Vahdet-i Vücud

Vahdet-i Vücud, dillerde kolayca söylense de hakikati kalplere zor inen, hem en temel hem de en nihai bir hakikattir. Varlığın Birliği anlamına gelen bu terkip, bir hikmet nazariyesi veya zihin jimnastiği değil; âlemlerin ve insanın varoluş sırrı, tadılması gereken bir lezzet ve yaşanması gereken bir hâldir. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu sırrı kitap satırlarından değil, gönül sayfalarından okumaya, kâmil bir mürşidin rehberliğinde, edep ve muhabbetle yaşamaya gayret edilir. Bu yolda kelimeler, okyanusa işaret eden parmaklar gibidir; asıl mesele, parmağa değil, okyanusun kendisine dalmaktır. Bu sohbet de, o deryaya bir adım atabilmek, o lezzeti tatmaya bir niyet eylemek içindir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Vahdet-i Vücud, Arapça iki kelimeden mürekkeptir: "Vahdet" birlik, teklik demektir; "Vücud" ise varlık. Lügatteki bu karşılığı, onu anlamaya yetmez. Istılahta, yani irfan ehlinin dilinde Vahdet-i Vücud; görünen ve görünmeyen, bilinen ve bilinmeyen bütün bir varlık âleminin, hakikatte tek bir Vücûd’un, yani Hakk’ın mutlak Varlığı’nın tecellîlerinden, zuhurlarından ibaret olduğu idrakidir. Bu idrak, nazarî, yani kitaptan okunan bir bilgi değildir. Zihinle kavranan bir şey olsaydı, nice akıl sahipleri bu sırra ererdi. Oysa bu, bir hâl ilmidir, bir zevk meselesidir. Hakikatine ancak yaşayarak, tecrübe ederek varılır.

Bu yüzden Terzibaba Hazretleri, bu gibi yüksek hakikatlerin ancak ehlinden, yani o hâli yaşamış ve yaşatan bir kâmilden alınması gerektiğini vurgular:

“Vahdet-i vücûd” isminden de açık olarak anlaşıldığı gibi “Âlemler vücûdunun birliği”, “Vahdet-i şuhûd” ise âlemler vücûdunun içinde, bünyesinde ne varsa şeksiz şüphesiz her şeyin Hak ve Hakk’a ait olduğunun gerçek ve müşahedeli bir idrak ve anlayış olarak görülüp bilinmesi ve yaşanmasıdır. Bu tâbirler ve diğer benzeri tarifler nazarî bir anlayışla müşahede edilecek konular değildir. Ancak ehlinden alınacak, gerçekten çok güzel irfânî bir eğitim ile değerlendirilebilecek konulardır.

Mesele bir kavramı diğerine üstün tutmak değil, her bir hakikati kendi mertebesinde, bir mürşidin irfanî eğitimiyle değerlendirebilmektir. Bu yol, münakaşa ve cedel yolu değil, teslimiyet ve muhabbet yoludur.

Bu tecrübeye hazırlanmanın yolu, insanın kendi içinde, en temel İslami esaslarla başlar. Önce iman etmek, sonra o imanla salih ameller işlemek, sonra da sabırla ve sebatla Hakk’ı tavsiye etmek… Bu adımları atmadan, Vahdet semasına kanat çırpmak mümkün olmaz. Bir dervişin, bu yoldaki çilesini ve arayışını anlattığı mektubu ve ona verilen cevaplar, bu yolun nasıl tecrübî, nasıl yaşanarak kat edilen bir yol olduğunu gözler önüne serer. Derviş, çoklukta, yani kesret âleminde boğulmaktan şikâyet eder, birliğe, yani vahdete dair bir ışık görememekten yakınır:

Efendi babacığım, daha önceki yazdırılanlara baktığımda hep kesret’e dair olmuş. 1 haftadır “niye vahdet’e dair yazdırılmıyor? İşim hep kesretle’mi? olacak? Özü bulamıyorum” diye hayıflanıyordum. Ama bu seslerin nefis koktuğunu bildiğim için aldırmamaya çalıştım. Bu sıkıntılar normal mi?

Sâlikin hâli budur. Kesret, yani bu rengârenk, binbir çeşit âlem, gözü ve gönlü meşgul eder. İnsan kendini bu çokluğun içinde bir parça zanneder, kaybolur. "Ben" der, "sen" der, "o" der. Bu ayrılık, bu ikilik, bu çokluk hissi, sâlikin canını sıkan, onu huzursuz eden bir dikendir. Vahdete susamıştır, ama etrafı kesret deryasıdır. Bu sıkıntı, yolda olduğunun işaretidir. Bu arayış, vuslatın habercisidir.

Bu samimi arayışa verilen cevap ise, Vahdet-i Vücud’un lafızda değil, öze inen bir sır olduğunu gösterir. Terzibaba, Kelime-i Tevhid'in bile zâhirde bir kesret ifade ettiğini, asıl birliğin, yani "Tevhid-i Vahdet"in, harflerin ve kelimelerin ötesinde, Zât’ın kendi kendine olan birliğinde bulunduğunu işaret eder. Bu birlik, Elif ile Lâm'ın sarmaş dolaş olmasında gizlidir:

Evet aslında "kelime-i Tevhid" "kelime-i kesret" tir. Görüldüğü gibi zâten (4) bölümlüdür. Ayrıca özdeki hakikat-i itibariyle de düşündüğün gibi "kelime-i kesret" tir. Bir çok şeyleri var edip sonra yok etmeye çalışmaktır. "tevhid-i vahdet" ise sadece baştaki "lâ" "lâm eliftir" Elif ve lâm-ın sarmaş dolaş olmuş ezeli birliğidir. Elif ahadiyyet, lâm ise lâhuttur, Elifi kucağına alıp bağrına basmış olan lâm, ben yokum elif var demekte, elif ise bende onda varım demekte, bazen lâm, elif olmakta, bazen, elif, lâm olmakta, böyle sürüp gitmekte araya da hiç bir şey girememektedir. İşte buda "tevhid-i vahdettir. Bu tevhid-i de ancak kendisi yapar.

Elif, dik duruşuyla, tekliğiyle, Zât’ın mutlak birliği olan Ahadiyyet mertebesini temsil eder. Lâm ise, o Elif’i kucağına almış, O'nunla bir olmuş Lâhut âlemini, yani ilâhî Hüvviyet’i işaret eder. Aralarında başkası yoktur. Biri diğerinde fânî olmuştur. Bu, kulun aklıyla, mantığıyla yapacağı bir tevhid değil, Hakk'ın kendi Zâtı'nda eylediği, Zâtî bir tevhiddir. Bizim söylediğimiz "Lâ ilâhe illâllah" ise, bu yüce hakikate doğru atılmış bir adımdır, bir ikrardır.

Bu ikrarın, yani imanın da mertebeleri vardır. İlk başta "Kelâmî Îmân" gelir. Bu, dil ile söyleyip kalp ile tasdik etmektir. Henüz ikilik vardır: iman eden kul ve iman edilen Rabb. Ama bu ikilik bile, sayısız çokluğu ikiye indirerek Vahdet'e doğru atılmış en temel adımdır. Bu basamağa çıkmadan, daha yükseğini ummak boş bir hayaldir.

KELÂMÎ ÎMÂN: Zâhiri îmân, içinde ikilik olan îmândır. Burada îmân eden ve îmân edilen vardır. Bu îmân ile kesret, en azı olan ikiliğe düşürülmüş oluyor. Bu îmâna gelmeden, vahdete gelmek mümkün değildir.

Bu yüzden irfan ehli, Kelime-i Tevhid'in hakikatine basamak basamak çıkılacağını öğretir. "Lâ ilâhe illâllah" (Allah'tan başka ilah yoktur) demeden evvel, "Lâ fâile illâllah" (Allah'tan başka fâil, yani gerçek işi yapan yoktur) idrakine varmak gerekir. Kendi fiilini, kendi gücünü, kendi iradesini görmekten vazgeçip her işin ve her oluşun ardındaki tek Fâil'i müşahede etmektir bu. Bu idrak yaşanmadan söylenen "Lâ ilâhe illâllah", sadece bir tekrar olur, bir zikir olur ama hakikatine erilmez.

“ Lâ fâile illallah ” hükmünün ne olduğunu idrak etmeyen kişi “ lâ ilâhe illâllah ”ı ömür boyu tekrar etmiş olsa, lâfzından başka bir şey beyanış olmaz. Yani “ lâ ilâhe illâllah ” ne demek olduğunu bilmez. Çünkü bu sadece ezberlenecek bir terkip değil, yaşanacak ve hayat dolu, hayatın ta kendisi olan ilâhi hakikatlerle yaşanacak olan bir sistemdir. Yani kelâm için değil, yaşamak içindir bu cümle.

Yolun usûlü, erkânı budur. Asr Sûresi'nde Cenâb-ı Hakk'ın üzerine yemin ettiği dört temel ilke, Vahdet'e giden yolun haritasını çizer. Bir sâlikin bu ayetler üzerine tefekkürü, meseleyi özetler:

(1) İllellezine âmenû: şehâdet mertebesinde kesretin asgarisidir. Rabb ve merbubluktur. İmân eden ve edilen ki, kurtuluş reçetesinin başlangıdır. (2) Ve amilus salihâti:kurgusu C.Hakk’dan, işleyişi kuldan olan fiillerdir. Tekliğe doğru kanat çırpılmış, kesret fena’ya ulaşmıştır. Vücûd halkediliş gayesine ma’tuf kullanılmaktadır. İmân ise ikân hâlini almıştır. Sonuç “sâlih amel” olmuştur. (3) Ve tevâsav bil hakk’ı: sâlih amelden sonra gölge, yönünü güneşe çevirince, geriye Hakk kalır, gölgeliği yiter. Hakk, Hakk’ı tavsiye eder. (4) Ve tevâsav bis sabr: Sabırla tavsiye etmek. Çünkü ilmi ilâhiye giden irfan yolu ancak sabırla kazanılır. Kesrete sabır, vahdeti getirir.

Yol aşikârdır: Önce imanla çokluğu ikiye indirmek. Sonra salih amellerle, yani Hakk'ın rızasına uygun işlerle o ikilikteki "ben"i eritmeye başlamak. Fiillerin Hakk'tan olduğunu idrak edince, geriye sadece Hakk kalır ve artık tavsiye eden de, tavsiye edilen de Hakk olur. Bu yüksek hâle ise ancak sabırla ulaşılır. Neye sabır? Kesretin aldatıcılığına sabır. Nefsin isteklerine sabır. Vuslatın gecikmesine sabır. Bu sabır, Vahdet'in kapısını açan altın anahtardır.

Vahdet-i Vücud, bir hikmet değil, bir yaşantıdır. İmanla başlayan, salih amelle devam eden, Hakk'a yönelerek "ben"i aradan çıkaran ve sabırla kemâle eren bir seyr-i sülûk'un, yani manevi yolculuğun en nihai meyvesidir. Bu meyveyi tatmak, ancak bu yolda ter dökenlere, bu sohbetlere can kulağıyla katılanlara, bir kâmilin dizinin dibinden ayrılmayanlara nasip olur.

Terzibaba'nın Nazarıyla Vahdet-i Vücud: Aslı ve Mertebesi

İrfan mektebimizin temel direği olan Vahdet-i Vücûd bahsi, anlaşılması bir ömür, yaşanması bir an olan bir hakikattir. Bu, bir hikmet nazariyesi değil, bir hâl ilmidir. Kitaplardan okunup öğrenilecek bir malumat değil, gönülde tadılıp yaşanacak bir hakikattir. Bu sohbet, o deryadan bir damlayı avucumuza alıp, rengine, kokusuna, sırrına birlikte nazar etmek içindir.

