Sohbet
Sohbet, lügatte birlikte bulunmak, arkadaşlık etmek, konuşup dertleşmek ve dost meclisinde hemhal olmak manalarına gelir. Tasavvuf yolunda ise sıradan bir hasbihalden öte, mürşid ile mürid arasında ilâhî marifetin, feyzin ve tecellilerin aktarıldığı en tesirli irşad ve eğitim vasıtasıdır. Terzibaba Necdet Ardıç'ın mektebinde sohbet; kuru bir nazari bilgi aktarımı değil, sâlikin nefsaniyet perdelerinden sıyrılarak tevhid idrakine ulaşmasını sağlayan canlı bir tefekkür ocağıdır. Şeriat edebine sıkı sıkıya bağlı kalınarak yürütülen, toplu zikir merasimleri yerine ilim ve idraki önceleyen bu sohbet halkaları, dervişin gönül aynasını safiyete kavuşturan en temel terbiye zeminidir. Hakiki bir irfan sohbeti, dervişin iç dünyasında kökleşmiş vehmî benlik putlarını kıran ve onu Hakk'ın huzurunda daimî bir uyanıklığa sevk eden mukaddes bir sofradır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sohbet kelimesi Arapça "sahibe" (arkadaş oldu, beraber bulundu, refakat etti) kökünden gelmekte olup, sahabe, musâhabet ve sahip kelimeleriyle aynı kök birliğine sahiptir. Resûl-i Ekrem Efendimiz'in nurlu meclisinde bulunup O'nun mübarek cemâlini müşahede eden ve sohbetinden feyz alan ilk nesle "Sahabe-i Kiram" denilmesi, bu birlikteliğin dönüştürücü ve kemâle erdirici sırrına dayanır. Zira sohbet, yalnızca lisan ile icra edilen bir konuşma değil, hâl sârisidir; mürşidin gönlünden sâlikin gönlüne sirayet eden manevi bir boyanıştır.
Tasavvuf geleneğinde sohbet; kalpten kalbe kurulan bâtınî bağın, yani rabıtanın lisan ve hâl ile zâhir sahaya aksetmesi olarak kabul edilir. Verilen kaynaklarda sohbet, sâlikin nefis mertebelerinde yükselmesi, zuhurat ve rüyaların hakikatinin anlaşılması ve bâtınî hakikatlerin şeriat mizanıyla tartılması için elzem bir irfan meclisi olarak tarif edilir. Bu meclislerde konuşulan hakikatler, sadece kulaktan kulağa aktarılan bir malumat veya akıl yürütme değil, can kulağıyla dinlenip hayata tatbik edilen bir kemâlât gıdasıdır. Sâlik bu meclislerde dinlediği her hakikat ile kendi iç alemindeki eğrilikleri düzeltir ve Hakk'a giden yolda sebat kazanır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
İrfan Mektebinde Sohbetin Yeri ve Usûlü
Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfan mektebinde sohbet, dervişin seyr-i sülûk terbiyesinde merkezî bir yer tutar. Bu meclisler sadece belirli metinlerin okunup geçildiği sınıflar değil, sâlikin içinde bulunduğu mânevî hallerin çözümlendiği bir irşad ocağıdır. Külliyatta "İrfan Sofrası" üst başlığıyla neşredilen sohbet kitapları, yıllar boyunca dervişlerle yapılan hasbihallerin ve soru-cevapların mahsulüdür. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) kitabının önsözünde sohbetlerin ortaya çıkış biçimi ve gayesi şöyle açıklanır:
Muhterem okuyucularım her ne vesile ile elinize geçmiş olan bu ve devamı olan (30) kitap, uzun senelerden beri yapmaya çalıştığımız konulu sohbetlerimiz aralarında, verdiğimiz çay molalarında, ayrıca herhangi bir yerde sorulan sorular üzerine ve daha bir çok vesile ile her hangi bir seyir takib etmeden, bu konuşmaların kayda alınmış seslerinin sonradan yazıya dönüştürülmesi yoluyla oluşmuştur. Gerçekten oldukça uzun bir çalışma süresinden sonra kayda alınan bu kitapların oluşumu adeta bir ekip çalışması ile meydana gelmiştir. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)
Sohbetlerde işlenen mevzular zaman zaman tekrarlanıyor gibi görünse de Terzibaba bunun bir eksiklik değil, irfan terbiyesinin bir zorunluluğu olduğunu ifade eder. Eserde belirtildiği üzere, her sohbet muhatapların idrak seviyesine, vaktin iktizasına ve bulunulan mertebeye göre icra edildiğinden hakikatte her biri müstakil bir feyiz taşır. İrfan mektebinde sohbet, doğrudan ağır hakikatlerin zihinlere boca edilmesi şeklinde değil, tedricî bir terbiye ile talebelerin kabiliyetine göre yürütülür. Talebelerin kabiliyetleri geliştikçe aynı âyet veya bahis bu defa daha üst mertebelerden açılır; dolayısıyla zahiren aynı olan kelam, batınen yepyeni bir idrak kapısı aralar.
