatten aşağı bir mertebede görmek büyük bir gaflettir.

“Ehl-i irfan harfsiz sessiz sohbet ederler kelimeler hakikatın düştüğü en aşağı mertebedir ” Hani dam üstünde saksağan vur beline kazmayı manasız da değil cüret büyük suç. Kur’an-ı Kerim Ne olacak Allah kelimesi ne olacak Kur’an-ı Kerimi kaldırıyor farkında değil Allah’ın lafsını peygamber hadislerini hepsini inkar ediyor. Peygamberimizin ismi Cevami-ül Kelim... Bu kadar ileri derecede bir cehalet olur mu? “kelimeler hakikatın düştüğü en aşağı mertebedir ” Bu tam iblislik bir hadisedir.

Terzibaba geleneği, bu sağlam temel üzerinde durur. Hakikat, hem hâl ile yaşanır hem de en fasih kelâmlarla, en anlaşılır misallerle gönüllere sunulur. Bu sunuş, sadece diz dize yapılan sohbetlerle sınırlı kalmaz. Mürşid-i Kâmil, zamanın dilini ve imkânlarını kullanarak irşad vazifesini her kanaldan sürdürür.

Necdet Ardıç Efendi, çokça eser yazarak ve ulusal televizyon kanallarında, kitap fuarlarındaki imza günlerinde, kitap tanıtım günlerinde, ilahiyat fakültelerinde yaptığı söyleşi ve sohbetlerle geniş kitlelere ulaşarak İslamın irfânî yönünü anlatmaya devam etmeye çalışmaktadır... Vahdet-i vücûd sistemi içerisinde yer alan ve pek çok insan tarafından kavranması zor olan varlık mertebelerini dervişlerine sade ve anlaşılır bir şekilde izah etmektedir.

Mürşidin himmeti, yani mânevî yardımı ve duası, sâlikin üzerindeki en büyük kuvvettir. Sâlikin yapması gereken ise, mürşidine tam bir teslimiyet ve muhabbetle bağlanmak, sohbetini can kulağıyla dinlemek ve verdiği vazifeleri eksiksiz yerine getirmektir. Bu vazife bazen bir sûrenin tefekkürü, bazen bir zikir, bazen de nefsi terbiye edecek bir hizmet olabilir. Tıpkı bir müridine Ra'd Sûresi'nin te'vilini vazife olarak vermesi gibi... Bu, sâlikin kendi gayretini mürşidin himmetiyle birleştirmesidir.

Hakikat'in Zikri: Devran, Semâ ve Tevhidin Sırları

Tasavvuf yolları, sâlikin nefsini terbiye etmesi ve kalbini masivadan (Hakk'ın gayrısından) temizlemesi için çeşitli usûller geliştirmiştir. Halvetiyye-Uşşâkî yolunda bu usûllerin en önemlilerinden biri cehrî zikir (sesli zikir) ve bu zikre eşlik eden devrandır. Zahir ehlinin bazen bid'at diyerek karşı çıktığı bu amellerin, aslında derin bâtınî mânâları ve Kur'ânî temelleri vardır.

Devran, Arş'ı tavaf eden meleklerin zikrini yeryüzünde sembolize etmektir. Kâbe'nin etrafında dönen hacılar gibi, dervişler de mürşidin yani kutbun etrafında dönerek o kevnî (âlemleri kapsayan) zikir halkasına dahil olurlar.

Devranı şer’i delili... وَتَرَى الْمَلۤئِكَةَ حَاۤفِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ... “Melekleri Arş’ın etrafını çevirmiş oldukları halde Rablarını hamd ile överken görürsün... Ayet-i Kerimesinde müfessirler حَاۤفِّينَ kelimesinin “Ey daire-i zakirin” dönerek zikredenler diye tefsir etmişlerdir. حَاۤفِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ Arşı dönerek zikrederler, ha Arşın etrefında olsun ha caminin etrafında olsun ha Kabe’nin etrafında olsun, netice değişmiyor.

Bu devran, rastgele bir dönme değildir; bir erkânı, bir usûlü vardır. Her hareket bir mânâya işarettir. Zikir halkasının başında mürşid, Feyz-i Akdes (en mukaddes ilâhî feyiz) tecellîsinin bir kanalı olarak "Lâ ilâhe illallah" der. Dervişler ona katıldığında, bu feyiz halkaya yayılır ve Feyz-i Mukaddes (kutsanmış feyiz) hâlini alır. Bu, Zât'ın tecellîsinin isimler ve fiiller âlemine yayılışının bir temsîlidir.

O Feyz-i akdesin Feyz-i Mukaddesin Ehadiyetiyle zuhuruna dairede bulunan saliklerin birazdan la ilahe illallah demekle gösterirler... Şimdi şeyh efendi ama gerçek şeyh ise Ahadiyet mertebesini idrak etmiş bir şeyh ise yoksa tarikat şeyhi ise bunlarla hiç ilgisi olmaz, zaten o Feyz-i Mukaddese ulaşamaz, ulaşamayınca da çevresine o feyizi veremez. O feyizi veremeyince de bu işler böyle surette kalır.

Zikir devam eder, sâlik "Lâ ilâhe" derken bütün masivayı, vehmî varlıkları nefyeder (yoklar); "illallah" derken varlığın sadece Hakk'a ait olduğunu ispat eder. Bu zikir, kalbe vurdurularak yapılır. Bu da bâtının, yani içteki hakikatin zahire, yani dışa çıkmasının bir işaretidir.

Kalbe vurdurarak zikre başlanır ki zuhur batına dayalı batın iç zuhurla dış meydana geldiğini ima ve işarettir. Yani boğazından senin o harfi çıkarman senin içindekinin dışarı çıkmasıyla yani içinin batınının zahire çıkmasının işaretidir.

Tevhid zikriyle sâlik Fenafillah (Hakk'ta fâni olma) hâlini tadınca zikir durur, bir sükûnet anı yaşanır. Bu, ruhların Bezm-i Elest'te "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabını dinlediği anın bir yâdıdır. Ardından ayağa kalkılarak devrana başlanır. Bu ayağa kalkış, sâlikin fenâdan sonra bekâya (Hakk ile var olmaya) doğru yaptığı urucun, yani mânevî yükselişin bir sembolüdür.

Fenafillah’ta fani olduktan sonra o zaman sifatta fani, isimde fani, fiilde fani olduktan sonra yahut fiilde fani isimde fani, sıfatta fani, Zat’ta fani olduktan sonra ayağa kalkmak uruc yükselme manasınadır. Ayağa kalkıpta zikre devam etmek, oraya kadar oturarak sükünet vardı.

Zikir ve devran, bir dizi ritüelistik hareket değil, seyr-i sülûkun her mertebesini bedensel ve ruhsal olarak yaşatan, Tevhid hakikatini hücrelere kadar işleyen derin bir ibadettir.

Suretten Sîrete: Hayatı Hakikatle Yaşamak

Hakikat yolcusu, öğrendiklerini ve yaşadıklarını sadece zikir halkasında bırakmaz. Onun için bütün bir hayat, bir zikir ve tefekkür meydanına dönüşür. Mübarek geceler, bayramlar, günlük ibadetler, hepsi birer şekilden ibaret kalmaz; her biri Hakikat'i müşahede etmek için birer pencere olur. Amaç, sevap kazanmaktan öte, "Muhabbetullah'ı kazanmak", yani Hakk'ın sevgisiyle dolmaktır.

Bu yolda sâlik, hayatını peygamberlerin hayatıyla mezceder, birleştirir. Onların yaşadığı imtihanları, tefekkürleri, hicretleri kendi mânevî yolculuğunda birer model olarak görür. Onların ahlâkıyla ahlaklanmaya çalışır. Terzibaba Hazretleri'nin bir şiirinde bu güzel bir şekilde ifade edilir:

Habibullah’ın izinden gidersen, Nefsi benliğini yere serersen, Hubbiyetini de idrak edersen İşte o zaman Muhammed’e (a.s.) benzersin. Hakikat’in ilmini öğrendiysen, Varlıktaki zuhurları gördüysen, Bunları da ehline götürdüysen, İşte o zaman Cebrâil’e (a.s.) benzersin. Hakk’la Hakk olup halka dönersen, Kelâmı Hakk ile kelâm edersen, Bâtından zahire zuhur edersen, İşte o zaman Vâhy’e benzersin.