"Nefsini Bilen Rabbini Bilir": Hakikatin Başlangıç Noktası

Bütün âlemler, bütün bu varlık, bütün bu kesret neden zuhûr etti? Sır, bir Hadîs-i Kudsî'de gizlidir. O sırrı anlamadan atılan her adım, karanlıkta el yordamıyla yol aramaya benzer. Cenâb-ı Hakk, o sırrı bizlere şöyle fısıldar:

” Şeklindeki Kudsî Hadîste belirtildiği üzere; “Ben bir gizli hazineydim, bilinmekliğimi arzu ettim ve bu halkı halkettim.” Ancak, ey aşık, Hakkı bilmen yalnız, kendi nefsine arif olmakla mümkün olur. Nitekim hadîs-i şerifte: “Men a’refe nefsehu fekad a’refe rabbehu..”. “Kim nefsine arif olursa, o rabbine arif olur!” buyurulur. Aksi dahi böyledir. Yani, nefsini bilmeyen Rabbini bilmez.

Bütün seyr-i sülûk, bütün mânevî yolculuk bu iki cümlenin arasında gizlidir. "Gizli Hazine", Ahadiyyet mertebesinin, Zât-ı Mutlak'ın kendi kendine olan, henüz isim ve sıfatlarıyla tecellî etmemiş halidir. O Hazine, "bilinmekliğini murad etti." Bu murad, bu ilahî sevgi ve iştiyak, "Nefes-i Rahmânî" dediğimiz o büyük tecellî ile bütün âlemleri, yani kesreti varlık sahnesine çıkardı.

O "Gizli Hazine"yi bilmenin yolu yine kendimizden geçiyor. "Kim nefsine arif olursa, Rabbine arif olur." Demek ki, dışarıda aranacak bir Hakk yok. O, bize şah damarımızdan daha yakın. Arayış, içe dönük bir kazı çalışmasıdır. Kendi varlığımızın katmanlarını, nefs dediğimiz o çok yüzlü hakikati tanıdıkça, Rabbimizin tecellîlerini de kendi üzerimizde okumaya başlarız. Bu, bir keşif yolculuğudur. Terzi Baba'nın işaret ettiği gibi, bu hadîsin avam katında anlaşılanı başkadır, havas katında anlaşılanı bambaşka. Havas katındaki mana, kendi cismimizde tasarruf eden o cüz'î ruh parçasını idrak etmekle başlar.

Bir kimse kendi cisminde, bedeninde tasarrufu olan cüz’i ruhunun varlığını idrak edip anlarsa, birinci tura dahil olur, ki buna Nefs-i natıka yani konuşan nefis derler. Vahdet, ehli katında; nefs, kalb, ruh, akl, sırr; hepsi tekdir, ancak sıfatı değiştikçe birer itibarî suret ve isim alır, derler... Vücudun belirli bir yerinde yerleşmiş olmayıp, her nereye parmak bassan tümü orada mevcuttur. Parçalanma ve bölünmesi dahi mümkün olmayıp, şahsın elinde tutan, gözünde gören, dilinde söyleyen, kulağında işiten ve ayağında yürüyen velhasıl bütün organlarında tasarruf eyleyen odur... Eğer, bedenin parmağı, eli, ayağı kesilse, ona hiç bir eksiklik veya son bulma ulaşmaz. Hatta bütün bedene son gelse, ona fena ve zeval gelmez. O yine eskiden olduğu gibi merkezinde daim ve kaimdir.

Vahdet-i Vücûd'un özeti, insanın kendi küçük âleminde (âlem-i sagîr) gizlidir. Ruhumuz, bedenin bir parçası değil, ama bedenin her zerresinde mevcut. El kesilince ruh eksilmiyor, beden ölünce ruh ölmüyor. O, bölünmez, parçalanmaz, mekândan münezzeh bir hakikat. Bu cüz'î ruhun hallerini anlayan, Küllî Ruh'un, yani Hakk'ın âlemlerle olan ilişkisini de anlamaya başlar. Kendi birliğimizi, kendi bölünmezliğimizi idrak ettiğimizde, varlığın birliğini de idrak etmeye bir adım atmış oluruz. Nefs, kalb, ruh, akıl, sır... Bunlar ayrı ayrı şeyler değil, tek bir hakikatin farklı tecellîleri, farklı isimleridir. Yolculuk, bu isimlerin ardındaki "Müsemma"ya, yani ismin sahibine ulaşmaktır.

Bir'den Zuhûr Eden Çokluk: Ateş ve Meşale Misali

Nefsimizi bilme yolculuğuna çıktıkça, karşımıza en büyük meselelerden biri çıkar: Birlik ve çokluk, yani vahdet ve kesret. Gözümüzü açıyoruz, milyonlarca insan, hayvan, bitki, eşya görüyoruz. Her biri ayrı bir renk, ayrı bir şekil, ayrı bir ses. Bu kadar çokluk varken "her şey Bir'dir" demek nasıl mümkün olur? Bu, aklın kolayca alacağı bir iş değildir. Bu yüzden irfan ehli, aklın sınırlarını aşmak için misallere, sembollere başvurur. Terzi Baba'nın sohbetlerinden bir misal, bu karmaşık meseleyi aydınlatır:

Şimdi bir ateş düşünelim şöyle meşale olsun, o meşaleden gittik bir başka meşale tutturduk, gittik bir başka meşale tutuşturduk, bir kaşka orda o meşale ayrı ayrı yanmakta iken bundan ayrı mıdır, değil çünkü aslı ondan çıktı, bu ayrı ayrı yanmak suretiyle ateş parçalandı mı bölündü mü, ateş gene ateş, bir arada tutun onları birleştirin hangisi hangisinden çıktığı belli değil hepsi aynı ateştir. İşte insanlar da böyle Cenab-ı hakk’ın ruh’undan meydana getirilmiş olan varlıklarımız ayrı meşaleler gibi gözüküyorsa da aslında onlar birbirlerinden ayrı değildir. asılları bir aynı yerden kaynaklanıyor. Ama biz ayrı gibi göründüğümüz için kendimizi ayrı görüyoruz dolayısı ile fark aleminde farklılıkta yaşıyoruz.

Sır buradadır. Meşaleler çoktur, ama ateş birdir. Her birimiz o ilahî "Ruh" ateşinden tutuşturulmuş birer meşale gibiyiz. Suretlerimiz, bedenlerimiz, isimlerimiz ayrı ayrı görünebilir. Bu, "fark alemi"dir, kesret alemidir. Ama hakikatimiz, yani bizi biz yapan o "can ateşi", o "ruh", tek bir kaynaktan gelir. Ateş, meşalelere dağılmakla bölünmez, parçalanmaz, eksilmez. Sadece zuhûr yerleri çoğalır. Bizler, kendimizi ayrı birer meşale zannettiğimiz sürece "fark"ta, ayrılıkta yaşarız. Bu, şaşı bakmaktır. Hakikate bakan göz ise, bütün meşalelerdeki ateşin aynı ateş olduğunu görür ve "fark"tan "cem"e, yani birliğe ulaşır.

Dinimiz de "fırka" dini değil, birlik dinidir. Bize ilk öğretilen Kelime-i Tevhid, "Lâ ilâhe illallah", bu birliğin en büyük ilanıdır. Fakat biz bunu sadece dilimizle söyler, gözümüzle ise kesreti, çokluğu görmeye devam edersek, bu "lafzî tevhid" olur. Mesele, o sözün hakikatini yaşamak, şahit olmaktır. "Eşhedü", yani "şahidim ki..." dediğimizde, bu şahitliğin hem kalbimizde hem de bütün varlık nazarımızda gerçekleşmesi gerekir. Bu da ancak bir mürşidin rehberliğinde, sohbetin ve zikrin feyziyle, yavaş yavaş pişecek bir hâldir.

Vücûd Mertebeleri: Ahadiyet'ten Âlemlere Tenezzül

Varlığın Bir'den çokluğa doğru bu seyrine, tasavvuf ıstılahında "tenezzül", yani mertebe mertebe iniş denir. Bu, Zât-ı Mutlak'ın kendi hakikatini farklı aynalarda, farklı seviyelerde seyretmesidir. Bu mertebeler, arifler tarafından "Hazarât-ı Hamse" yani "Beş İlahi Hazret" olarak isimlendirilmiştir. Terzi Baba, bu derin konuyu harflerin ve sayıların sırrıyla birleştirerek açıklar:

Elif dediğimiz zaman (eski bilgilerimizi tazelemeye çalışırsak) bunun 12 noktadan oluştuğunu, ilk 7 noktasının ettur-u seb’a(yedi tur) denilen nefsin 7 mertebesini, sonra gelen 5 noktanın da hazarat-ı hamse (beş hazret) mertebesin} ifade etmekte olduğunu hatırlarız. Cenab-ı Allah’ın elif yani Ahadiyyeti ile tenezzülünden sonra lahut alemini, diğer bir ifadeyle Vahidiyetve sıfat alemlerini, sıfat alemi de bu alemleri meydana getiriyor. Böylece hakikat-i Muhammedi bütün mertebeleriyle zuhura gelmiş bulunuyor.

Elif harfi, tek ve düz bir çizgidir. Sayıların aslı olan "bir"i ve varlığın aslı olan Ahadiyyet'i, yani Zât'ın mutlak tekliğini temsil eder. Bütün harfler Elif'ten, bütün sayılar Bir'den çıktığı gibi, bütün varlık da Ahadiyet'ten zuhûr etmiştir. Bu Elif'in içinde gizli olan 12 nokta, bütün bir mânevî yolculuğun haritasıdır. Yedi nokta, sâlikin nefsini terbiye ederken geçtiği yedi mertebeyi (Emmâre, Levvâme, Mülhime...), geri kalan beş nokta ise varlığın temel yapısını oluşturan Beş Hazret'i ifade eder:

1. Ahadiyyet (Gayb-ı Mutlak): Zât'ın hiçbir isim ve sıfatla kayıtlı olmadığı, bilinemez, idrak edilemez mutlak tekliktir. Burası "gizli hazine" makamıdır.
2. Vâhidiyyet (Taayyün-i Evvel): Zât'ın, bütün esmâ ve sıfatları kendinde toplu olarak bildiği mertebedir. Henüz kesret yoktur ama kesretin tohumu olan bütün hakikatler (A'yân-ı Sâbite) burada ilmen mevcuttur. Burası Hakîkat-i Muhammediyye'nin de bulunduğu makamdır.
3. Ervah Âlemi (Taayyün-i Sânî): O ilmi hakikatlerin bireysel ruhlar halinde ayrışmaya başladığı mertebedir.
4. Misal Âlemi: Ruhların ve manaların, latif suretlere büründüğü ara âlemdir.
5. Şehadet Âlemi: Bizim içinde yaşadığımız, duyularla idrak ettiğimiz bu cisimler ve maddeler âlemidir.

"Elif" olan Ahadiyet'ten "Mim" olan Hakîkat-i Muhammediyye'ye ve oradan "Lam" olan Lâhut âlemi üzerinden bütün bu kesret âlemine bir tenezzül vardır. Bu tenezzül, bir eksilme veya parçalanma değil, bir açılımdır. Çekirdeğin ağaç olması gibi, potansiyelin fiile çıkmasıdır. Bu mertebeleri idrak etmek, "Vitriyyet" ve "Ferdiyyet" şuuruna ulaşmak demektir.

Kim ki, kendi varlığının hakîkatini idrâk etmiştir, işte o gerçek vitr namazını kılabiliyor demektir. Kendi birimsel varlığının hakîkatini idrâk etmek " Vitriyyet ", bütün âlemdeki tek varlığın hakîkatini idrâk etmek ise " Ferdiyyet "tir. " Ferd-i vâhid" ( tek ferd ), bütün bu âlemi tek bir ferd şeklinde müşâhede etmektir.

Önce kendi tekliğimizi (Vitriyyet), sonra bütün varlığın Tek Varlık (Ferdiyyet) olduğunu müşahede etmek... Vahdet-i Vücûd'un nazarî ve amelî özeti budur.

İki Kitap, Tek Hakikat: Kâinat ve Kur'an

Cenâb-ı Hakk, kendi hakikatini bize iki büyük kitap ile anlatır. Biri, elimizde tuttuğumuz, okuduğumuz Kitâb-ı Mestûr, yani satırlara yazılmış Kur'an-ı Kerîm'dir. Diğeri ise gözümüzün önünde duran, her an okuduğumuz Kitâb-ı Manzûr, yani şu muazzam Kâinat'tır. Arifler, bu iki kitabın birbirinden ayrı olmadığını, tek bir hakikatin iki farklı yüzü, iki farklı dille ifadesi olduğunu bilirler.