Cem'o ve Fark'o eserinde ise sohbetin usûlüne dair çok mühim kaideler vaz edilir. Sohbette takip edilecek sıranın doğrudan "Hakk'tan Hakk'a" değil, "Hakk'tan halka" veya "halktan Hakk'a" hikâyeler ve misaller şeklinde kolay anlaşılır bir üslupla olması gerektiği şöyle hatırlatılır:
Sohbetlere başlandığında takib edilecek sohbet sırası, (yapıldığı gibi Hakk’tan Hakk’a) değil (Hakk’tan halka) veya bazı zamanlarda (halk’tan Hakk’a) hikâyeler şeklinde kolay anlaşılır ifadelerde olacaktır. Ben göreve başladıktan çok seneler sonra Füsûs-ül hikem ve benzeri sohbetlere ancak başladım. — Cem'o ve Fark'o
Bu ölçü, irşad meclislerinde sâliklerin kaldıramayacağı ağır vahdet bahislerinin zamansız açılmasını meneder; zira ayakları yere basmayan ve hazmedilmemiş iddialar dervişi şaşkınlığa ve nefsanî tuzaklara sürükleyebilir. Mürşidin vazifesi, talebesini basamak basamak terbiye etmek, önce halkiyyet ve şeriat edebini sağlamlaştırmak, ardından hakikat ve marifet ufuklarını açmaktır. Derviş meclisinde lüzumsuz iddialardan, yapay unvanlardan ve fırkacılık gayretlerinden titizlikle uzak durulmalıdır.
Şeriat Edebi, Namaz ve Sohbet Dengesi
Terzibaba'nın üzerinde en hassasiyetle durduğu hususlardan biri, tasavvufi sohbetlerin asla zâhirî şeriat hükümlerini ve ibadetleri zedelememesidir. Bazı çevrelerde görülen "sohbetimiz namazdır" diyerek farz namazları vaktinde kılmaktan imtina etme veya hafife alma gafleti, Terzibaba tarafından şiddetle reddedilir. Cem'o ve Fark'o risalesinde bu husus açık bir ihtarla kayda geçirilir:
“Sohbetlerimiz namazdır” diyerek namaz vakitlerini hesaba katmadan hareket etmek suretiyle şer’î kuralların hafife alınması, — Cem'o ve Fark'o
Mürşidin meclisinde bulunan her sâlik, evvelemirde Şeriat edebine ve vakit namazlarına riayet etmekle mükelleftir. Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde Hoca Muhammed Pârisâ hazretlerinden nakledilen meşhur beyit incelenirken bu denge harika bir vuzûha kavuşturulur:
Pîr, Hoca Muhammed Pârisâ ve Ebu Nasr Pârisâ menkıbelerinden bahisler anlatmaktaydı.” Yâni Muhammed Pârisâ Hazretleri, Ebu Nasr Pârisâ’nın menkıbelerinden bahisler anlatmaktaydı. İşte genelde bunlar böyle menkıbe anlatırlar. O özeldir de. Misâl olur. “O sırada öğle ezanı okunmaya başladı. Sohbette bulunanlardan bazıları hemen kalkıp abdest yenilemeğe davrandılar. Bu hali gören Pîr, Hoca Muhammed Pârisâ'dan şu beyti naklettiler : Namaz kaçırılacak olursa kazâsı vardır; Ama sohbeti kaçırana kazâ mümkün değildir.” — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Terzibaba bu rivayeti şerh ederken, Nakşibendî yolunun ve ehl-i hakikatin edebinde hiçbir kazancın namazı terk etmeye mazeret olamayacağını vurgular. Sohbetin merkezi olan mürşid, bizzat namazı ve ibadeti ikame eden zattır. Sohbetin kaçırılmasının telafisiz olması, o meclisteki mânevî feyzin ve vaktin bereketinin hususiyetine işaret eder; yoksa namazı kazaya bırakmaya bir cevaz teşkil etmez. Şeriat edebi muhafaza edilmeden yapılan bir sohbetin irfan mektebinde yeri yoktur. Eserde ayrıca vukûf-u zamânî, vukûf-u adedî ve vukûf-u kalbî esaslarının dervişin zihnini uyanık tuttuğu ve sohbette dinlenen hakikatlerin kalbe nakşolunması için bir zemin hazırladığı anlatılır.