Bu "benzeme" hali, sadece büyük mânevî hallerde değil, en basit günlük işlerde bile kendini gösterir. Mürşid, sâlikin hayatının her alanına dokunarak onu terbiye eder. Terzilik mesleğini icra ederken, bazen bir müşterisinin elbisesini bilerek dar dikmesi, ona nefsinin her istediğini yapmaması gerektiğini, biraz riyâzat (nefsi dizginleme) gerektiğini hatırlatması, bu ince terbiyenin güzel bir misalidir.

Bazen aynı zamanda dervişi olan müşterilerine maksatlı olarak nefislerinin istediği her şeyi yemeyip biraz riyâzet yapsınlar diye elbiselerini dar dikerdi. Aynı zamanda terzilik, tefekkür etmesine de fırsat sağlıyordu. Çünkü terzilikte en nihayetinde sadece biraz makine sesi vardı. Çoğu kez okumak istediği âyeti veya beyiti çalıştığı yerde bir köşeye koyardı. Bir yandan okuyup tefekkür eder, bir yandan da işine devam ederdi.

Hakikat'in yaşanması budur. O, ne sadece bir ilim, ne sadece bir zikir, ne de sadece bir hâldir. O, bütün bunların Cem makamında birleştiği, sâlikin bütün varlığını kuşattığı bir "oluş"tur. Kişi, hem dış dünyadaki (âfâkî) ilâhî tecellîleri, hem de kendi iç dünyasındaki (enfüsî) hakikatleri birleştirdiği zaman kemâle erer.

Afak ile enfüsi birleştirdiğimiz zaman, ancak hakikate ermemiz mümkün olur, aksi halde ya afakta yani hep dışarılarda uğraşırız ve ya sadece kendimizde uğraşırız, ikisi de eksik olur, afakda ne varsa kendimizde bulmamız kendimizde ne varsa afakta görmemiz müşahede etmemiz lazımdır. Çünkü büyüklerimiz öyle buyurmuşlar, “ne var alemde, o var Âdem’de” işte bu kadar kısadır.

Hakikat yolu, nefsini tanımakla başlayan, bir Mürşid-i Kâmil'in rehberliğinde sohbet ve zikirle ilerleyen, sonunda sâlikin bütün hayatını bir ibadet ve müşahede alanına çeviren mübarek bir yolculuktur.

Füsûsu'l-Hikem'de Hakikat

Hakikat sohbetinin bu merhalesinde, irfan denizinin en derinlerinden birine, Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem’ine demir atılacaktır. Bu eser, aklın kıyılarında gezinerek anlaşılacak bir kitap değildir. O, bir tefekkür mahsulü değil, bir ilham ve feyz pınarıdır. Bizzat Şeyh-i Ekber’in beyanıyla, bu kitabın muhtevası ve ismi, rüyasında gördüğü Peygamber Efendimiz (s.a.v.) tarafından kendisine bahşedilmiştir.

Ey teşne-i hakîkat olan mü’minîn-i mütefekkirîn! Bu kitâb-ı münîf, zübdetü’l-kâmilîn ve kıdvetü’l-muhakkikîn Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî (r.a.) efendimizin te’lîf-i âlîlerinden olanFusûsu’l-Hikem’dir. Maânîsi Hz. Şeyh’in kalbine ( ) Efendimiz tarafından ilkā, ve nâm-ı latîfi zât-ı risâlet-penâhîleri tarafından tevsîm buyurulduğu cihetle, vücûd-ı unsurîde merkûz dimâğ-ı fa’âlin eseri ve nazar-ı aklînin netâyic-i istidlâlâtı değildir.

Bu sebeple Füsûs'a yaklaşırken, onu bir hikmet kitabı değil, bir hikmetler hazinesi olarak görmek gerekir. Her bir peygamberin “kelime”si, yani hakikati, bir “fass”tır; bir yüzük kaşıdır. O kaşın üzerine oyulmuş olan ise o peygamberin meşrebine mahsus “hikmet”tir. Âdem’den (a.s.) başlayıp son fass olan Muhammed Mustafa’ya (s.a.v.) kadar her peygamber, Hakikat-i Mutlaka’nın bir başka yüzünü, bir başka tecellisini gösteren bir ayna olur. Bizler bu aynalara bakarken, aslında tarihteki şahsiyetleri değil, kendi bâtınımızın, kendi ruhumuzun katmanlarını seyrederiz.

Ey Hakk yolcusu salik kardeşim, bu mevzular sadece geçmiş, mazide kalmış kimselerin hayat hikayeleri değildir. Bugün için senin zatının ve nefsinin hayat hikayesidir, ona göre oku ve kendinde bunları bulmaya çalış ki senin de Âdemiyet devren başlamış olsun. Oradan da yola çıkarak Muhammediyyet devrene ulaşmaya yol bulabilesin. İşte bu seyir senin sırat-ı müstakimin ve Hakk’a vuslatındır.

Bu bir zihin egzersizi değil, bir hâl yolculuğudur. Zihnin ve vehmin perdelerini aralayıp, kalbin gözüyle okumaya gayret etmektir.

Hakikatin Başlangıcı: Gayb-ı Mutlak ve Kenz-i Mahfî

Füsûs, bizi varlığın en başına, henüz hiçbir şeyin zuhûr etmediği, isimlerin ve sıfatların dahi [Zât](/wiki/vahdet-i-vucud) denizinde eridiği bir mertebeye götürür. Burası, idrakin ve işaretin tükendiği yerdir. Muhakkikler bu mertebeye pek çok isim vermişlerdir.

İsm-i “lâ-taayyün”ün mürâdifi olmak üzere muhakkikîn bu mertebeyi âtîdeki isimler ile de tevsîm ederler: “Zât-ı ahadiyye”, “zât-ı hüviyyet”, “zât-ı bilâ-taaddüd”, “gayb-ı mechûl”, “mahzen-i şuûn”, “evvel-i lâ-nihâye”, “hestî-i mutlak”, “kenz-i mahfî”, “ahadiyyet-i sırf ”, “zât-ı hüve hüve”, “vücûd-ı baht”, “gayb-ı masûn”, “ademü’l-adem”, “âhir-i lâ-bidâyet”, “hestî-i sâde”, “mechûl-i mutlak”, “ahadiyyet-i mutlak”, “zât-ı mutlak”, “vücûd-ı mahz”, “gayb-ı meknûn”, “kıdemü’l-kıdem”, “gāyetü’l-gāyât”, “hestî-i sırf ”, “vücûd-ı hakîkî”, “ahadiyyet-i zât”, “zât-ı sırf ”, “tûfân-ı mahz”, “meknûnü’l-meknûn”, “hafâü’l-hafâ’”, “nihâyetü’n-nihâyât”,“hakîkatü’l-hakāyık”,“Hakk-ıhakîkî”,“alem-i zât”, “zât-ı baht”, “gayb-ı mutlak”, “butûnü’l-butûn”, “makām-ı ev-ednâ”, “ma’dûmü’l-işârât”, “ebtan-ı butûn”.

Bu mertebe, [Ahadiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) (mutlak birlik/teklik) mertebesidir. Burası, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim (istedim)" hadis-i kudsîsinin işaret ettiği [Kenz-i Mahfî](/wiki/kenz-i-mahfi) (gizli hazine) makamıdır. Henüz "bilinmeklik" iradesi zuhur etmemiştir. Zât, kendi Zât'ında müstağraktır. Ne isim vardır, ne sıfat, ne de fiil. Burası, "Allah vardı ve O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu" hadisinin işaret ettiği sırrın ta kendisidir. Bütün hakikatler, bu mutlak Gayb'ın içinde gizlidir. Âlemlerin ve içindekilerin zuhuru, bu Gizli Hazine'nin açılma muradıyla başlar.

Tenezzül: Birlikten İkiliğe ve Zuhûra Geçiş

O mutlak birlik olan Ahadiyet'ten, isim ve sıfatların belirdiği [Vâhidiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) mertebesine, oradan da kesret âleminin zuhuruna doğru olan bu seyr-i ilâhîye "tenezzül" denir. Bu tenezzülün ilk adımı, o mutlak "vitr"iyetin (teklik) bir "şef'iyet"e (çiftlik/ikilik) bürünmesidir. Bu ikilik, Hakk ve halk, Zât ve sıfat, bâtın ve zâhir gibi tüm ikiliklerin anasıdır. Bu ilk zuhur ise [Ruh-ı Muhammedî](/wiki/ruh-i-muhammedi) ile gerçekleşir.