Birinci âyette açıklanan Kitâb-ı Mestûr ile Kitâb-ı Manzûr, tek hakîkatin iki vechesidir. " Yukevvirul leyle ale'n nehâri ve yukevvirun nehâre alâl leyli " ( Geceyi gündüzün üzerine sarıyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor )... "Gece" bâtını, vahdeti, fenâ fillâh'ı, celâli ve zulmeti; "gündüz" ise zâhiri, kesreti, bakâ billâh'ı, cemâli ve nûru sembolize eder. Enfüsî yönden bakıldığında ise, gece kabz ve nefsâniyet hâline, gündüz ise bast ve rûhâniyet hâline işâret eder. Âlemde olduğu gibi insânda da bu zıt hâller birbirini kovalar.

Bir âyet-i kerime hem âfâkî (dışsal) hem de enfüsî (içsel) manaları birleştiriyor. Gece ile gündüzün birbirini sarması, sadece dünyanın dönüşüne bir işaret değil, aynı zamanda mânevî hallerimizin de bir ifadesidir. Gece, her şeyin tek bir karanlıkta birleştiği, kesretin kaybolduğu vahdet anıdır. Gündüz ise her şeyin aydınlığa çıkıp ayrı ayrı göründüğü kesret zamanıdır. Sâlikin yolculuğunda da bu böyledir. Bazen "kabz" hali gelir, ruhu sıkılır, her yer karanlık gibi görünür. Bu, gecedir, vahdete bir çağrıdır. Bazen de "bast" hali gelir, ruhu genişler, neşe dolar. Bu da gündüzdür, kesrette Hakk'ı seyretme vaktidir. Kâmil insan, ne gecede kaybolur ne de gündüzde aldanır. İkisinin de tek bir hakikatin iki farklı tecellîsi olduğunu bilir, geceyi gündüze, gündüzü geceye bir sarık gibi sarar, tenzih ile teşbihi, celâl ile cemâli kendi varlığında birleştirir.

Fâni Olmak ve Bâkî Kalmak: "Küllü Men Aleyha Fân" Sırrı

Yolculuğun sonu, yine başlangıca dönmektir. "Biz Allah'tan geldik ve yine O'na döneceğiz." (Bakara, 2/156). Bu dönüş, Vahdet-i Vücûd'un en can alıcı noktasıdır. Rahman Sûresi'ndeki o meşhur âyet, "Onun üzerinde bulunan her şey fânidir," bu sırra işaret eder. Ama nasıl? Terzi Baba, bu âyetin bâtınî manasına şöyle bir pencere açar:

Vahdet hakikatlerinden ve sırlarından haber veren bu ayette, “küllü men aleyha” üzerinde her kimlikten bahsedilmektedir. Acaba neyin üzerinde?... Tefsirlerde genel olarak (zahiren) “dünya üzerinde” diye belirtiliyor ise de aslında, O’nun/ ”Hu” nun üzerinde yani Allah’ın üzerinde demektir... Hal böyle olunca, üzerinde bulunan her “şey’iyyet” ve “men’iyyet” (kim’lik) zaten asılları Hak olması itibariyle bütün varlıklar Hakk’ın zuhurundan başka bir şey değildirler. Bizim hayalimizden ve şartlanmalarımızdan, sonradan var ettiğimiz “şey’iyyet” ve “men’iyyet” (kim’lik) ortadan kalkıp da “fen” yani “fani” olmakta ve asılları olan Hakk’a dönmektedirler. Fani olan hayalimizdeki zannî değerlendirmelerimizdir.

Bu idrak, Vahdet-i Vücûd'un zirvesidir. "Aleyha"daki "ha" zamiri, dünyaya değil, "Hû"ya, yani Hakk'a işaret eder. Bütün varlık, O'nun üzerindedir, O'nunla kaimdir. Fâni olan, varlıkların kendisi değil, bizim onlara verdiğimiz ayrılıkçı kimlikler, bizim zihnimizde kurduğumuz "ben" ve "öteki" duvarları, bizim "şey'iyyet" (nesnelik) ve "men'iyyet" (kimlik) atfedişimizdir. Fena bulacak olan, bizim bu zannî, bu hayalî varlık algımızdır. Bu algı perdesi kalktığında, geriye sadece "Celal ve İkram sahibi Rabbinin Vechi" kalır.

Bu, yok olmak değil, aslına dönmektir. Damlanın deryaya karışıp derya olmasıdır. Damla olarak kaldığı sürece ayrı ve sınırlıydı; deryaya katılınca sonsuz ve sınırsız oldu. "Ölmeden evvel ölmek" sırrı da budur. Bu zannî kimliklerden, bu izâfî benliklerden ölmek ve Hakk'ın Vech-i Bâkîsi ile bâkî kalmaktır.

Vahdet-i Vücûd, bir nazar, bir bakış açısıdır. O nazarla bakınca, her zerrede O'nun tecellîsini, her yüzde O'nun Vechini, her seste O'nun kelâmını duymaya başlarsın. Kâinat, konuşan bir Kur'an olur; sen de o Kur'an'ı okuyan bir İnsân-ı Kâmil olma yoluna girersin.

Terzibaba Geleneğinde Vahdet-i Vücud'in Yaşanması

Vahdet-i Vücud hakikatinin nazarî (teorik) mertebesinden sonra, bu hâlin Terzibaba geleneğinde nasıl yaşandığına, yani ameli (pratik) meydanına bakmak gerekir. Unutmamalıdır ki, bu ilim, sadece dillerde dolaşan bir nazarî bilgi, akılla tartılan bir hikmet değildir. Vahdet-i Vücud, bir hâldir; yaşanır, tadılır, o renge boyanılır. Kitapların satırları arasında donmuş bir kelâm değil, sâlikin canında kaynayan, onu yakan, pişiren ve nihayetinde dönüştüren bir ateştir. Bu yol, “ben bildim” demekle değil, “ben oldum” zevkine ermekle tamamlanır.

Seyr-i Sülûk'un Kapısı: Mürşid, Edep ve Sohbet Halkası

Hakikate giden yol, tek başına yürünecek bir yol değildir. İnsanın kendi benliğinin, vehminin ve hayalinin zindanlarında kaybolması an meselesidir. Bu sebeple yolun evveli, bir yol gösterici, bir mürşid-i kâmil bulmaktır. Mürşid, bu yolu daha önce yürümüş, tehlikelerini ve güzelliklerini tatmış, sâlikin elinden tutup onu kendi hakikatine ulaştıracak olan kılavuzdur. O, sâlikin mânevî tabibidir; nefsini teşhis eder, ilacını verir, perhizini tayin eder.

Bu yolda mürşide teslimiyet, körü körüne bir itaat değil, hastanın tabibe güveni gibidir. Zira vahdet ilmi, her önüne gelene, her mecliste uluorta saçılacak bir rızık değildir. Ehli olmayanın elinde ziyan, aklını karıştıracak bir fitne olabilir. Mürşid, kimin hangi gıdaya muhtaç olduğunu bilir ve mânevî rızkı, alıcısının istidadına göre taksim eder.

İşte bu infak bu rızık maddi rızık olduğu gibi aynı zaman da manevi rızıktır da, zâten maddi rızkı herşeye her yönde vermek mümkün ama mânevi rızkı her yerde her zaman herkese vermek mümkün değildir çünkü mânevi rızkın özel olarak alıcılarının olması lâzımdır, nasıl ki midesi boşalmış, acıkmış olan kimseye maddi rızkı verirsiniz ve onu yer, mânevi gıdayı, mânevi rızkı da ancak mânen acıkmış olanlar alır, onlardan talep olur ve onlar kullanabilirler dolayısıyla bu rızkı vermek için alıcılarını bulmak lâzımdır, “isteyemeyen fakirleri bul onlara ver” dendiği gibi, bu mânâyı da böyle ihtiyacı olan seçilmiş kimselere ver, eğer yol ortasında yahut belirli toplantılarda önüne gelen bu vahdet rızkından, tevhid rızkından vermeye kalkarsan olmaz, ziyan olur.

Bu mânevî rızkın en bereketli sofraları ise sohbet halkalarıdır. Resûlullah Efendimiz’in (s.a.v.) "cennet bahçeleri" diye müjdelediği bu meclisler, sâlikin kalbinin ve aklının beslendiği, ruhunun cilalandığı yerlerdir. Zira tasavvuf, sadece zikir çekmek, sema etmek değildir. Bunlar yolun tarikat mertebesindeki güzel âdetleridir, ancak hakikat, bu şekillerin ötesindedir. Gerçek tasavvuf, duygusallığı aşıp hakikate ulaşmak, "ben" zannından kurtulup gerçek "Ben"i bulmaktır.

işte bu vahdet ilminin de tasavvuf ilmi deniyor da tasavvuf sözünün de ifadesini biz yanlış anlıyoruz, işte bir iki zikir yapan bir iki mecliste, dönmeleri biz tasavvuf zannetmişiz, veya belirli bir musiki söylenmesi ile gurupların ney kudüm gibi çalınmasıyla bazı sema edenlerle bunu tasavvuf zannetmişiz. Bunlar tasavvufun içinde ama tarikat düzeyidir, tarikat mertebesidir, bunlar orada geçerlidir orada lazımdır. Bunların da hakikisi yani göstermelik olanları değildir, ama tasavvufun gerçek manası bunların üstünde olan Hakikate ulaşıp orada yaşamaktır. Tarikat düzeyi duygusallıktır, duygudur, duygular da insana perde olur, insanın duyguyu aşması lazımdır...

Mürşidin rehberliğinde kurulan sohbet sofraları, sâliki bu duygusallık perdelerinden geçirip hakikatin arı-duru zevkine ulaştırır. Orada konuşulan kelâmlar, sadece ses değildir; mânâ yüklüdür, ruh taşır, nur taşır. Bu sohbetler, sâlikin bakışını değiştirir, gözünü hakikati gören bir göze dönüştürür.

Nefs Mertebelerinde Yol Almak: Benlik Zindanından Vahdet Rengine

Seyr-i sülûk, yani mânevî yolculuk, esasen bir içe dönme, kendini bilme seferidir. Bu sefer, nefs mertebeleri denilen duraklardan geçilerek yapılır. Her bir mertebe, sâlikin benliğinin bir katmanıdır ve her katmanı aştıkça hakikate bir adım daha yaklaşır. Bu yolculuk, Kur'ân-ı Kerîm'de Hz. Mûsâ kıssasında kesilmesi emredilen "bakara" yani inek sembolüyle anlatılmıştır. O inek, bizim kesmemiz, kurban etmemiz gereken hayvani nefsimizdir.

İsrailoğulları'nın ineğin özelliklerini sürekli sormaları, aslında nefsin hileleridir; işi yokuşa sürmektir. Ama aynı zamanda bu sorular, bize nefsin mertebeler hâlindeki yapısını da tarif eder. Yolun başındaki sâlik, Nefs-i Emmâre'nin, yani kötülüğü emreden nefsin elindedir. Zikirle, riyazetle, mürşidin telkinleriyle bu mertebeden sıyrılmaya başladığında, Nefs-i Levvâme'ye, yani kendini kınayan nefse geçer. Artık yaptığı yanlıştan pişman olur, kendini sorgular. Bu mertebede sâlikin rengi değişmeye başlar.

Rengi nasıl? diyor. Gelen cevap da; ’’sapsarı, bakanlar sürûr bulurlar.’’ Yani emmâre’ye göre daha güzel. Yapmış olduğu zikir ve riyazetlerle nefs kontrolleriyle yavaş yavaş oluşan İlâh-î muhabbetle rengi güzelleşmeye başlamış. Tek bir renk, alacası yok, vahdet rengine bürünmeye, sıbgatullah ile boyanmaya, gönlündeki nûr oluşumları, üzerine de yansımaya başlamış. Parlak tüylü; yani söz ve davranışlarıyla görünür hale gelmeye başlamış. Bakanlar huzur bulurlar; kendisini görenler ondan hoşlanır, çünkü ona güvenirler, ondan zarar gelmeyeceğini bilirler.

Bu sararma, ilâhî muhabbetin sâlikin varlığında tutuşmaya başladığının işaretidir. Tıpkı ateşe tutulan bir nesnenin önce sararıp sonra kızarması gibi, sâlik de aşk ateşinde yanarak renk değiştirir. Üzerindeki alacalı, çok renkli hâller, yani şüpheler, ikilikler, ben-sen kavgaları silinir; yerini tek bir renge, "vahdet rengine" bırakmaya başlar. Bu, "Sıbğatallâh" yani Allah'ın boyasıyla boyanmanın ilk adımıdır. Ancak bu boya, başta yüzeyseldir. Yolculuk devam ettikçe, o boyanın sâlikin bütün varlığına sirayet etmesi, iliklerine işlemesi gerekir.

yalnız bu boyama işi yüzeysel bir hadisedir, onu sıyırdığınız zaman altındaki rengi çıkar, süngerin suyu emdiği gibi zamanla kişinin bütün varlığına Hakk’ın varlığının en derinine kadar sirayet etmesi lâzım ki, kesildiğinde de yine vahdet renginin içinden çıkması lâzım ama evvela üstü düz, pürüzsüz renk olacak ki, ardından içerisi düz renk olsun

Bu yolculuk, Terzibaba geleneğinde coğrafi bir harita gibi de çizilmiştir. Sâlik, nefs mertebelerinde yükseldikçe sanki birer limana uğrar, oradan demir alıp yeni bir denize açılır. Bu, "İslâmbol" (İstanbul) boğazından geçip "Marmara" denizine, yani Muhammediyet ve Rahmaniyet denizine girmek gibidir.

Böylece “Nefs-i Mülhime ” limanın da bir müddet demir atıp, o sahalarıda idrak ettikten sonra tekrar “ demir-al ’arak” “ İslâmbol ” boğaz-berzah’ ından geçerek “ Marmara ” denizine, zahiren, Muhammediyyet ve rahmaniyyet denizine girerek “Nefs-i Mutmeinne ” Tekirdağ limanına uğradıktan sonra, oradan da yola çıkarak, Çanakkale “Nefs-i Radiye ” boğaz’ından “ Çanak ’tan” işkembe çorbası’da içerek, razı olarak, geçtikten sonra nihayet “ Ak ” denize ulaşılmış olunacaktır. O’radan Ak denizde, “Nefs-i Merdıyye ” limanına uğradıktan sonra yola devam ederek, “Nefs-i Safiye limanın da bir müddet durarak istihkak takviyesi yaptıktan sonra. Hazarat-ı Hamse-Beş hazret kıtalarını da seyretmek için, Cebel-i Tarık, çetin Tarık- tarikat boğazından geçerek engin “ Hakikat ” vahdet deryalarına açılmak için yola çıkılmış olunacaktır.

Bu seyahat, benliğin katmanlarından sıyrılıp, engin hakikat deryalarına, vahdet okyanusuna açılma serüvenidir. Her liman bir nefis mertebesi, her boğaz bir geçit, her deniz yeni bir idrak sahasıdır.

Yolun Azığı ve İşaretleri: Zikir, Muhabbet ve Mânevî Zuhûrat

Bu çetin yolculukta sâlikin azığı zikir, tefekkür ve muhabbettir. Fakat yol boyunca Cenâb-ı Hakk, kuluna yalnız olmadığını hissettiren işaretler, müjdeler ve uyarılar da gönderir. Bunlar bazen bir rüya, bazen bir zuhûrat, bazen de harflerin ve sayıların dilinde gizlenmiş mânevî mesajlar olarak gelir. Terzibaba geleneğinde, özellikle harf ve sayı ilmine, yani ebced hesabına bu gözle bakılır. Kâinattaki hiçbir şey tesadüf değildir; her olay, her isim, her rakam, okumasını bilene ilâhî sistemin bir parçası olarak sırlar fısıldar.

Görmesini ve çözümlemesini bilene olaylar, durumlar, isimler, rakamlar ve harfler çok şey anlatır. Mesela uçağa binen bir kişinin oturduğu koltuğun numarası ve yanına oturan kişinin ismi o yolculuğun yorumlanması adına bazı şeyler anlatabilir. Tabiiki bu yorumlamayı yapmanın da bazı kuralları vardır.

Bu, bir falcılık veya kehanet değildir; âlemi, Hakk'ın tecellîlerinin bir kitabı olarak okuma sanatıdır. Sâlik, karşılaştığı bir ismin, bir sayının veya bir olayın ardındaki mânevî bağlantıyı tefekkür ederek yoluna dair işaretler bulur. Bu, Bursa gezisinde karşılaşılan bir "KADİR TERZİOĞLU" tabelasının 13 numaralı bir binada olmasının tefekkür edilmesi gibi, gündelik hayata sinmiş bir irfan pratiğidir.

Bu saha tehlikeli bir sahadır. Daha başlarda iken iç sesime, bu işlerden anlamam dediğimde bazı varlıklar bunu biraz bozarak. Sen “8” sin ve şifre çözücüsün, Arapçaya falan ihtiyâcın olmaz diye haber vermişlerdi. Bunun ilk kısmı doğru ama ikinci kısmı vehim ve evhâm karışıktır. İlk kısmının doğru olması yolumuzun şifresinin (8) olması bakımındandır. Efendi Babam Arapça öğren diye telkinde bulunmuştu.

Bu saha, vehim ve hayalin karışabileceği, ayağın kayabileceği tehlikeli bir alandır. Bu yüzden mürşidin rehberliği ve şeriatın ölçüsü daima gereklidir. Bu işaretleri doğru yorumlamak, sâlikin tevhid bakışını keskinleştirir. Artık o, sebeplere takılıp kalmaz; sebepleri, perdenin ardındaki gerçek Fâil'in, yani Hakk'ın birer vesilesi, birer tertibi olarak görür. Bu, şirk ile tevhid arasındaki en ince sınırdır.

Bir başka yönden bakılırsa, sebeplere yapışmak ile vesîlelerden istifâde etmek arasında fark vardır. Birincisinde kişi sebebi müstakil bir güç sâhibi olarak görür. İkincisinde ise sebebin ardındaki gerçek fâilin Hakk olduğunu bilir ve sebebi O'nun tertîbi olarak kullanır.

Kârûn gibi "Bu servet bana, bendeki ilim sayesinde verildi" diyen, sebebe takılıp şirke düşer. Muvahhid ise ilacı içerken Şâfî'nin Hakk olduğunu, ticaret yaparken Rezzâk'ın Hakk olduğunu bilir. Vesileleri kullanır ama onlara tapmaz. Bu bakış açısı, sâlikin hayatındaki her anı bir ibadete ve tefekkür vesilesine dönüştürür.

"Ölmeden Evvel Ölünüz" Sırrı: Fenâ'dan Bekâ'ya Vahdeti Yaşamak

Sâlik, mürşidinin elinden tutarak, nefs mertebelerini bir bir aşarak, zikir ve muhabbet azığıyla, yoldaki işaretleri doğru okuyarak ilerlediğinde, yolun sonuna doğru bir eşiğe gelir. Bu eşik, "Mûtû kable en temûtû" yani "Ölmeden evvel ölünüz" sırrının tecellî ettiği yerdir. Bu ölüm, bedenin toprağa girmesi değil, benliğin Hakk'ın varlığında yok olmasıdır.

Ama benlik mertebelerinden geçilmeden yokluğun aslı (هِچ) “Hiç” liğe ulaşmak mümkün değildir…

Bu, Fena Fillah yani "Allah'ta yok olma" makamıdır. Sâlik, kendi varlık katresini, Vücûd-u Mutlak'ın deryasına bırakır. Artık "ben" diyen bir benlik kalmamıştır. Ne âlemden haberi vardır ne de Âdem'den. Her şeyin ve herkesin O'nun tecellîsi olduğunu öyle bir zevk ile yaşar ki, şeriatın zahirî emirleri bile ona bir kayıt gibi gelmeye başlar. Bu, son derece zevkli ama bir o kadar da tehlikeli bir makamdır.

Bu makamda salikin aklı, “akl-ı kül”, nefsi, “nefs-i kül”, ruhu da, “RUH-U MUKADDES” olur. Bu makarna “Cemül ba’del fark” yani “farktan sonra cem” yani farklar görmenin tek görmeye dönüşmesi denir. Burası Hakka meczub olanların makamıdır. “Hayret”, “heyhat”, “birlik” makamı da derler. Çok kimse bu makamda halini kaybeder ve ayağı kayar. Salik bu makamda kalır, ileriye geçmeye çalışmazsa kemale eremez, irşad edemez: “HAK”ta kalır, halka dönemez!. . Aslında bu gayet zevkli bir makamdır... “Allah’da” ve “Allah’la seyir” halidir. Varlığının katresini deryaya bırakıp başsız ve ayaksız olur!..

Bu "hayret" ve "birlik" makamında, yani Cem makamı'nda kalmak, bir zındıklık tehlikesi taşır. Çünkü burada halk (yaratılmışlar) ve Hakk (Yaratan) ayrımı ortadan kalkmış gibi görünür. Sâlik, her şeyi Hakk olarak gördüğü için şeriatın sınırlarını gözetmeyebilir. Bu yüzden kemâl, burada durmak değil, bu makamı da aşıp Beka Billah yani "Allah ile bâkî olma" mertebesine inmektir. Bu, Cem'den sonra Fark'a dönüştür.

İrşad için, cem mertebesinden manevi bir inişle fark alemine gelip, beşeriyet örtüsüyle örtünüp, halk arasına karışmaktır. Nitekim hazreti Risalet’in ağzından Kur’anı Keriym Kehf Suresi 18. sure 110. ayette; denilmektedir. innema ene beşerün mislüküm “Ben de sizin gibi beşerim...” Bu makamda yemek, içmek, uyumak, evlenmek vardır. Ancak ne ifrat ne de tefrit olmalıdır; tam istikamet ve itidale riayet edilir... Hem kesret aleminde hem de vahdet aleminde “salatü daimün” yani “daimi NAMAZ”, içinde olup; zahiri halkla, batını Hakla’dır!.

İşte İnsân-ı Kâmil'in makamı budur. O, vahdet deryasına dalıp orada kaybolmamış, o deryadan incilerle birlikte çıkıp tekrar sahile dönmüş, halkın arasına karışmıştır. Dışarıdan bakınca sıradan bir insan gibidir; yer, içer, evlenir, çalışır. Ama onun bâtını, içi, dâimâ Hakk ile beraberdir. O, hem kesretin farkını (her şeyin kendi yerinde ve hükmünde olduğunu) bilir hem de o kesretin ardındaki vahdeti (her şeyin tek bir kaynaktan geldiğini) yaşar. Hz. Ali'nin (k.v.) buyurduğu gibi, tevhidin hakikati budur: "Cem ile farkın beraberliği."

Bu makama eren kâmil insanı anlamak zordur. Çünkü halk, kemâli çok ibadet etmekte, dünyadan el etek çekmekte arar. Hâlbuki kâmilin kemâli, bu zahir gözüyle görünmez. Onu görmek için Hakkanî bir göz, yani bir kâmil nazarı gerekir.

Vahdet-i Vücud'u yaşamak, "ben" zannından başlayıp "Hiç" olmaya, oradan da Hakk ile "Var" olmaya giden çileli ama bir o kadar da zevkli bir yolculuktur. Bu yolculuk, bir mürşidin rehberliğinde, edep ve teslimiyetle, nefs mertebelerini bir bir aşarak, benlik dağını erite erite, nihayetinde kesrette vahdeti, farkta cem'i yaşayabilme sanatıdır.

Füsûsu'l-Hikem'de Vahdet-i Vücud

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i, Vahdet-i Vücud bahsinin temelini oluşturur. Bu, bir nazariye değil, bir hâldir; bir hikmet değil, bir tecrübedir. Lakin, o hâle talip olan canlara bir işaret fişeği olsun diye, o tecrübenin kokusunu taşıyan kelimelerle bir kapı aralanır.