Vücûd-ı hakîkî-i Hak, “ahadiyet”, “vahdet”, “vâhidiyet” mertebelerinde vitriyet üzere olup, libâs-ı gayriyyetle mertebe-i rûhiyyete tenezzülünde şef ’iyetle muttasıftır. Ve bu şef ’iyet küllü’l-küll olan rûh-ı Muhammedî ile zâhirdir. Binâenaleyh bu şef ’iyet ve isneyniyet bir emr ve bir şe’n-i ilâhîden ibârettir. Onun için Kur’ân-ı Kerîm’de لــرُّوح ُ مِــن ْ أمْــر ِ رَبِّــي لــرُّوح ِ قُــل ِ يَسْــألُونَك َ عَــن (İsrâ, 17/85) ya’ni “Sana rûhdan suâl ediyorlar. Rabbimin emri ve şe’nidir, diye cevâb ver!” buyurulur.

Daha âlemler halk edilmeden, "Ruh" dediğimiz o ilk tecelli, [Hakikat-i Muhammediyye](/wiki/hakikat-i-muhammedi) olarak zuhur etmiştir. Bu, "Rabbimin emrindendir" ayetinin işaret ettiği sırdır. Bu Ruh, bütün peygamberlerin ve velîlerin küllî ruhlarını içinde barındırır. Diğer bütün ruhlar, bu küllî ruhtan birer cüzdür. Bu yüzden bütün peygamberler, aslında tek bir hakikatin, yani Hakikat-i Muhammediyye'nin farklı zaman ve mekânlardaki zuhurlarından ibarettir. Füsûs'taki her bir fass, bu küllî ruhun bir başka yönünü, bir başka hikmetini açar.

Hikmetlerin Prizmaları: Peygamberlerin Kelimeleri

Füsûsu'l-Hikem, her peygamberi, Hakikat'in bir yönünü yansıtan bir prizma gibi ele alır.

Âdem Fassı'nda "Hikmet-i İlâhiyye" beyan edilir. Çünkü Âdem, Cenâb-ı Hakk'ın bütün isimlerini kendinde toplayan ilk [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil) prototipidir. Onunla birlikte Vahidiyet mertebesinden Ruh mertebesine tenezzül gerçekleşmiş, böylece üç temel marifet ortaya çıkmıştır:

Şöyle bilinsin ki vücût hakikati insaniye olan mertebe-i vahidiyet (vahidiyet mertebesinin ismi hakikati insaniyedir.) ahadiyet mertebesinden sonra ilk tecellidir vahidiyet mertebesi... Mertebe-i v ahidiyetten mertebe-i ruha tenezzül ettiği vakit yani vahidiyetten rahmaniyete tenezzül ettiği vakit üç marifet hasıl oldu. Üç oluşum meydana geldi. 1. si marifet-i nefs yani nefsini tanıma... 2.si Marifet-i mübdi yani kendisinin mucidini bilmek yani nereden geldiğini, başlangıcını bilmek.

Şit Fassı'nda "Hikmet-i Nefesiyye" anlatılır. Şit (a.s.), İbranice'de "Atâullah" yani Allah'ın vergisi demektir. Habil'in şehadetinden sonra Hz. Âdem'e bir teselli olarak verilmiştir. Onun hakikati, [Nefes-i Rahmânî](/wiki/nefes-i-rahmani) sırrına bağlıdır. Nasıl ki Ahadiyet'in gaybında bunalan ilahî isimler, bilinmeklik arzusuyla Nefes-i Rahmânî ile âlemlere teneffüs edip zuhura çıkmışsa, Şit de (a.s.) Âdem'in (a.s.) teessüründen sonra bir nefes, bir ferahlama olarak zuhur etmiştir.

Nuh Fassı'nda ise "Hikmet-i Subbûhiyye" beyan edilir. "Nuh" kelimesi, çok tesbih eden manasındaki "Subbuh" ile ilişkilidir.

Tesbih; Allah’ı ahkam-ı imkaniyeden tenzih etmektir. Yani imkan ahkamından, hükümlerinden tenzih etmektir. Yani ahkami hükümlerden; sonradan meydana gelen hükümlerden tenzih etmektir.

Nuh (a.s.) kavmini tevhîde davet ederken, onları şirkten tenzih etmiştir. Bu yüzden onun hikmeti, Cenâb-ı Hakk'ı yaratılmışlığa ait her türlü noksanlıktan uzak görme meşrebi olan tenzih ile yakından ilgilidir.

İsmail ve İshak Fassları ise çok ince bir sırrı barındırır. İki kardeş, iki ayrı peygamberlik soyunun başlangıcıdır. İshak (a.s.) soyundan gelen Benî İsrail peygamberleri, Musa (a.s.) ve İsa (a.s.) ruhaniyetini taşırken, İsmail (a.s.) çok daha özel bir vazife ile yükümlüdür:

Yani İshak (a.s.) kanalından gelen diğer peygamberan-ı zişan Hz.leri yani beni İsrail peygamberleri, Muhammedi ruhaniyete hamil değillerdi, taşımıyorlardı. İşte bu Hz. Resulullah’ın şahsına hamil olan yani O’nun varlığında taşıyan İsmail (a.s.) idi. İşte bu yüzden Âliyy vasfını hak etmiştir, kazanmıştır. Bu çok mühim bir meseledir. İşte o yüzden İsmail (a.s.) kanalından geliyor hakikat-ı Muhammediye. Çünkü İsmail idi bunun hamili, İshak değildi.

Bu, Hakikat-i Muhammediyye'nin bütün diğer peygamberlik hakikatlerini kuşatan ve onlardan üstün olan bir hakikat olduğunun en güzel delillerindendir. İsmail (a.s.), bu en yüce ruhaniyeti taşıdığı için "Âliyy" (Yüce) vasfına layık görülmüştür.

Mühür: Kelime-i Muhammediyye'deki Hikmet-i Ferdiye

Füsûsu'l-Hikem'in son fassı, "Kelime-i Muhammediyye"dir. Bu fass, "Hikmet-i Ferdiye"yi, yani Ferdiyet (Teklik/Biriciklik) hikmetini beyan eder. Bu ferdiyet, diğer bütün tekliklerden farklıdır; zira o, bütün çokluğu kendi içinde toplayan bir tektir.

Bu fass Hikmet-i Ferdiye beyanındadır, bilindiği gibi “Fert” tek manasındadır, “vahid”, “ahad bunlar da tek manasındadır fakat “Ferdiye” bütün birleri toplamış olan bir tektir. "Hikmet-i ferdiyye"nin yani ferdiyet hikmetinin Kelime-i Muhammediyye'ye yani Muhammed kelimesine, hakikatine tahsisindeki sebep budur ki: Hakikat-i Muhammediyye bi’l-cümle taayyünatın evvelidir .

Peygamber Efendimiz'i (s.a.v.) sadece tarihsel bir şahsiyet olarak görmek, O'nun hakikatini anlamada yetersiz kalır. O'nun bir de "Hakikat-i Muhammediyye" yönü vardır ki, bu, bütün varlıkların kaynağıdır.

Hakikat-i Muhammediye denilen bu program ayan-ı sabite O’na ait ayan-ı sabite bil cümle taayyünatın evvelidir. Yani bu âlemlerde görünen görünmeyen ne varsa bütün bu alemler geçmişler bizler dahil gelecekler dahil bütün alemlerde ne varsa taayyünatın evvelidir yani bütün onların kaynağı Hakikat-i Muhammedi’dir.

Bu yüzden Muhammed Fassı, diğer bütün fassların içerdiği hikmetleri özetler ve onların da ötesine geçer. Anlaşılması en zor olan fass odur, çünkü o, başlangıcın ve sonun, evvelin ve âhirin birleştiği yerdir. Bütün peygamberlerin getirdiği hakikatler, O'nun getirdiği küllî hakikatin içinde birer cüz olarak yerini bulur.

Füsûs'u Okuma Usûlü ve Terzibaba Geleneği

Bu ulu denize dalarken, kendi acziyetinin farkında olarak ve bir mürşidin rehberliğine sığınarak yola çıkılır. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, 1996'dan 2013'e kadar süren uzun soluklu sohbetleriyle, Şeyh-i Ekber'in bu mirasını, Ahmed Avni Konuk şerhi üzerinden günümüz insanının idrakine sunmuştur. Bu sohbetler, birer ders değil, birer gönül meclisidir.

Bilindiği gibi konuşma edebiyatı ile yazı edebiyatı arasında fark vardır. Buradaki konuşma sûretiyle olan sohbetleri fazla müdahele etmeden olabildiği kadar yazı şekline dönüştürerek, öylece kayda almış olduk.

Bu çabanın gayesi, bu zirve eserlerin sadece kütüphane raflarında kalmaması, sâliklerin gönüllerinde yeniden can bulmasıdır. Çünkü bu kitaplar, kişiye kendisini tanıtır.

Hayatın gerçek ma’nâ da anlaşılabilinmesi için ilk şart, kişinin hakikati itibari ile kendisini bilmesidir. Kendisini bilmeyen kişinin ilmi ne kadar çok olursa olsun hayal ve vehmine dayanmaktadır... Bu ve benzeri kitaplar, kişiyi kişiye tanıtmakta ve oradan da kişi Rabb’ine yol bulabilmektedir.

Nihayetinde Füsûsu'l-Hikem, her bir peygamberin aynasında bize kendi hakikatimizi gösteren ilahî bir davettir. O, Zât'ın Gayb'ından başlayan, Ruh-ı Muhammedî ile tenezzül eden ve her bir peygamberin kelimesinde farklı bir renk kazanan Hakikat'in, nihayetinde İnsân-ı Kâmil'de, yani senin ve benim öz hakikatimizde nasıl tecelli ettiğinin hikâyesidir. Bu hikâyeyi okumak, sadece bilmek değil, bulmak ve olmak içindir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Hakikat sohbetinin bu halkasında, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem deryasından inciler devşirilecek, o deryanın derinliklerinde gizlenen zıtların birliğine dalınacaktır. Füsûs’un kapısı aralandığında, her bir peygamberin bir hikmetin kilidini açtığı görülür. Şimdi o kapıdan içeri girip, eşyanın hakikatini, yani zâhirde ayrı gayrı görünenlerin bâtında nasıl bir ve beraber olduğunu anlamaya çalışacağız. Bu, akl-ı cüz’înin, yani gündelik aklımızın sınırlarının zorlandığı, kalbin idrakine muhtaç bir menzildir.

Bu menzile adım atarken, Terzibaba Hazretleri’nin şu tavsiyesi önemlidir:

Muhterem okuyucularım; yine bu dosya/kitabı da okumaya başlarken, nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim. Çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altın da iken gerçek ma’nâ da bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır.

Bu sohbet, aklın el yordamıyla değil, vehimden ve hayalden arınmış bir gönlün sezgisiyle dinlenmelidir. Zira konuşulacak mesele, varlığın temelindeki o büyük sır: ‘ayniyet’ ve ‘gayriyet’ meselesidir. Yani birliğin ve çokluğun, Hakk ile halkın, Zât ile sıfatın ilişkisi... Bu, hakikatin iki yüzü gibidir ve bu iki yüzü bir arada görebilenler, Cem makamı denilen o yüce idrak ufkuna erişirler.

Nedir bu ayniyet ve gayriyet? Terzibaba Hazretleri, Füsûs’un dilini çözerken bu iki temel direğe işaret eder:

Fusus ve şerhinde tezatlı ifadeleri ortaya çıkaran sebebin vücutta ayniyet ve gayriyet gibi birbirine zıt iki idrak farkından ileri geldiğini düşünüyoruz. ... Bilen “Ayn”, bilinen “gayr” diye ifadesini bulmuştur. İşte ayniyet ve gayriyet ifade eden iki kelime bu şekilde insan yaşantısına intikal ettirildi. Yani bilen “ayn”, bilinen “gayr” diye.

"Ayn" kelimesi, hem bir şeyin "tıpkısı" hem de o şeyin "Zât'ı, hakikati" demektir. Âlem, Hakk’ın “aynı” mıdır, yoksa “gayrı” mı? Bütün hikmet yolu bu sorunun cevabında gizlidir. Zâhir perdesinden bakan için, eşya Hakk’tan başkadır, O’nun gayrıdır. Bu, fark makamıdır, şeriatın ve aklın temelidir. Fakat hakikat nazarıyla bakan için, eşya Hakk’ın tecellisinden, O’nun isim ve sıfatlarının zuhurundan ibarettir; bu cihetle O’nun “aynı”dır, yani O’nun hakikatinin bir yansımasıdır.

Bu sırlı ilişkiyi Terzibaba Hazretleri, Arap harflerindeki bir nükte ile açıklar:

“gayn”ın üzerindeki noktası kaldırılırsa “ayn” kalır. Yani sen kendini daha evvelce kendini Hakkın dışında olarak “gayr”i olarak bilirken ama o “gayn” üzerindeki noktayı aldığın zaman “ayn” oldun gitti. Çünkü seni “gayn” yapan o “ayn”ın üstündeki noktadır. Hangi nokta bu, benlik, bireysellik noktasıdır. O birimsellik noktasını çektiğin zaman “gayn”ın “ayn” olur.

Sâliki Hakk’tan “gayrı” kılan, ayrı düşüren o tek bir noktadır: "benlik" vehmi. "Ben varım" iddiası, "ayn" (ع) harfinin üzerine konan bir nokta gibi onu "gayn" (غ) yapar. Sâlikin bütün seyr-i sülûku, yani manevi yolculuğu, bu benlik noktasını silme, onu aslına iade etme çabasından ibarettir. Bu nokta silindiğinde, gayriyet perdesi kalkar ve her şeyin aslı olan Hakk’ın birliği (Ayn) müşahede edilir. Bu, nefs tezkiyesi ve riyâzat ile kalbi saflaştırmanın, gönül aynasını parlatmanın gayesidir.

Sâlik bu yolda nasıl ilerler? Nefsinin hayvani, yani güdüsel ve bencil yönlerini nasıl terbiye eder? İdris (a.s.) kıssasında bu yolun anahtarları verilir:

Ne yapmış? Nefsindeki hayvaniyeti tamamen üzerinden atmış, tabiatın hükümlerinden kurtulmuş, noksanlıklardan kendini temizlemiş, ruhaniyeti hayvaniyeti üzerine galebe etmiş ve miraç sahibi olmuştur. Demek ki miraç etmenin şartlarından birisi; riyazat gerekiyor.

Mirac, sadece göklere yükselmek değildir; asıl mirac, insanın kendi içindeki hayvani sıfatlardan ruhani hakikatine yükselmesidir. Bu yükseliş, riyâzatla, yani nefsin arzu ve isteklerini dizginlemekle mümkündür. Çevrenin üzerimize yüklediği arızî, sonradan olma noksanlıklardan arınmak, fıtrat-ı asliyye'ye, yani tertemiz başlangıç hâline dönmektir. Bu arınma gerçekleştiğinde, sâlikin kalbi Hakk’ın tecellisine hazır hale gelir. Artık o, filozof gibi akl-ı cüz ile değil, arif gibi akl-ı küll ile, yani Hakikat-i Muhammediyye’nin nuruyla bakmaya başlar.

Bu arınmış kalpte Hakikat iki kanatla tecelli eder: tenzih ve teşbih. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü eksiklikten, yaratılmışlığa benzemekten tenzih etmek, O’nun mutlak aşkınlığını ("leyse ke mislihi şey’un" - O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) idrak etmektir. Teşbih ise, O’nun isim ve sıfatlarıyla bütün âlemde tecelli ettiğini, her zerrede O’nun bir vechinin göründüğünü ("fe eynemâ tuvellû fe semme vechullah" - nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır) müşahede etmektir.

Bu iki kanadı dengede tutmak, Muhammedî mîzan’dır. Terzibaba Hazretleri, peygamberlerin meşreplerindeki farkı bu denge üzerinden açıklar:

Efendimiz (s.a.v.) dışarıda tenzih ağırlıklı yaşadı yani mutlak abdiyet şeklinde yaşadı. Hiçbir şekilde kendinden İsa’dan (a.s.) çıktığı gibi teşbih ile ilgili sözler çıkmadı ... Tenzih galip idi Batın isminden de faydalanarak Muhammedi üzere tenzih ile teşbih arasını cem etmek için kendisine “Ben hasta oldum hatırımı sormadın, acıktım doyurmadın, gibi hitabat varid oldu.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.), zâhirde kulluğun zirvesini, yani mutlak tenzihi yaşamıştır. "Ben de sizin gibi bir beşerim" buyurmuştur. Ancak bâtında, Hakk’ın kendisine en yakın olduğu, teşbihin en derin sırlarının açıldığı makamdadır. Kudsi hadiste geçen "Acıktım doyurmadın, hastalandım ziyaret etmedin" hitabı, tenzih kanadını kemâle erdiren kuluna Hakk’ın bir teşbih lütfudur. Bu, zıtların en kâmil şekilde birleştiği makamdır. Musa (a.s.) kıssasında ise bu dengenin nasıl aranması gerektiğine dair ibretlik bir ders vardır. Musa (a.s.), Hakk’ı büyük bir tecellide beklerken, kapısına gelen muhtaç ihtiyarda O’nu görememiştir. Bu, teşbihi yani Hakk’ın halk içindeki zuhurunu gözden kaçırmanın ne demek olduğunu gösterir.