Şeyh-i Ekber, bize bir harita değil, bir pusula verir. "Varlık budur" diye bir tanım sunmaz; "Varlık'a nasıl bakılır?" sorusunun usûlünü, edebini öğretir. Vahdet-i Vücud'u anlamak, Vücûd'un, yani Varlığın kendisinin ne olduğunu idrak etmeye çalışmakla başlar. Bu, akılla çözülecek bir denklem değil, kalple tadılacak bir hakikattir.

Yakub Aleyhisselâm'ın hikmetinin anlatıldığı fasılda, bu bahsin kapısı şöyle aralanır:

Bilinmeli ki, "vücûd" (varlık) küllî (genel) bir kavramdan ibaret olup, bütün sıfat ve isimlerden müstağnîdir (bağımsızdır, onlara ihtiyacı yoktur). Yani "vücûd", varlık olabilmek için, kendisinin sıfatlar ile nitelenmiş ve isimler ile adlandırılmış olmasına ihtiyaç duymaz. Bunlar olsa da olmasa da, "vücûd" yine vücûddur. Ve bu küllî kavramın bir asıla (temele) dayanması doğru olmaz. Yani "Vücûd, neye dayanır; ve nereden çıkmıştır?" sorusu doğru değildir.

Varlık, yani Vücûd, bizatihi vardır. O, var olmak için bir sebebe, bir isme, bir sıfata muhtaç değildir. "Varlık neden var?" sorusu, dilin bir oyunudur. Çünkü "neden" dediğimiz anda, Varlık'tan başka bir kaynak, bir sebep arıyoruz demektir. Halbuki O'ndan başka bir şey yoktur ki, O'na sebep olsun. O, kendi kendisiyle kâimdir. Bu sual, sonsuz bir döngüye, teselsüle yol açar. Hakikatte ise Varlık, bütün soruların başladığı ve bittiği yerdir. O'nun varlığına delil, yine kendi Zâtıdır.

Bu Vücûd-ı Hakîkî, yani gerçek Varlık, sınırsızdır. Bir haddi, bir nihayeti yoktur. Çünkü sınır, "başka" bir şeyin başladığı yerde olur. O'ndan başka bir şey olmayınca, sınır da olmaz. Bu yüzden, bu Vücûd, sayısal anlamda "bir" değildir. O, her şeyi kuşatan, sonsuz bir varlık okyanusudur.

Peki, bu mutlak, tek, sıfatlardan ve isimlerden münezzeh olan Vücûd, nasıl olur da bu gördüğümüz, duyduğumuz, dokunduğumuz çokluk âlemi olarak belirir? Burada, irfan yolunun en temel öğretilerinden biri olan "tenezzül" yani mertebe mertebe iniş bahsi açılır.

Her şey, Vücûd'un en üst mertebesi olan Lâ-taayyün yani "belirsizlik, tanımsızlık" durağında başlar. Bu mertebeye Ahadiyyet (mutlak teklik) de denir.

Bu mertebe vücûdun mertebe-i ıtlâkı olup, cemî’-i nuût ve sıfât izâfesinden münezzeh ve her kayıddan, hattâ kayd-ı ıtlâktan dahi mukaddestir. Bu mertebe Hak Teâlâ hazretlerinin künhü olup, onun fevkinde başka bir mertebe yoktur.

Bu öyle bir mertebedir ki, hakkında konuşulamaz, düşünülemez. Çünkü düşünce ve konuşma, hep bir "şey" hakkındadır. Orada ise "şey" yoktur. Orası, Zât'ın kendi kendindeliliğidir. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "Allah’ın zâtı hakkında tefekkür etmeyiniz!" buyruğunun işaret ettiği sır budur. Çünkü akıl, kendi sınırları olan bir alettir ve sınırsız olanı kuşatamaz. Zât, her türlü tecellîden, sıfattan, isimden, hatta var olmaya dair bir "istek"ten bile münezzehtir. Orası, mutlak bir istiğrak, kendi cemâlinde kayboluş hâlidir.

Bu mutlak istiğrak hâlinden, bir sonraki mertebeye, "âgâhî" yani farkındalık mertebesine bir tenezzül olur. Bu, bir zaman içinde gerçekleşen bir olay değil, Zât'ın kendi zatının gereğidir (iktizâ-yı zâtî). Bu ilk belirme, ilk taayyün, Taayyün-i evvel olarak isimlendirilir ve bu mertebenin adı Vahdet'tir.

Bu mertebe zât-ı bahtın istiğrâk-ı cemâlîsinden, mertebe-i âgâhîye tenezzülünden ibârettir. Bu tenezzül vücûdun iktizâ-yı zâtîsidir. Onun bu mertebe-i âgâhîsine “mertebe-i ulûhiyyet” denir. Vücûd bu mertebede kendisindeki sıfât ve esmâyı alâ-tarîki’l-ihâta mücmelen bilir.

Ahadiyyet'te Zât, kendinden bile habersiz bir istiğrak içindeyken, Vahdet mertebesinde kendi Zât'ında saklı olan bütün isimleri ve sıfatları toptan, icmâlen bilir. Artık "bilen" ve "bilinen" ortaya çıkmıştır ama henüz aralarında bir ayrılık yoktur. Bilen de O'dur, bilinen de. Bu mertebe, bütün isimleri kendinde toplayan "Allah" isminin mertebesidir.

Bu ilk bilişin ardından, ikinci bir belirme, Taayyün-i Sânî gelir ki, bu mertebeye Vâhidiyyet denir. Vahdet'te toptan bilinen isimler ve sıfatlar, bu mertebede tek tek, ayrıntılı olarak belirir. Her ismin, her sıfatın gerektirdiği kabiliyet ve istidat ne ise, Hakk'ın ilim aynasında o suretler peyda olur. İşte bu ilimdeki suretlere, yani varlıkların Hakk'ın ilminde sabit olan hakikatlerine A'yân-ı Sâbite (sabit aynlar, değişmez hakikatler) denir.

Onlar, henüz dış âlemde vücut bulmamış, sadece ilim mertebesinde var olan potansiyellerdir. Bir çekirdeğin içindeki ağaç gibidirler. Terzibaba'nın Şîs Aleyhisselâm faslındaki şerhinde bu hakikat anlatılır:

O çekirdeğin içindeki sıfatlar yani özellikler ve isimler çekirdekten dışarıya çıkmalarını taleb ederler. Hani demişti ya Zat’ta hapistedirler, işte o koskoca ağaç çekirdeğin içinde hapis ve orda helak olmuş durumdadır. Ortaya çıkmadığı için kimliksiz kalmıştır. Ama orada mevcuttur. Sıfat ve esma zuhur isterler . Hak kendi Zat’ına gene kendi Zat’ında tecelli etmekle orda ilimleri meydana gelir.

Bu A'yân-ı Sâbite, kendi dilleriyle Hakk'tan varlık sahnesine çıkmayı talep ederler. Bu talep, onların kendi istidatları, yani potansiyelleridir. Hakk Teâlâ da bu talebe, Nefes-i Rahmânî yani Rahmân'ın Nefesi ile karşılık verir. Bu nefes, A'yân-ı Sâbite'nin üzerindeki "adem" yani yokluk sıkıntısını gideren, onlara dış varlık elbisesini giydiren rahmet tecellisidir. Bütün kevnî âlem, bu Nefes-i Rahmânî'nin dalgalanmasından ibarettir.

Zekeriyya Aleyhisselâm'ın hikmetinin anlatıldığı bölümde bu rahmetin nasıl her şeyi kuşattığı şöyle izah edilir:

Ve eşyada —yahut rahmetin genişliğinde— bir amacın gerçekleşmesi ve tabiatın yumuşaklığı muteber değildir; aksine, yumuşak olan ve yumuşak olmayan her şeye ilâhî rahmet varlık itibarıyla geniştir. Ya'ni eşyanın îcâdında veyâhud rahmetin vücûden ve hükmen bilcümle eşyaya vâsi' olmasında bir maksad vardır ki, o da ancak vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın bilkuvve kendisinde mevcûd olan nisebinin isti'dâdları vech ile fiilen zuhûrudur. Bu da onların nefes-i Rahmânî ile tenfîsiyle hâsıl olur.

Rahmân'ın nefesi, varlıklara vücut verirken, "bu iyi, bu kötü", "bu faydalı, bu zararlı" diye bir ayrım yapmaz. Her varlığın A'yân-ı Sâbite'sinde, yani ezelî hakikatinde ne yazılıysa, o istidat neyi gerektiriyorsa, o şekilde zuhura gelir. Zeytin ağacının istidadı zeytin vermektir, elma ağacınınki elma. Rahmet, her birine kendi olabilme imkânını verir. Bu yüzden küfür de, iman da; hastalık da, sağlık da; elem de, lezzet de varlık sahnesine bu kuşatıcı rahmetle çıkar. Hepsi, Hakk'ın isimlerinin bir tecellisidir; biri Celâl isminin, diğeri Cemâl isminin.

Füsûs'un temel yöntemi budur: Her peygamberin kıssasında, Hakk'ın bir isminin veya bir hakikatin nasıl tecellî ettiğini gösterir. Zekeriyya (a.s.) kıssasında, onun varlığının "Mâlik" isminin tecelligâhı olduğu anlatılır. Onun vücudu, rahmet ve azabın, lütuf ve kahrın birlikte zuhur ettiği bir "yevmü'd-dîn" yani mahşer meydanı gibidir. Bu, bize zıt gibi görünen her şeyin aslında tek bir Vücûd'un farklı yüzleri olduğunu öğretir.

Nuh Aleyhisselâm'ın kavmiyle olan imtihanı da bu açıdan ibretliktir. Onlar, salih kimselerin hatırasına hürmeten yaptıkları heykellere zamanla tapmaya başlamış, surette takılıp hakikatten perdelenmişlerdir. Zahirde puta tapıyorlardı. Ama Vahdet-i Vücud nazarından bakınca, o putlar da Vücûd-ı Mutlak'ın birer kayıtlanmış, belirlenmiş zuhurundan başka nedir ki?

Böylece Nuh kavminin taptıkları putlar dahi vücud-u mutlakın kayıtlanmasından ve zuhura gelmesinden ibaret olduğundan Nuh kavmi onlara tapmakla Hakk’ın gayrisine tapmış olmaz.

Bu söz, şirki meşru görmek için değil, Vücûd'un kuşatıcılığını idrak ettirmek içindir. Elbette şeriat planında bu bir sapkınlıktır ve Nuh (a.s.) onları bu yüzden hakikate davet etmiştir. Lakin hakikat planında, her secde, her yöneliş, bilerek veya bilmeyerek, dolaylı veya doğrudan, mutlak Vücûd'a doğrudur. Çünkü O'ndan başka tapılacak, yönelecek bir "şey" yoktur. Mesele, perdenin arkasındaki Tek'i görebilmektir. Onlar surete taptıkları için perdelenmişlerdir.

Peki, bütün bu mertebeler, bütün bu inişler ve çıkışlar, bütün bu isimler ve sıfatlar kimin içindir? Bütün bu kâinat aynası, kimin cemâlini göstermek için parlatılmıştır? Burada, bütün bu varlık mertebelerini kendinde toplayan, hem ilk hem son olan bir hakikat sahneye çıkar: İnsân-ı Kâmil.

Altıncısı: Mertebe-i Cami Hz. İnsandır : Bütün mertebelere camidir. Yukarıdan beri bütün mertebelere cami Hz. İnsandır. Bu mertebe Zat-ı Mutlak’ın mazharı ve tam zuhurudur... İnsan ilâhi sûret üzere mahlûk olduğundan bütün esmaya cami olduğundan “ALLAH” ismi şerifinin mazharıdır.

İnsan-ı Kâmil, Ahadiyyet'ten şehâdet âlemine kadar bütün mertebeleri kendinde toplayan bir özet, bir nüsha-i kübrâdır. O, Hakk'ın "Allah" isminin, yani bütün isimleri kuşatan isminin tam tecelligâhıdır. Cenâb-ı Hakk'ın Zâtî tecellisi, yani Zât'ının perdesiz olarak belirmesi, sadece ve sadece İnsân-ı Kâmil'e mahsustur.