Hakikat yolcusu için bu idrak, her varlığa bakışını değiştirir. Artık o, her mevcudun, ilahi bir ismin sureti ve tecelligâhı olduğunu bilir.

O mevcudun Allah’a irtibatı o isim vasıtasıyladır. O ismin eseri o mevcut olduğundan onun sureti zahiresidir. ... O isim o mevcudun batınıdır ve hakikatidir. Her bir mevcut alemlerin Rabbı olan Allah’ın mazharıdır ama aynı zamanda her bir mevcut, Allah’ın mazharıdır fakat bu mazhariyet mevcudattan her birinin rububiyet-i mutlakadan mazhar olduğu ism-i hassın rububiyet-i hassası haysiyetiyledir.

Yani her varlık, genel olarak Allah isminin bir mazhar'ı olmakla birlikte, özel olarak kendisini terbiye eden bir Rabb-ı has'sı, yani bir "özel Rab" ismi vardır. Bir çiçeğin Rabb'ı "Musavvir" (şekil veren), bir âlimin Rabb'ı "Alîm" ismidir. Bu idrak, sâlike her şeye hürmetle bakmayı öğretir. Çünkü her suret, bir ilahi ismin elbisesidir ve o ismin hakikatini taşır.

Bu bakış açısı, zâhiren şer ve zulüm gibi görünen olayların ardındaki hikmeti dahi görmeyi mümkün kılar. Füsûs’un en çetin anlaşılan yerlerinden biri, Firavun’un İsrailoğulları’nın erkek çocuklarını katletmesindeki bâtınî manadır. Zâhiren bu korkunç bir zulümdür. Fakat hakikat nazarında, ilahi takdirin bir cilvesidir.

Fir’avn’ın Mûsâ yüzünden Benî İsrâîl çocuklarını katletmesindeki hikmet, Mûsâ için her bir katlolunan çocuğun hayâtı yardım etmek üzere Cenâb-ı Mûsâ’nın rûh-ı küllîsine avdet ve rücû’ etmek içindir. Çünkü katlolunan her bir çocuğa Mûsâ nazarıyla bakılarak katlolundu. ... Fakat hakîkatte kazâ-yı ilâhînin infâzına hâdim olduğundan, bu hareketinde bu nokta-i nazardan cehil yoktur.

O katledilen çocukların cüz'î ruhları (ervâh-ı cüz’iyye), ait oldukları küllî ruha, yani Musa'nın ruhuna (rûh-ı küllî-i Mûsevî) geri dönerek onu manen ve maddeten takviye etmişlerdir. Firavun, kendi saltanatını korumak için yaptığı bu fiille, aslında tam da korktuğu kişinin, yani Musa'nın (a.s.) kuvvetlenmesine hizmet etmiştir. Zâhirdeki zulüm, bâtındaki rahmete ve hikmete hizmetkâr olmuştur. Bu, aklın alacağı bir iş değildir; bu, ancak zıtların birliğini idrak eden bir kalbin görebileceği bir tecellidir. Öldürülen her çocuk, henüz günahla kirlenmemiş, fıtrat-ı İslâmiyye üzere olan saf bir hayat feyziydi ve bu feyz, aslı olan küllî ruhta toplanarak büyük bir güce dönüştü.

Bütün bu sohbet, bizi tek bir noktaya getiriyor: içinde yaşadığımız bu dünya, hakikat ehli nazarında bir rüya, bir hayal âlemidir. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) buyurduğu gibi:

“Nâs uykudadırlar; öldükleri vakit uyanırlar” ve “Dünyâ uyuyan kimsenin rüyası gibidir” ... ehl-i hakîkat indinde dahi, kezâ âlem-i hayâlden ibâret bulunan bu dünyâda görülen sûretler dahi, maʼnâ-yı münasibine bi'l-intikāl öylece tabîre muhtaç görülür.

Bizler bu dünya hayatında, uykuda rüya görenler gibiyiz. Gördüğümüz suretler, olaylar, kişiler... hepsi birer semboldür ve tabire muhtaçtır. Uyanış, "ölmeden evvel ölmek" sırrına ererek, yani benlik uykusundan uyanarak gerçekleşir. O zaman sâlik, olayların zâhirine takılmaz, her hadisenin ardındaki bâtınî manayı, her suretin arkasındaki hakikati okumaya başlar. Firavun'un zulmünde Musa'ya yardımı, yoklukta varlığı, gayriyette ayniyeti görür.

Füsûs’un derinliği buradadır. O, bize zıtların savaşını değil, dansını gösterir. Her şeyin, aslı olan Vücûd-ı Mutlak’ın bir tecellisi olduğunu, O’ndan ayrı ve gayrı hiçbir şeyin bulunmadığını, bütün bu çokluk görüntüsünün, O’nun sonsuz isim ve sıfatlarının bir oyunu olduğunu fısıldar. Bu oyunu seyretmek ve bu oyundaki kendi rolümüzü, yani "abdiyet" (kulluk) rolünü en güzel şekilde oynamak, hakikate ermenin ta kendisidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Hakikat

Sohbetin bu halkasında, irfan denizinin dalgalarını kelime kıyılarına taşıyan, sözü baldan tatlı, manası arştan yüce bir sultana, Hazret-i Mevlânâ'ya kulak verilecektir. Eğer önceki sohbetlerde Hakikat kavramının mertebeleri, İnsan-ı Kâmil sırrındaki tecellîsi ve İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs'unda nasıl bir cem makamı olarak işlendiği bir nebze olsun idrak edildiyse, şimdi o idrakin zevkini ve lezzetini bulma vaktidir. Zira Hazret-i Pîr, hakikati bir nazariye olarak anlatmaz; onu bir hâl olarak yaşatır. Mesnevî-i Şerîf, hakikatin kuru bir tanımı değil, hakikatin ta kendisinin manzum bir surette zuhûrudur. O, kelimelerle resim çizen değil, kelimeleri birer ayna yaparak bakanın kendi hakikatini seyretmesini sağlayan bir hekimdir.

Hazret-i Mevlânâ, hakikati doğrudan tarif etmenin, okyanusu bir bardağa sığdırmaya çalışmak gibi beyhude bir çaba olduğunu bilir. Bu yüzden o, hikâyelerin, temsillerin, sembollerin dilini kullanır. Çünkü hakikat akılla bilinen değil, kalple bulunan bir sırdır. Akıl, kıyıda durup denizi ölçüp biçmeye çalışır; kalp ise kendini denize atar ve deniz olur. Mesnevî, o denize atlamaya bir davettir. Bu davet, bazen bir padişahın meclisinde, bazen bir define avcısının macerasında, bazen de bir öküz sahibinin davasında karşımıza çıkar. Her bir hikâye, hakikatin farklı bir yüzünü örten bir peçedir ve o peçeyi ancak aşk ve samimiyetle bakan gözler kaldırabilir.

Hakikatin Şarabı, Sözün Kadehi

Hazret-i Mevlânâ'nın en sevdiği temsillerden biri, hakikati "mânevî şarap", onu taşıyan kelimeleri ise "kadeh" olarak görmesidir. Ârifler, yani Hakk'ı bilenler, Zât denizinden içtikleri sonsuzluk şarabını, bu fânî âlemdeki kardeşlerine sunmak istediklerinde, onu mutlaka bir kadehe, yani lafızlara ve ifadelere dökmek zorundadırlar. Ancak burada bir incelik vardır: Herkes kadehe bakar ama herkes şarabın tadını alamaz.

"Ya'nî, ârifler içtikleri bu ma'nevî şarabı elfâz kadehleri içinde, hicâb içinde olanlara arz ederler. Onların his kulakları o şarâb-ı ma'nevîden ancak sözün zâhirinden başka bir şey bulmaz. Meselâ bu Mesnevî-i Şerîfin her bir beyti bir şarâb-ı ma'nevî kadehidir. Fakat hicâb içinde olanların kulakları, o beyitleri ancak manzûm ve muntazam bir sözden ibâret bulur; dekāyıkına nüfüz edemez."