Zat tecellisi sadece insan-ı kamil’e olmaktadır. O saadetli Zat bütün varlıkların ayan-ı sabiteleri, iktizasınca yani bütün varlıktaki ayan-ı sabitelerinin gereğince kendilerine verilmesi icap eden atâyayı yani verilecek şeyleri kendisinde hilafet olması dolayısıyla ve bakıcısı olması nedeniyle onlara tevzi eder.

Demek ki İnsân-ı Kâmil, sadece bir sonuç değil, aynı zamanda kâinatın varlık sebebidir. Hakk, kendi Zât'ında gizli olan hazineleri onda görmek ve göstermek istemiştir. O, Hakk'ın yeryüzündeki halifesi olarak, Rahmânî nefesle gelen ilâhî lütufları, her varlığa kendi istidadına göre dağıtan bir tevzi memurudur.

Füsûsu'l-Hikem bir hikmet kitabıdır, bir kelâm kitabı değil. O, bize Varlık'ın ne olduğunu kuru bir bilgi olarak vermez. Bize, Varlık'ın Tek olduğunu, O'nun Vücûd-ı Mutlak olduğunu, görünen ve görünmeyen her şeyin O'nun isim ve sıfatlarının birer tecellisinden ibaret olduğunu, bu tecellilerin en kâmilinin de İnsân-ı Kâmil olduğunu bir hâl olarak yaşatmayı hedefler. Kur'ân'ın Âdem kıssasını anlatırken aslında dünden değil, "bizim her günkü hallerimizden" bahsettiğini hatırlatır. Bize, kendi hakikatimize ayna tutar.

Vahdet-i Vücud, "ben Hakk'ım" demek değil, "ben yokum, sadece Hakk var" demenin ilmidir. Bu ilim, kitaplardan değil, bir Mürşid-i Kâmil'in gönlünden okunur.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Vahdet-i Vücûd deryasına daldığımızda, aklın kıyılarını geride bırakırız. Bu deryada öyle inciler vardır ki, akıl terazisi onları tartamaz. Bu incilerden en kıymetlisi, zıtların birliği hakikatidir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem’de bu sırrın perdelerini aralar. Bu, sadece nazarî bir bilgi değil, kâmil imanın ve arifin müşahedesinin ta kendisidir.

Hakikat yolcusunun iki kanadı vardır: tenzih ve teşbih. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü noksanlıktan, yaratılmışlara benzemekten uzak tutmaktır. O’nu “Hiçbir şey O’nun misli gibi değildir” (Şûrâ, 42/11) ayetinin sırrıyla idrak etmektir. Bu, O’nu ötelerin ötesinde, akılların ve hayallerin ulaşamayacağı bir yücelikte bilmektir. Teşbih ise, O’nu “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) ve “Ben ona şah damarından daha yakınım” (Kāf, 50/16) ayetlerinin tecellîsiyle âlemde, kendi nefsimizde görmektir.

Ancak bu kanatlardan sadece biriyle uçmaya kalkan, menzile varamaz. Sadece tenzih yapan, Hakk’ı bu âlemden dışarı atar, O’nu uzak ve ulaşılamaz bir varlık kılar. Sadece teşbih yapan ise, O’nu âlemle veya bir suretle sınırlar, mutlak olanı kayıt altına alır. Her ikisi de bir tür sınırlamadır, bir tür perdedir. Terzibaba Hazretleri bu inceliği ifade eder:

Tenzih eden kimse de nasıl sınırlıyor, şunu yapar bunu yapar da şunu bunu yapmaz etmez, diye O’nu sınırlıyor, bazı vasıflarla tahdit etmiş oluyor. Hudutlandırmış oluyor. Teşbih eden kimse de şöyledir, böyledir, buna benzer gibilerden de o da sınırlandırmış oluyor. Yani tenzih eden de sınırlıyor, teşbih eden de sınırlıyor. Ama teşbihsiz tenzih, veya tenzihsiz teşbih, yani tenzihi tek başına yaparsan eksik, teşbihi de tek başına yaparsan eksik, hem tenzihi hem teşbihi bir arada yaparsan işte o zaman sen gerçek Müslümansın ve tevhid ehlisin.

Kâmil iman, bu iki kanadı birlikte çırpmaktır. Bu, Hakk’ı hem âlemlerden münezzeh (tenzih) hem de âlemlerde tecellî eden (teşbih) olarak bilmektir. Bu iki bakışı birleştiren makama tasavvufta Cem makamı denir. Bu, kesrette vahdeti, vahdette kesreti görmektir. Hem “O”dur, hem “O’ndan başkası değildir”. Bu, aklın durduğu, zevkin ve müşahedenin başladığı yerdir.

Bu tenzih-teşbih dengesi, peygamberlerin getirdiği şeriatlerin bâtınî manalarında da gizlidir. Her bir şeriat, bu hakikatin bir yüzünü daha belirgin kılar.

İşte tenzih dediği mertebe “Museviyet” mertebesidir, teşbih dediği mertebe “İseviyet” mertebesidir. Tevhid dediği yani ikisinin birleşmesini sağlayan bilginin kaynağı da “Muhammediyet” mertebesidir. İşte bizim gerçek mertebemiz Ümmet-i Muhammed olmak dolayısıyla “Tevhid” mertebesidir.

Museviyet, Tûr Dağı’nda tecellî eden, “Beni asla göremezsin” (A’râf, 7/143) buyuran Hakk’ın celâlini ve tenzihini ön plana çıkarır. İseviyet ise, Hakk’ın ruhundan bir nefha ile var olan, “O baba ve oğul biz biriz” diyerek Hakk’ın kuldaki yakınlığını ve tecellîsini, yani teşbih mertebesini gösterir. Lakin bu hakikatler, ümmetleri tarafından tek yönlü anlaşıldığında eksik kalmıştır. Muhammedî mîzan ise, bu iki hakikati birleştiren en kâmil yoldur. O, hem Mi’rac’da ötelerin ötesine yükselerek tenzihin zirvesini yaşamış, hem de “Ben sizin gibi bir beşerim” (Kehf, 18/110) diyerek teşbihin en somut örneği olmuştur. İşte İnsân-ı Kâmil, bu iki denizi birleştiren berzahtır.

Bu birliğin en derin ifadesi, varlıkların Zât itibarıyla Hakk’ın ayn’ı (aynısı), suretler ve mertebeler itibarıyla ise gayr’ı (başkası) olduğu hakikatidir. Bütün varlık, tek bir Vücûd’un, yani Hakk’ın Vücûdu’nun farklı suretlerde ve mertebelerde zuhûrundan ibarettir. Asıl olan Vücûd’dur. Suretler ise o Vücûd’un tecellî ettiği aynalardır.

Zat mertebesi göz önünde bulundurulduğu vakit ayniyet, yani her şey birbirinin ayni, fakat sıfat ve isimler mertebesi hatta efal mertebesi göz önüne alındığı vakit gayriyet vardır denilecektir. Çünkü zatları itibarıyla aynıdırlar, aynıdırlar ama efale döndüğü zaman esmaların zuhurları birer elbise giydikleri zaman hepsi birbirinin gayrıdır.

Bir denizi düşün. Deniz birdir, tektir. Fakat ondan sayısız dalga, köpük, buhar zuhûr eder. Her bir dalga, şekliyle, yüksekliğiyle diğerinden farklıdır; yani gayrıdır. Lakin her bir dalganın hakikati, özü nedir? Sudan başkası değildir. O halde her dalga, hakikati itibarıyla denizin aynısıdır. Âlemdeki bütün bu çokluk (kesret), o tek Vücûd denizinin dalgaları gibidir. Suretine bakarsan ayrılık görürsün, hakikatine bakarsan birliği müşahede edersin. Arif, aynadaki surete takılıp kalmaz, aynanın sırrına ererek suretin sahibini seyreder.

Ya'nî eğer sen, her bir zuhur yerinin icâbına göre zahir olan vücûd-i Vâhid-i Rahmânî'nin suretlerini görüp, bu suver Hak'tır, dersen doğru beyanış olursun. Zîrâ zuhur yerleri âyna gibidir... Ve eğer mertebelerde görünen suretlere, başka şeydir, ya'nî halktır, dersen zât-ı mü-teayyin olan Hak'tan halka, taayyünâta diğer tarafa geçiş yapmış olursun.

Bu zıtların birliği, Hakk’ın esmasında da kendini gösterir. O hem Celâl sahibidir, hem Cemâl sahibidir. Hem Kahhâr’dır, hem Latîf’tir. Zâhirde birbirine zıt gibi görünen bu isimler, hakikatte tek bir Zât’ın farklı şuûnâtı, yani işleridir. Arif için kahır da lütuftur, celâl de cemâldir. Çünkü bilir ki, Celâl tecellîsi, sâliki kendinden ve nefsinden kurtaran bir rahmettir. Nefs perdesini yakan ateş, aslında Cemâl’i gösteren bir nurdur. Hz. Mevlânâ’nın buyurduğu gibi:

“Ben O’nun kahrına ve lutfuna cidden aşıkım; acayiptir ki ben her iki zıddın da aşıkıyım.” Yani kahrının da aşıkıyım, lütfunun da aşıkıyım diyor. Bu gibi zevat-ı kiram nasıl kahra aşık olmasınlar ki kahır Hakk’ın vechi olan perdesi nefse taalluk eder, onu yırtıp Cemal-i Hakkı izhar eyler. Celal tecellisi senin nefsinin perdelerini yırtıp onu Cemale döndürür.

Bu müşahede seviyesinde, akla zıt gelen ifadeler ortaya çıkar. “Hâlık mahlûktur” gibi sözler, bu birliğin zevk ve müşahedeyle idrakinden doğar. Bu, aklî bir denklem değil, tecrübî bir hakikattir. Nasıl ki buz, su ve buhar, hakikatte aynı H₂O molekülünün farklı halleriyse, mahlûk da Hâlık’ın kesif mertebedeki tecellîsinden başka bir şey değildir. Arada müstakil, ayrı bir vücûd yoktur.

Yani taayyün yani meydana geliş ve zuhur ancak kendisinin olması itibariyle halik mahluktur... vücud-u müstakil olmayıp ancak latif Zat’ın kesif mertebeye tenezzülünden husule geldiği için mahluk dahi halıktır. Halik ile mahlukun tümü ayn-ı vahidedendir. Yani tek ayndandır, yani tek asıldandır.

Sâlik bu hakikati nasıl yaşar? Bu, lafla, kitapla olacak iş değildir. Bu, bir hâl ilmidir. Yol, benlik zannından, yani kişinin var zannettiği kendi müstakil varlığından vazgeçmesinden geçer. Buna tasavvufta “ölmeden evvel ölmek” yani mevt-i iradi denir. Sâlik, zikirle, tefekkürle, mürşidinin himmetiyle kendi nefsini, enaniyetini ortadan kaldırdığında, geriye sadece Hakk’ın Vücûdu kalır. O zaman, bu zıtlıklar ortadan kalkar.

Bazı tasavvufi marifet konuları akli idrakin fevkinde olduğu için akla zıt aklı aşan ifadelerin ortaya çıkması da gayet tabiidir. Istılahların yeterince bilinmesi bir bakıma akli idrak imkanı veriyorsa da Fusus ve şerhinde sık sık sözü edilen ayniyetin bir hal zevk ve müşahede olarak idrak edilmesi için tasavvufi terbiye yollarıyla beşerin enaniyeti, nefsaniyet ve var zannettiği kendi varlığını ortadan kaldırması gerektiği anlaşılmaktadır.

Bu, sâlikin kendi küçük kıyametidir. Bu iradi ölümle nefs perdesi aradan çekilince, sâlik bakar ki gören de, görünen de, gösteren de O’dur. O zaman anlar ki, kâinattaki her zerre, her zıtlık, O’nun Vahdet senfonisinin birer notasıdır. Celâl ile Cemâl, ayniyet ile gayriyet, tenzih ile teşbih, o tek Hakikat’in iki kanadı gibi, arifin kalbinde birleşir ve onu Vahdet semasına uçurur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Vahdet-i Vücud

Şeyh-i Ekber Hazretleri’nin hikmet pınarından ve Terzibaba’mızın berrak kaynağından sonra, yolumuz Anadolu’nun kalbine, aşkın sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin dergâhına düşüyor. Zira Vahdet-i Vücud meselesi, kimilerinin aklıyla anlamaya çalıştığı, kimilerinin ise dilinde sadece bir nazariye olarak kalan bir sırdır. Fakat Hz. Pîr, bu sırrı akıllara değil, doğrudan doğruya gönüllere fısıldar. O, Vahdet’i bir usûl meselesi olarak anlatmaz; onu bir hikâyenin içinde, bir teşbihin kanadında, bir aşk narasının ortasında hissettirir. Mesnevî-i Şerîf, bir hikmet kitabı olduğu kadar, bir hâl kitabıdır. O, Vahdet’i okumak için değil, Vahdet olmak için yazılmıştır.

Hz. Mevlânâ, bu çetin yolu, en karmaşık meseleleri, bir çocuğun dahi anlayabileceği, bir ârifin ise içinde deryalar bulacağı sembollerle donatmıştır. O, bize Vahdet’in ne olduğunu anlatmaktan ziyade, kesret (çokluk) içinde neden kaybolduğumuzu, bir olanı neden çok gördüğümüzü gösterir. Onun dili, bir hekimin neşteri gibidir; önce gaflet perdesini yarar, sonra o yaraya aşkın merhemini sürer.

Derya, Dalga ve Köpük: Varlığın Tek Kaynağı

Hz. Pîr’in Vahdet-i Vücud’u anlatırken en sık başvurduğu, gönüllere en çabuk ulaşan temsil, hiç şüphesiz derya, yani deniz sembolüdür. Bu temsilde, mutlak Vücûd olan Hakk, sonsuz ve sınırsız bir deryadır. Âlemde gördüğümüz, hissettiğimiz, adına “var” dediğimiz her ne varsa – dağlar, ovalar, insanlar, hayvanlar, yıldızlar – bu deryanın yüzünde beliren dalgalardan, köpüklerden ve buhardan ibarettir. Dalga, denizden ayrı bir varlığa sahip midir? Köpük, denizin özünden başka bir şey taşıyabilir mi? Hayır. Onlar, denizin farklı hâllerde, farklı suretlerde zuhûrudur. Kesret dedikleri, bu dalgaların ve köpüklerin oyunudur. Vahdet ise, bütün bu tecellîlerin ardındaki tek ve mutlak Derya’dır.

Bu bahis, öyle ince bir sırdır ki, varlığa Hakk’tan ayrı bir vücûd atfetmek, yani bir dalgayı denizden bağımsız sanmak, en büyük şirk-i hafî (gizli ortak koşma) kapısıdır. Hz. Pîr, bu hakikati ifade eder:

Ey imkânsız ve ey imkânsız! Onun ortaklığı o denizden ve onun pak olan dalgasından uzaktır.

Şârih Hazretleri’nin de izah ettiği gibi, burada “derya”dan murad Zât-ı Hakk, “dalga”dan murad ise O’nun sıfat ve isimlerinin tecellîleri olan yaratılmışlardır. Bu deryaya ikinci bir varlığı ortak koşmak, “imkânsızdır, imkânsız!” Zira görünen ne varsa, kendi başına varlık kokusunu koklamamıştır. Onlarda görünen varlık, ancak ve ancak Hakk’ın varlığıdır. Bu sebeple Hz. Mevlânâ, bu meseleyi anlamayan, köpüklerle, yani suretlerle oyalanan zâhir âlimlerini şöyle uyarır:

Bu âlimlerin titremesi de böyledir ki, onlara bu cihânın aklı ve ilmi var idi. "Âlimler"den murâd, ulûm-i istidlâliyye ve nazar-ı aklî sâhipleri olan kimselerdir ki, bunlar akıl ve zekâlarını sırr-ı vahdeti idrâke imâle etmeyip vücûd-i hakîkînin gölgeleriyle ve deryâ-yı hakikatin köpükleriyle meşgûl olmuşlar ve mertebe mertebe hakîkatten hicâblar arkasında kalıp hem kendilerinin ve hem de eşyanın hakîkatine yabancı kalmışlardır.

Bütün mesele, nazarı köpükten alıp deryaya çevirmektir. Sâlikin seyr-i sülûku, kendi cüz’î varlık köpüğünün, Vahdet deryasının bir tecellîsi olduğunu idrak etme yolculuğundan başka bir şey değildir. Bu idrak olmayınca, insan ömrünü gölgeler ve köpüklerle uğraşarak, hakikatten perdeli bir hâlde geçirir. Dünya hayatı, bu mânâda bir rüya gibidir. Rüyasında hırsızdan korkan kimse, uyandığında kendi kendine güler. Ölüm denilen uyanış gerçekleştiğinde, insan bu dünyada neyin peşinde koştuğunu, hangi köpükler için hangi gamları çektiğini anlar ve kendi hâline teessüf eder.

Şaşı Göz ve Hakikatin Perdelenmesi

Mademki Varlık bir Derya’dır ve bizler o Derya’nın tecellîleriyiz, bu ayrılık, bu ikilik hissi nereden geliyor? Neden bir olanı bin görüyoruz? Hz. Mevlânâ’nın buna cevabı kesindir: Kusur, bakılanda değil, bakandadır. Gözümüz “şaşı”dır. Şaşılık, tek bir cismi iki görme hastalığıdır. Bizim manevi şaşılığımız da Vahdet’i, yani bir olan Hakk’ı, Hakk ve halk diye iki görmemize sebep olur.

Deryada şirk ve dolaşıklık yoktur. Fakat şaşıya ne söyleleyim? Hiç, hiç!

Bu “Hiç, hiç!” nidası manidardır. Bir mürşidin, hakikati anlatmaktan aciz kaldığı değil, muhatabın hâlinin o hakikati almaya elverişli olmamasından doğan şefkatli bir sükûtudur bu. Bir olan denizi çok gören, her dalgaya ayrı bir kimlik, ayrı bir vücûd veren şaşıya ne anlatılabilir ki? Onlar, bu vehmî çokluğa, bu izafî varlıklara o kadar bağlanmışlardır ki, puta tapanlardan farksızdırlar.

Ey putperest! Mademki şaşıların çiftiyiz, müşrikçe söz beyanek lazım gelir.

Burada “putperest” ile kastedilen, zâhirde bir puta tapan değil, kendi vehmini, kendi aklının ürettiği ikilik fikrini put edinen kimsedir. Eşyanın çokluğunu müstakil varlıklar zanneden, tenzih adına teşbihi, teşbih adına tenzihi inkâr eden, Hakk’ı göklerde bir yere hapseden, âlemi O’ndan ayrı ve kopuk gören herkes bu hitabın muhatabıdır.

Bu şaşılığın en büyük belirtilerinden biri de zıtları birleyememektir. Sâlik, yolun başında kahır ile lütfu, celâl ile cemâli, Dâr (zarar veren) ile Nâfi’ (fayda veren) isimlerini ayrı ayrı, hatta birbiriyle savaşan güçler olarak görür. Bu, şaşı bakışıdır. Hakikat gözü ise bilir ki, bütün bu zıt tecellîler, tek bir Vücûd’un farklı şuunâtı (hâl ve tecellîleri)dir. Onlar surette birbirine zıt görünse de, hakikatte birbirini açığa çıkarmak için vardırlar.

Çünkü âlem bağı, ilahi isim ve sıfatların tecelli yeridir ve ilahi isimler ise karşılıklı ve birbirine zıttır. Dâr (zarar veren) ve Nâfi' (fayda veren) ve Kâbız (sıkan) ve Bâsıt (genişleten) ve Hâdî (doğru yola ileten) ve Mudil (saptıran) ve Mâni' (engelleyen) ve Mu'tî (veren), ilh. gibi. Nasıl ki nuru zulmet ve zulmeti nur takip eder. الأشياء تنكشف باضدادها ("Eşya zıtlarıyla açığa çıkar") kaidesince zıt, zıddın açığa çıkmasına sebeptir.

Sâlikin gözü, bu zıtların ardındaki birliği, yani Cem makamı’nı görmeye başladığında şaşılıktan kurtulmaya başlar. O vakit anlar ki, sıkan da O’dur, açan da; hidayet eden de O’dur, saptıran da. Bütün bu tecellîler, tek bir elden zuhûr eden, birbirini tamamlayan bir resmin parçalarıdır. Bu bakışa ulaşamayan, vahdet ile kesret arasında şaşırıp kalır; kâh tenzihe düşer, kâh teşbihe. Hakiki iman ise, bu ikisini tek bir nazarda birleştirebilmektir.

Aşkın Birliği ve İnsan-ı Kâmil'in Aynası

Şaşı gözün devası nedir? Köpükten deryaya nasıl ulaşılır? Akıl, bu yolda bir yere kadar gelir, fakat bir noktada kamaşır ve şaşırıp kalır. Hz. Mevlânâ’ya göre bu şaşılığı ortadan kaldıracak, ikiliği bire indirecek tek bir güç vardır: Aşk.

Aşkın beş ve altı ile işi yoktur. Onun amacı sevgilinin çekiminden başka bir şey değildir. Onun işi birlik iledir; çokluk ile değildir.

Akıl, sayılarla, hesapla, yani kesretle iş görür. Beşi, altıyı, bini, milyonları sayar, tasnif eder. Aşk ise bu sayıların hepsini bir kenara atar. Onun bildiği tek sayı “Bir”dir. Aşk, bir mıknatıs gibidir; seveni (âşık) ve Sevgili’yi (Ma’şûk) birbirine çeker ve aradaki mesafeyi, yani ikilik vehmini ortadan kaldırır. Onun işi Vahdet’iledir. Mesnevî’nin cilt sayısının beş mi altı mı olduğunun bir ehemmiyeti yoktur, zira Mesnevî’nin asıl maksadı, bu birleştirici Aşk’ı talibin gönlüne işlemektir.

Bu Aşk, bu Vahdet sırrı, nerede en kâmil şekilde tecellî eder? Elbette İnsan-ı Kâmil’de. O, Hakk’ın isim ve sıfatlarının en mükemmel aynasıdır. O, iki âlemi, yani kesret ve letafet âlemini, tenzih ve teşbihi tek bir vücutta birleştiren kişidir. Bu yüzden müridler, Bâyezîd-i Bistâmî Hazretleri’ne şöyle seslenmişlerdi:

Binlerce erkek ve kadın onun huzuruna geldi, dediler ki: "Ey iki âlem bir gömleğinde münderiç olan!"

İnsan-ı Kâmil, Vahdet deryasının insan suretinde zuhûr etmiş dalgasıdır. O, hem dalgadır (teşbih) hem de deryanın ta kendisidir (tenzih). O, Muhammedî hakikatin, yani Hakikat-i Muhammediyye’nin zamanındaki mazharıdır. Hz. Mevlânâ, bu hakikati Hüsâmeddin Çelebi Hazretleri’ne hitabında “güneş” sembolüyle anlatır. Nasıl ki zâhirî güneş dördüncü felekten doğup âlemi aydınlatırsa, bâtınî güneş olan İnsan-ı Kâmil de Vahdet mertebesinden doğarak gönülleri aydınlatır.

Özellikle o kemâle ait olan güneş ki o tarafa aittir, onun işi gece gündüz aydınlatıcılıktır. "Hûrşîd-i kemâlî"den kasıt "hakîkat-ı muhammediyye"dir (Hz. Muhammed'in hakikati). Ve ona "mertebe-i vahdet" (birlik mertebesi) de derler. "O tarafa mensûbiyyet"ten kasıt, Allah'ın Zât'ına ait olmaktır.

Bu “ma’rifet-i ilâhiyye güneşi” için batmak yoktur. Onun aydınlattığı gönül, artık karanlığa düşmez. Bu yüzden Vahdet sırrını kitaplardan okumak bir şeydir, o sırrın yaşayan mazharı olan bir İnsan-ı Kâmil’in sohbetinde bulunmak, onun toprağına teslim olmak bambaşka bir şeydir. Zira kuru toprak, ancak baharı, yani bir kâmilin feyzini bulduğunda yüz binlerce çiçek açar.