Bu, hakikatin ancak bir isti'dâd, yani bir kabiliyet ve hazır bulunuşluk meselesi olduğunu gösterir. Gözü sadece kadehin nakışlarında, kulağı sadece kelimelerin ahenginde olanlar, yani zâhir uleması ve şekle takılanlar, o şarabın sarhoşluğundan ebediyen mahrum kalırlar. Onlar için Mesnevî, vezinli-kafiyeli bir hikâye kitabıdır. Oysa âşıklar için, her beyti ruhu arşa çıkaran bir Burak'tır.

Bu durumu Mevlânâ, meclisteki fakih (zâhir âlimi) kıssasıyla daha da somutlaştırır. Padişahın sunduğu şaraptan tiksinen ve öfkelenen fakih, aslında kendi idrak kabının darlığını, hakikatin sonsuzluğuna karşı kendi dar çerçevesini ortaya koymaktadır. Onun canı, henüz hayvani ruh mertebesindedir; ilâhî nur ile aydınlanmamıştır. Dolayısıyla ona, kabuktan, yani sözün dış yüzünden başka bir şey vermek mümkün değildir.

"Mâdemki o fakîhin cânı harâret-i garîziyyeden mütevellid olan rûh-ı hayvânî mertebesinden henüz nûr-ı ilâhî olan rûh-ı izâfi mertebesine terakkî etmemiştir... binâenaleyh ateş cinsinden olan bu rûh-ı hayvânîye kabuklar mesâbesinde olan elfâzdan başkasını hangi ârif tevdî edebilir? Ya'nî bu gibilere ârifler yalnız kabuk mesâbesinde olan kelâmı söyler ve o kelâmın altında gizli olan remz ve işareti ve ma'nâ-yı dakīki saklar."

Sözün içi, yani remz, işaret ve hakikatler, bu gibi kimselerin "his kulaklarının dışında kalır." Onların midesine sadece lafızların kabuğu girer ve bu kabuk onlara ne bir zevk verir ne de ruhlarını besler. Bu fakihin hali ebedî değildir. Bir kurtuluş yolu vardır: Hakk'ın inâyet yumruğu.

"Ve eğer o hicâb-ı cismâniyyet içinde kalan kimsenin başına Hak inâyet cihetinden yumruk vurmazsa, o kimse bu ma'nevî şarabı içmekten ve hakikat âleminin şâhları olan insân-ı kâmillerin meclisinden, o şarâbdan istikrâh eden fakîh gibi, ağzı kapalı ve maârif-i ilâhiyyeden bî-behre kalır."

Bazen bir musibet, bir iflas, bir hastalık, bir kınama, o aklın ve bilginin kalesini yıkan bir "inâyet yumruğu" olur. Kişi, kendi acizliğini anladığı anda, o güne kadar tiksindiği mânevî şaraba bir iştiha duymaya başlar. Kadeh kırılır, Leylâ'nın muradı hâsıl olur. Zira her aklın üzerinde, o akla hükmeden gizli bir Hâkim, kişinin kendi A'yân-ı Sâbite'sinin tecellîsi olan bir Rabb-i Hâss vardır. Kimini Hâdî ismiyle hidayete, kimini Mudill ismiyle dalâlete sevk eden O'dur. Fakihin inadı da, padişahın cömertliği de, sâkinin hizmeti de hep bu ilâhî taksimatın bir zuhûrudur.

Hakikat Bir Define, İnsan-ı Kâmil Bir Kıble

Hazret-i Mevlânâ, hakikate giden yolu bir define avı hikâyesiyle anlatır. Bu hikâyede sâlik, elinde bir pusula (define haritası) olan bir fakirdir. Bu pusula ona bir hazineden bahseder. Ancak bu hazine, herkesin bildiği, alışveriş yaptığı yerlerde değildir.

"O pusulada bu yazılmıştı ki: "Şehrin dışında defnedilmiş bir hazineyi bil!" "Şehir"den kasıt kesret âlemi (çokluk ve farklılıklar dünyası), "şehir dışı"ndan kasıt halvet (yalnızlık) ve vahdet (birlik) âlemi ve "defnedilen hazine"den kasıt talibin kendi hakikatidir."

Hakikat, dünyanın gürültüsünden, çokluğun karmaşasından uzakta, kişinin kendi içine, vahdet âlemine yaptığı bir yolculukla bulunur. O, dışarıda aranacak bir nesne değil, içeride keşfedilecek bir "hakîkat-i insâniyye hazînesi"dir. Bu soyut yolculukta yolumuzu nasıl bulacağız? Harita devam eder:

"'O filan kubbe ki, onda meşhed vardır; onun arkası şehre ve yüzü Farkad'edir.' "Kubbe"den kasıt, insân-ı kâmilin dergâhıdır. "Meşhed", şehitlerin defnedildiği yer anlamına gelir ve bundan kasıt, "Ölmeden önce ölünüz!" [hadisidir]."

Yol, İnsan-ı Kâmil'in dergâhından geçmektedir. O dergâh, "ölmeden evvel ölenlerin", yani nefsini Hakk yolunda şehit edenlerin makamıdır. Sâlik, yüzünü o kubbeye, yani mürşidine çevirmelidir. Zira hakiki Kıble, Kâbe'nin taş duvarları değil, Hakk'ın nurunun tecellî ettiği kâmil insanın kalbidir. Nitekim Sipehsâlar Menâkıbı'nda anlatılan o muhteşem hadise de bunu teyit eder: Mürşidleri istiğrak halindeyken namaza duran müridler, surete uyup sırtlarını hakikate dönmüşlerdir. Şeyhine uyan iki mürid ise, zahirde kıbleye sırt dönmüş gibi görünseler de, bâtında Hakk'ın nuruna yönelmişlerdir.

Ancak bu define arayışı, yani hakikat yolculuğu, her zaman tehlikelerle doludur. Kişi, şehrin dışında kazı yapmaya başladığında, dedikodular yayılır. Pusuda bekleyen bir güruh, durumu hemen "sultan"a haber verir.

"'Sultan"dan murâd, burada şeyhülislâm ve müftî gibi ulemâ-i zâhireden birisidir. Zîrâ bu gibi ulemâ ekseriyâ ehl-i hakîkate muârız olup musallat olmuşlardır. Ezcümle Hallâc-ı Mansûr hazretlerinin vak'ası bunun en büyük şâhididir."

Tarih boyunca, zâhir âlimleri, yani surete ve şekle takılıp kalanlar, hakikat ehlinin en büyük muhalifleri olmuşlardır. Onlar, "ilm-i hakîkati arıyor" diye sâliki jurnallerler. Çünkü sâlikin bulacağı define, onların saltanatını, yani bilgi ve akıl üzerine kurdukları otoriteyi sarsacaktır. Bu durumda sâlike düşen, teslimiyet ve rızadan başka bir çare olmadığını bilmektir. Zira ifşa olan sır, artık Hakk'ın hükmüne kalmıştır.

Varlığın Sembolleri: Beden Bir Ev, Akıl Bir Kandil

Mevlânâ, sadece dış âlemdeki kıssalarla değil, insanın kendi varlığının içindeki unsurları sembolleştirerek de hakikati anlatır. İnsanın bedeni, aklı, ruhu ve nefsi, hep bu büyük hakikat oyununun birer parçasıdır.

"Git evin tavanı için samanlı çamur yap; feleğin tavanını samanlı çamurdan temiz bil! "Ev"den kasıt, beden; ve onun tavanından kasıt, aklın yeri olan beyin; ve "samanlı çamur"dan kasıt, maddî gıdadır. "Feleğin tavanı"ndan kasıt, arşa ait olan ruhtur."

Bu, güzel bir tasvirdir. Ey sâlik, sen henüz bu beden evindesin. Aklının yerinde durması için bu evin tavanını, yani beynini, maddî gıdalarla beslemek zorundasın. Bu bir gerekliliktir, inkâr etme. Ama sakın ola ki her şeyin bundan ibaret olduğunu sanma. Senin bir de ruhun var ki, o bu evin sakini değil, bu evin kendisinin içinde yüzdüğü feleğin sahibidir. Ruhun tavanı, arşa aittir ve o, samanlı çamurla değil, ilâhî nur ile beslenir.

Aynı şekilde, insanın hayvani hayatı bir "gece kandili" gibidir. Bu kandilin yanması için sürekli "yeni bir fitil", yani gıda gerekir. Bu, beşeriyetin gereğidir. Ama İnsan-ı Kâmil, "güneşin kandili"dir. O, kendi ışığıyla aydınlanır ve gıdasını doğrudan Rabbinden alır. Hadîs-i şerîfte buyurulduğu gibi: "Ben Rabbim'in katında gecelerim; bana yedirir ve içirir."