Bu Vahdet makamı, “Kaf Dağı” gibidir; ismi var cismi yok sanılan “sîmurgların”, yani evliyanın en haslarının makamıdır. Oraya mürşidsiz, kendi aklı ve zekâsıyla ulaşmaya çalışanlar, hayal vadilerinde kaybolur giderler.

O Kaf tarafı simurgların yeri olur. Her bir hayal için dest-baf olmaz. "Kaf"tan kasıt, dünyayı ve ahireti kuşatan Muhammedî hakikattir. Gerçekleştiricilerin (muhakkıkların) terminolojisinde buna "vahdet ve ulûhiyet mertebesi" de derler... o makama evliyanın sözünü anlayış ve nazari zekâsı ile anlayıp ulaşmak imkânı yoktur. Çünkü o makama kendi hayalî varlığından geçmedikçe ulaşmak mümkün olmaz.

Hz. Mevlânâ’nın dilinde Vahdet-i Vücud, kuru bir nazariye değil, yaşanan, tadılan, Aşk ile hemhâl olunan bir hakikattir. O, bizi aklın dar dehlizlerinden çıkarıp Aşk’ın sonsuz deryasına davet eder. Gözümüzdeki şaşılığı gidermek, köpükte boğulmaktan kurtulup deryaya vasıl olmak ve bir İnsan-ı Kâmil’in aynasında kendi hakikatimizi seyretmek için Mesnevî, eşsiz bir rehberdir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Vahdet-i Vücud kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 4: "Vahdet-i vücûd ile kesret-i eşyâ arasında şaşırır kalır, gâh 'teşbih'e ve gâh 'tenzih'e düşer; tenzihte teşbihi ve teşbihte tenzihi göremez ve iki zıddı 'ayn'[da göremez]..."

Mesnevî-i Şerîf ve onun Konuk şerhi, Vahdet-i Vücûd'un Mevlânâ üzerinden işlenmesini sunar. Cilt 3, 4, 8, 10, 11 ve 13'te bu doktrinin pek çok yansıması bulunur. Aşk ve İrfân Yolunda ile DVT-C001 ses kayıtları, Uşşâkıyye silsilesinde Vahdet-i Vücûd'un nasıl işlendiğini öğretir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Vahdet-i Vücud

Vahdet-i Vücud bir ada değil, bir ummandır. Onu anlamak, etrafındaki irfan denizini ve o denize dökülen nehirleri bilmekle mümkündür. Her bir kavram, bu büyük hakikatin bir başka yüzünü aydınlatan birer kandil gibidir.

Her şeyden evvel, Vahdet-i Vücud, Tevhid ilkesinin en derin, en bâtınî yorumudur. "Lâ ilâhe illallah" kelime-i tayyibesinin sırrı, "Hakk'tan başka mevcûd yoktur" idrakinde açılır. Bu idrak, varlığın kökenine, yani her türlü sıfat ve isimden münezzeh olan mutlak Zât'a işaret eder. Bu Zât'ın kendi kendine olduğu, hiçbir kayıt ve şart altında bulunmadığı mertebeye Ahadiyyet denir ki, burası "gizli hazine"nin sırrının saklı olduğu yerdir.

Bu gizli hazinenin bilinme muradıyla zuhura çıkma süreci, Taayyün mertebeleriyle başlar. Bu, bir Tecelli'dir; yani Hakk'ın kendi isim ve sıfatlarıyla kendine görünmesidir. Bu tecelli, Nefes-i Rahmani adı verilen kevnî ve vücûdî nefes ile gerçekleşir. Bu nefes, varlık sahasına çıkmayı bekleyen bütün hakikatlerin, yani A'yan-ı Sabite'nin potansiyellerini taşır. Âlemdeki her bir varlık, kendi a'yân-ı sâbitesinin, yani ilâhî ilimdeki aslının bir zuhurudur. İşte bu yüzden Hak ve Halk arasındaki ilişki, bir yaratan-yaratılan ikiliği değil, bir Bâtın-Zâhir, bir Asıl-Gölge ilişkisidir.

Bu hakikatin idrakinde iki kanat vardır: Tenzih ve Teşbih. Tenzih, Hakk'ı her türlü eksiklikten, benzerlikten ve sonradan olma hâllerinden tenzih etmek, O'nun aşkınlığını ("hiçbir şey O'nun misli gibi değildir") ikrar etmektir. Hz. Musa (a.s.)'ın Tur Dağı'ndaki tecrübesi, bu tenzih ve haşyet makamının zirvesidir. Teşbih ise, Hakk'ın tecellilerini bütün âlemde görmek, O'nun isimlerinin izlerini mahlûkat aynasında seyretmektir ("Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır"). Ruhullah Hz. İsa'nın tecellî odaklı dili, bu teşbih makamına bir işarettir. Kâmil iman, bu iki kanadı birleştiren Hz. Muhammed (s.a.v.)'in getirdiği mîzanda, yani Cem makamında buluşmaktır. Bu makamda sâlik, hem Hakk'ın her şeyden münezzeh olduğunu bilir (tenzih), hem de her şeyde O'nunla kâim olduğunu görür (teşbih). Bu, zıtların birliğidir; hem O'dur, hem O'ndan gayrı değildir. Bu idrak seviyesine ulaşan kişi, şer'î sınırlara riayet ettiği için Fark makamını da muhafaza eder.

Bu yolculuğun zirvesi, [İnsan-ı Kâmil](/wiki/İnsan-ı Kamil (Kitap))'dir. O, bütün ilâhî isimleri kendinde toplamış, Hakikat-i Muhammedi'nin mazharı olmuş zattır. Onun varlığı, âlemin varlık sebebidir. Sâlikin yolculuğu ise, bu kâmil insan olma potansiyelini gerçekleştirmek üzere nefsini tezkiye etmesidir. Bu yolda Fena ve Fenafillah makamları, kişinin kendi cüz'î benliğini Hakk'ın küllî varlığında yok etmesi, yani "ölmeden evvel ölmesi"dir. Hallâc-ı Mansûr'un Enel Hakk nidası, bu fenâ hâlinin bir şathiyesidir; "ben"liğin ortadan kalkıp sadece Hakk'ın kaldığı bir vecd anının dışa vurumudur. Bu yolda sâlik, Cebir ve İhtiyâr meselesinin de sırrına erer: Kendi iradesinin (ihtiyâr), aslında Hakk'ın iradesinin (cebir) kendi a'yân-ı sâbitesi üzerinden bir tecellîsi olduğunu anlar.

Bu derin hakikat, bazen Vahdet-i Şuhûd nazariyesiyle birlikte anılır. Vahdet-i Şuhûd, her şeyin "O'ndan" olduğunu vurgularken, Vahdet-i Vücud her şeyin "O" olduğunu söyler. Biri tecellîyi "görmek", diğeri tecellînin "kendisinden" bakmaktır. Aslında bunlar, aynı hakikatin farklı makamlardan ifadeleridir. Yolun başındaki için Vahdet-i Şuhûd bir emniyet iken, yolun sonundaki için Vahdet-i Vücud bir hakikattir.

Bu irfan yolunun temel direği Şeriat'tır. Şeriat kabuk, Hakikat özdür; kabuk olmadan öz muhafaza edilemez. Cennet ve Cehennem dahi bu vücûdî hakikatin dışında değildir; Hakk'ın Cemâl ve Celâl isimlerinin tecellîleridir. Cennet yakınlık ve vuslat hâli, Cehennem ise uzaklık ve hicran azabıdır.

Bu kavramlar ağının merkezinde ise Muhyiddin İbn Arabi ve onun temel eseri Fusûsu'l-Hikem durur. Futuhât-ı Mekkiyye ise bu hikmetin en geniş şerhidir. Mesnevi-i Şerif, bu hikmeti aşk diliyle ve kıssalarla anlatır. Şeyh Mahmud Şebüsteri'nin Gülşen-i Raz'ı ve Risale-i Gavsiyye gibi eserler de bu ummandan damlalar sunar. Abdulkerim Cili gibi büyükler ise bu yolu daha da aydınlatmışlardır. Her biri, Vahdet-i Vücud ağacının farklı bir dalı, farklı bir meyvesidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanede Vahdet-i Vücud hakikatine üç ana pencereden bakılır. Her pencere, aynı manzarayı farklı bir ışıkla, farklı bir renkle gösterir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetleri ve şerhleri, bu hakikatin "yaşanan" yüzüdür. Burada Vahdet-i Vücud, yüksek bir hikemî mesele olmaktan çıkar, bir zikir halkasının içinde, bir mürşidin dizinin dibinde, edeple ve muhabbetle tadılan bir hâle dönüşür. Terzibaba'nın dilinde bu mesele, "nefsini bilme" yolculuğunun ta kendisidir. Nefs mertebelerinden geçiş, benliğin katman katman soyulması ve "hiçliğe" erme çabası, Vahdet-i Vücud'un pratik karşılığıdır. Ateşin aslı bir iken, ondan yakılan binlerce meşalenin her birinin aynı ateşi taşıması misali gibi, sohbetlerde bu hakikat, sâlikin aklına değil, kalbine ve ruhuna hitap eden misallerle işlenir. Bu mektepte Vahdet-i Vücud, bilinen değil, "olunan" bir sırdır.

Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, bu bahsin nazarî temelidir, mimarisidir. Füsûs, Vücud'un ne olduğunu, mertebelerinin nasıl tenezzül ettiğini, Ahadiyet'ten Vâhidiyet'e, oradan da âlemlerin nasıl zuhûr ettiğini anlatan bir usûl kitabıdır. Nefes-i Rahmânî'nin a'yân-ı sâbiteyi nasıl görünür kıldığı, tenzih ile teşbihin Muhammedî mîzanda nasıl dengelendiği gibi en temel meseleler, Şeyh-i Ekber'in kaleminde en saf hâliyle ortaya konur. Eğer Terzibaba mektebi bu hakikatin yaşandığı bir dergâh ise, Füsûs o dergâhın üzerine kurulduğu sağlam zemindir. O, bu ilmin "ilm-i ledün" tarafını, yani doğrudan Hakk'tan gelen, keşfe dayalı bilgisini sunar.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise Vahdet-i Vücud'un "aşk" ile ifadesidir. Mevlânâ, İbn Arabî'nin akla ve hikmete hitap eden dilini alır, onu bir aşk potasında eritir ve gönüllere şerbet diye sunar. Mesnevî'de Vahdet denizi dalgalanır, kesret ise o denizin üzerindeki köpükler olur. Hakikati göremeyenler, bir'i iki gören "şaşı"lara benzetilir. Akıl bu denizin kıyısında durup hesap yaparken, aşk bir anda kendini denize atar. İnsan-ı Kâmil, iki âlemi bir gömlekte toplayan bir ayna olur. Mesnevî okumak, Vahdet-i Vücud hakikatini bir kıssanın içinde, bir neyin feryadında, bir dervişin vecd hâlinde duymaktır. O, bu ilmin kalbidir.

Bu üç kaynak, birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Biri olmadan diğeri eksik kalır. Biri usûl, biri aşk, biri de edeptir.

Değerlendirme

Vahdet-i Vücud meselesi, zihinde çözülecek bir denklem değil, kalpte ve ruhta yaşanacak bir tecrübedir. Bu yolculukta sâlike düşen, İbn Arabî Hazretleri'nin sunduğu hikmet haritasını önüne almak, Mevlânâ Hazretleri'nin aşk azığıyla kalbini beslemek ve bir Mürşid-i Kâmil'in rehberliğindeki Terzibaba mektebinin edep ve usûlüyle bu yolda yürümektir. Bu üç kanat, sâliki kesretin (çokluk) karmaşasından Vahdet'in (birlik) sükûnetine taşıyacaktır. Unutulmamalıdır ki bu ilim, sahip olunacak bir mal değil, içinde yok olunacak bir denizdir. Maksat, bu denizi anlatmak değil, o denize dalabilmektir. Bu çerçeve, o deryaya atılacak adımlar için bir davettir.

Cenâb-ı Hakk, bizleri bu yolu yürüyen ve vuslatına eren sâdık kullarından eylesin. Âmin.