Bu ayrım, akıl bahsinde daha da keskinleşir. Hazret-i Pîr'e göre akıl iki türlüdür:

"Akıl, iki akıldır; ilki kazanmaya aittir ki, okulda çocuk gibi öğrenirsin. Kitabdan ve üstâddan ve fikirden ve zikirden ve ulûmdan ve güzel ve bikr olan ma'nalardan."

Bu, kesbî, yani sonradan kazanılan akıldır. Gözden ve kulaktan gelen bilgilerle oluşur. Fakihi, filozofu, zâhir âlimini besleyen akıl budur. Faydalıdır ama sınırlıdır. Bir de ikinci akıl vardır: vehbî akıl. O, Allah vergisidir. Çalışmakla değil, arınmakla ve kulun kendi A'yân-ı Sâbite'sindeki isti'dada göre Hakk'ın lütfuyla ortaya çıkar. Cana gıda olan, hakikati idrak eden "aklın nuru" bu ikinci akıldır. Mesnevî'nin şarabını içebilenler, bu ikinci akılla içenlerdir.

Hakikatin Zuhûru: Müridin İstidadı ve Mürşidin Himmeti

Mesnevî'nin en derin sırlarından biri, hakikatin zuhûrunun tek taraflı bir fiil olmadığına temas eder. Hakikat, sadece bir kaynaktan akan bir su değildir; o, aynı zamanda suyu çeken bir susuzluğun varlığına da bağlıdır. Bu sır, Hazret-i Mevlânâ'nın, Mesnevî'nin yazılmasına vesile olan müridi Hüsameddin Çelebi'ye hitabında en parlak şekilde ortaya çıkar.

"Ey Hüsameddîn, Hakk'ın ziyası sensin; zîrâ Mesnevî senin nûrunla aydan geçti."

Bu, muazzam bir tevazu ve derin bir hikmettir. Koca bir Pîr, irfan okyanusu Mevlânâ, eserinin parlaklığını müridinin nuruna bağlıyor. Çünkü bilir ki, "Allah Teâlâ hikmeti, dinleyenlerin isti'dâdı (yatkınlığı) kadar vâizlerin dili üzerine telkin eder." Mürşid bir pınar ise, müridin himmeti ve isti'dadı o pınarı coşturan birer yağmur bulutudur. Hüsameddin Çelebi susamasaydı, Mevlânâ pınarı bu denli coşkun akmayacaktı.

Bu isti'dâd meselesi, varlığın en temel işleyişidir. Herkesin ezelde, Hakk'ın ilminde bir "cevheri", bir "sabit hakikati" vardır. Bu, onun "yapılmamış/verilmemiş istidadı"dır. Dünyadaki amelleri, tercihleri ve halleri ise, bu ezelî istidadın bu fani âlemde "kazanılmış istidat" olarak zuhûra gelmesidir. Bir çocukta konuşma kabiliyeti potansiyel olarak vardır (yapılmamış istidat), ama cismi ve aklı geliştikçe bu kabiliyet fiiliyata döker (kazanılmış istidat). Mânevî hakikatler de böyledir.

"Senin ana konumunda olan bahtın ve tekil sabit hakikatinin yapılmamış/verilmemiş istidadı bu cismaniyet âleminde yeni bir evlat konumunda olan bir kazanılmış istidat meydana getirmedikçe, görünür gıdadan oluşan ve kan konumunda bulunan düşünme kuvveti, tatlı süt konumunda olan ilahi hakikatlere ve bilgilere dönüşmez."

Düşünce gücü, yani kesbî akılla elde edilenler, henüz "kan"dır. Ancak sâlik, riyazet ve mücahede ile yeni bir "kazanılmış istidat" doğurduğunda, yani kalbini arındırıp Hakk'a yöneldiğinde, o kan, ruhu besleyen "tatlı süt"e, yani mârifet-i ilâhiyyeye dönüşür.

Ve nihayet, hakikati söyleyen kâmil insanlar, yollarına çıkan engellere, onlara havlayan köpeklere aldırış etmezler. Onlar, dolunay gibidirler.

"Peygamberler ve onların vârisleri olan evliyâ ay gibidirler ve tabiat karanlıklarını marifet nuru saçarak aydınlatırlar. Dolunay, nurunu saçarak seyrini ve devrini tamamladığı ve yeryüzündeki köpeklerin bağırışmalarının onun devrine ve nûruna bir zararı olmadığı gibi, enbiyâ ve evliyâ dahi köpekler mesabesinde olan münkirlerin i'tirâzlarına ve havlamalarına bakmayarak ma'rifet nûrunu saçarlar."

Çünkü bilirler ki, her ne oluyorsa, ilâhî kazâ gereğince olmaktadır. Herkes, kendi "cevherine", yani ezeldeki isti'dadına lâyık bir hizmet görmektedir. Köpeğin vazifesi havlamak, ayın vazifesi ise nur saçmaktır. Kervan, köpeklerin sesinden yolundan geri dönmez.

Hazret-i Pîr'in dilinde hakikat, böyle canlı, böyle dinamik, böyle sembollerle dolu bir okyanustur. O, bize formüller değil, bir dalgıç elbisesi ve bir pusula verir. Geriye, o denize dalma cesaretini göstermek kalır.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Hakikat kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 3: "'Benim gibi olduğun vakit bilirsin' dedim. Aşk ve muhabbet hesapsızdır. Onun için hakîkatte Hak'kın sıfatıdır demişlerdir; ve onun kula nisbeti mecâzdır."
• Cilt 11: "Şüphe, hakîkati meçhûl olan bir şey hakkındaki düşüncedir ki, insan o şey hakkında 'Acaba öyle midir?' der. Hayâl, hakîkatte olmayan bir şeyi var göstermek..."
• Cilt 13: "Onların irşâdından yüz çevirirler. Zîrâ göz ile onların vergisini görmez. Hakîkat-i hâlden mahcûb olan bir âlim-i zâhirî ve bir fakîh, kendi bilgisini bir şey zannettiğinden, maârif-i ilâhiyyeden bahsedenleri tanımaz."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Hakikat

Hakikat bir okyanussa, bu kavramlar o okyanusa dökülen nehirler, o okyanusta yaşayan incilerdir. Onları birbirinden ayrı düşünmek, denizi balıktan ayrı düşünmeye benzer.

Hakikat, dört kapının bir mertebesidir. Şeriat ile amellerin kabuğu düzeltilir, Tarikat ile o amellerin özüne, kalbin yolculuğuna girilir. Bu yolculukta elde edilen irfan, yani Hakk'ı tanıma bilgisi Marifet'tir. Hakikat ise, o bilginin bizzat yaşandığı, müşahede edildiği makamın adıdır. Bu sebeple Tasavvuf, bu dört kapıdan geçerek Hakikat'e ulaşma ilmi ve hâlidir.

Bu yolculuğun, yani Seyr-i Süluk'un gayesi, Hakikat'e ermektir. Yolcuya Mürid denir ve onun en büyük vazifesi, Tefekkür ve Zikir ile kalbini masivadan temizlemektir. Bu temizlik, Hakikat güneşinin doğması için bir hazırlıktır. Müridin bu yolda en büyük yardımcısı, mürşidinin dilinden dökülen Sohbet pınarıdır.

Hakikat’in özü, Tevhid sırrıdır. Tevhid, Vahdet-i Vücud mektebinde, varlığın birliği olarak anlaşılır. Hakk, Zât’ı itibariyle her şeyden münezzeh iken (Tenzih), Esma'ül Hüsna'sı ile âlemde görünür hâle gelmiştir (Teşbih). İşte bu Tecelli ve Zuhurat ile Hakk, kendi güzelliğini seyreder. Hakikat, bu tenzih ve teşbih dengesini Muhammedî mîzan üzere kurabilmektir. Bu idrak, kişiyi Fenafillah makamına, yani kendi vehmî varlığından geçip Hakk ile Bâkî olma hâline ulaştırır. Nihayetinde Hakkel Yakin ile Hakikat bizzat yaşanır, Aynel Yakin ile görülür.

Bu sır, peygamberler kıssalarında gizlidir. Hz. Adem (a.s.)'in şahsında bütün isimleri bilmesi, insanın hakikatleri câmi (toplayıcı) oluşunun remzidir. Hz. Nuh (a.s.)'un tenzih meşrebi, Hz. İsa (a.s.)'nın teşbih meşrebi, hakikatin farklı tecellileridir. Hz. İsa (a.s.)'ya Ruhullah denmesi, onun bu tecelliyi ne kadar berrak yansıttığının işaretidir. Hz. Musa (a.s.)'nın Tur Dağı'nda Hakk'ı görme talebi, hakikate duyulan iştiyakın; Hz. Yusuf (a.s.)'un güzelliği ise Cemâl sıfatının hakikatinin bir yansımasıdır. Bütün bu hakikatlerin toplandığı, en kâmil ayna ise Hz. Muhammed (s.a.v.)'dir. O’nun hakikati, bütün varlığın özüdür. Peygamberlerin her biri, bu küllî hakikatin bir yönünü temsil eder; Hz. Şît (a.s.) ilahi hibelerin, bağışların hakikatini gösterir.

Kur'an-ı Kerim, hakikatlerin kitabıdır. Fatiha Suresi, özün özüdür; Hamd'ın kime ait olduğunu bildirerek hakikatin kapısını aralar. Bakara Suresi gibi sureler, bu hakikatlerin tafsilatını, emir ve nehiylerle hayata nasıl geçirileceğini anlatır. Salât (namaz), müminin miracıdır; kulun her secdede kendi vehmî varlığını yok edip Hakikat'e en yakın olduğu andır. Bu yakınlık, en kâmil Teslimiyet ile mümkündür. Teslimiyetin zıddı ise Gaflet'tir; hakikatten perdelenmektir.

Hakikat, Zahir ve Bâtın'ın birliğidir. Âlemler, Hakk’ın Arş'tan, yani hükümranlık tahtından idare ettiği bir sahnedir. Bu sahnede yaşanan her şey, Kaza ve Kader sırrınca, O'nun ilminde ezelden bellidir. Cennet ve Cehennem, bu hakikate uygun yaşamanın veya ondan yüz çevirmenin Ahiret'teki karşılıklarıdır. Fakat arif için Cennet, vuslat; Cehennem ise hicrandır. Bütün bu ilimlere vâkıf olmak Hikmet, bu hikmeti yaşamak ise İrfan'dır. İhsan, "Allah'ı görüyormuşçasına" kulluk etmektir ki bu, Hakikat makamının amele yansımasıdır. Muhabbet, bu yolun yakıtıdır; Hakikat'e ancak aşk ile varılır.

Bu yolu ve bu hakikatleri bizlere anlatan büyüklerimiz, Mevlana Celaleddin Rumi ve İbn Arabî gibi zatlardır. Onların eserleri, Mesnevi-i Şerif ve Fusûsu'l-Hikem, bu okyanusun haritaları gibidir. Üstadımız Necdet Ardıç (Terzibaba) da bu haritaları günümüz insanının anlayacağı bir dille şerh ederek, bizlere Kulillâhi Sümme Zerhüm ("'Allah de, sonra bırak onları') sırrınca, her şeyi bir kenara bırakıp sadece Hakikat'e yönelmemiz gerektiğini telkin eder. Uluhiyyet, bütün isimlerin mertebesidir ve hakikate eren kişi, bu mertebenin tecelligâhı olur. Sıfat mertebesi, bu tecellilerin ilk belirdiği yerdir. Umre gibi ibadetler ise, Kâbe'nin hakikati olan insan kalbine yapılan yolculuğun zahirdeki bir temsilidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç ana pınar, Hakikat denizini farklı yönlerden besler. Her biri, aynı Hakikat'i farklı meşreplerle anlatarak sâlikin yolunu aydınlatır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetleri ve eserleri, Hakikat'i bugünün insanının ayağının altına serer. O, yüksek hikemî meseleleri, bir mürşidin şefkati ve sadeliğiyle, yaşanabilir bir hâl olarak sunar. Terzibaba'nın dilinde Hakikat, kitaplarda kalan kuru bir bilgi değil, zikirle, rabıtayla, hizmetle ve en önemlisi mürşid-i kâmil'in himmetiyle tadılan bir zevktir. Vahdet-i Vücud'un en çetin meselelerini, enfüs (iç dünya) ve âfâk (dış dünya) birliğini günlük hayattan misallerle izah eder. Onun sohbetlerinde Hakikat, dört kapının üçüncüsü olmanın ötesinde, sâlikin nefsini tanımasıyla Rabbini bulduğu, seyr-i sülûkun her adımında tecrübe edilen canlı bir süreçtir. Hakikat-i Muhammediyye'yi âlemlere rahmet oluşuyla, İnsan-ı Kâmil'i ise kevnî varlığın gayesi oluşuyla anlatarak, sâlike kendi kıymetini ve sorumluluğunu hatırlatır.

İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise Hakikat'in ilmî ve nazarî temelini kurar. Şeyh-i Ekber, Hakikat'i vücûd mertebeleri üzerinden, Zât-ı Mutlak'ın taayyün ederek âlemleri nasıl zuhura getirdiğini bir mühendislik hassasiyetiyle açıklar. Her bir peygamberin şahsında bir "hikmet"in, yani Hakikat'in bir vechesinin nasıl tecelli ettiğini gösterir. Füsûs'ta Hakikat, "ayn" ve "gayr" gibi zıtların birleştiği, tenzih ile teşbihin aynı anda müşahede edildiği bir Cem makamıdır. Bu eser, aklın sınırlarını zorlar ve okuyucuyu vehimden arınarak kalbî bir idrake davet eder. Muhammed Fassı'nda ise tüm bu hikmetleri toplayarak, Hakikat'in en kâmil ve en özlü ifadesini sunar.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise Hakikat'i aşkın ve muhabbetin diliyle terennüm eder. Mevlânâ, doktrinleri ve nazarî izahları hikâyelerin, sembollerin ve coşkun bir lirizmin içine gizler. Onun dilinde Hakikat, akılla kavranacak bir denklem değil, uğrunda can verilecek bir Sevgili'dir. O, "şarap", "deniz", "güneş" gibi remizlerle Hakikat'in sarhoşluğunu, enginliğini ve aydınlığını hissettirir. Mesnevî'de Hakikat, kelimelerin ve kalıpların ötesinde, arifin kalbinde yanan bir ateştir. İnsân-ı Kâmil bir "kandil", sâlikin kalbi o kandilin aydınlattığı bir "ev"dir. Bu üslup, Hakikat'i ilimden ziyade bir hâl, bir vecd ve bir duyuş olarak arayan gönüllere hitap eder.

Bu üç kaynak, birbirini tamamlar: Terzibaba, yolu gösteren pratik bir rehber; İbn Arabî, yolun haritasını çizen bir âlim; Mevlânâ ise yolculuğun coşkusunu ve aşkını terennüm eden bir âşıktır. Üçü de aynı Hakikat'e işaret eder.

Değerlendirme

Bu uzun sohbetin sonunda anlaşılır ki Hakikat, ne sadece akılla anlaşılan bir bilgi, ne de körü körüne yaşanan bir duygudur. O, ilim ile amelin, akıl ile aşkın, Şeriat ile bâtının birleştiği bir denge makamıdır. Bu yolda en büyük yanılgı, bu unsurlardan birini diğerine feda etmektir. Tenzih kanadı olmadan teşbihe düşen şirke, teşbih kanadı olmadan tenzihe sapan ise tatîl'e (işlevsiz görmeye) yuvarlanır.

Hakikat, uzaklarda, göklerin ardında aranacak bir sır değildir. O, "Ben ona şah damarından daha yakınım" fermanınca, senin kendi içinde, nefsini bildiğin an bulacağın Rabbindir. Âlemler O'nun tecellisidir, sen ise o tecellilerin en parlağı, en câmi olanısın. Bu yüzden kendini bilmek, Hakikat'i bilmektir.

Bu kütüphanedeki eserler, bu yolda kandil olmak için yazılmıştır. Onları sadece okumakla kalmayıp yaşamak gerekir. Terzibaba'nın sohbetiyle ameli, İbn Arabî'nin hikmetiyle ilmi, Mevlânâ'nın aşkıyla gönlü beslemek lazımdır. Unutulmamalıdır ki son tahlilde Hakikat, bir mürşidin dizinin dibinde, bir zikir halkasının ortasında, samimi bir gözyaşında ve "Allah" diyen bir kalbin sessizliğinde bulunur. Cenâb-ı Hakk, bizleri hakikati bilenlerden değil, yaşayanlardan eylesin.