Ayrıca Cem'o ve Fark'o metninde sohbet halkalarının aile birliğini sarsmaması, kadın ve erkek cemaat arasındaki hürmet ve edebin şer'î sınırlarda tutulması gerektiği açıkça belirtilir. Sohbete katılmak bahanesiyle evdeki huzurun bozulması, aile fertlerinin ihmal edilmesi tasvip edilmez. Sâlikin ailesine karşı vazifelerini aksatması mânevî gelişmeye engel teşkil eder. Derviş meclisi fitne, tefrika ve hizipçilikten uzak, temiz bir muhabbet yuvası olmak zorundadır.
İlka, Himmet ve Zuhuratların Sohbetle Tahlili
Tarikat çevrelerinde sıkça iddia edilen "bir defada kalpten kalbe himmetle bütün nisbeti ve nurları ilka etme" anlayışı, Terzibaba tarafından irfan hakikatine aykırı bir vehim olarak değerlendirilir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) eserinde bir talibin mektubu münasebetiyle bu mesele şöyle aydınlatılır:
“Pirlerden gelen o tarikatın yakınlık nurunu birbirimizin kalbine bir defada himmetle ilka etme” Yukarıdaki cümlede tarikat mertebesi düzeyinde kullanılan tatbikatı mümkün olmayan ve gerçekte hayele dayanan bir tanımlamadır. Belki iyi niyetle düşünülmüş fakat cümlenin hakikatı itibariyle istisnalar ayrı tutmak şartıyla sıradan tatbik edilecek bir saha değildir. “Pirlerden gelen o tarikatın yakınlık nurunu birbirimizin kalbine bir defada himmetle ilka etme” Bunlar hep tarikat kitaplarında yazar ama mümkün olan şeyler değildir bahsedildiği gibi istisnai olmak üzere olabilir ama bunlar sistem değildir kaide değildir, “İlka” demek sohbetin olmasıdır bir defada şu olabilir bir insan bazı mevzu üzerinde düşünür düşünür de ona bir Hakk tarafından himmet olur o cümle ona açılmış olur bir defada bu olur sadece bir cümle olur bir konu olur sonsuz olan konuların bir defada aktarılması açılım yapması tamamen hayali bir düşüncedir. İrfan sisteminde böyle şeyler olmaz. Hele kalbine bir defada ilka etme hususunda çok ihtiyatla durulması lazım gelen bir husustur. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)
İrfan mektebinde ilka; sihirli ve ani bir hamle değil, düzenli yapılan sohbetler vasıtasıyla idrakin adım adım açılmasıdır. İnsan zihnini ve gönlünü meşgul eden bir hakikat, sohbet meclisinde mürşidin bir izahıyla birdenbire inkişaf eder. Gerçek ilka ve himmet işte bu talim ve terbiye sürecidir.
Sohbetin bir diğer mühim vazifesi, sâliklerin müşahede ettiği rüya ve Zuhurat hallerini tahlil etmektir. Esintiler (4) eserinde dervişlerin gördükleri manevi zuhuratlar sohbetler yoluyla şerh edilir. Rüyada mürşidin bürosuna gitmek, sohbet halkasında bulunmak veya yeni bir elbise giymek, o kimsenin marifetullah ilmini tahsil ederek manevi bir hal elbisesine bürünmesine işaret eder. Terzibaba zuhurat sahasının kaygan ve tehlikeli olduğunu, nefsin ve vehmin hayal-i mücerret şeklinde dervişi aldatabileceğini belirterek, her zuhuratın mutlaka ehil bir mürşidin sohbet terazisinde tartılması gerektiğini hatırlatır. Sohbet ortamı, sübjektif rüya tecrübelerini nesnel tevhid ilkeleriyle buluşturan emniyetli bir sığınaktır.
İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler eserinde de dervişin sohbet meclislerindeki manevi halleri, nefsanî ve cinnî tesirlerden arınarak hakiki mürşidin feyzine sığınması gerektiği canlı tecrübelerle anlatılır. Sohbet, sâlikin nefis mertebelerindeki yırtıcı huylarını ve emmârelik bağlarını çözen bir kaledir. Derviş mecliste bulunduğu müddetçe rabıtası tazelenir, kalbindeki tereddütler izale olur ve şeytanî vesveseler dağılır.
Sohbet Arası Sohbetler ve Canlı Tedrisat
Terzibaba'nın külliyatında müstakil bir külliyat oluşturan "Sohbet Arası Sohbetler" serisi, irfan mektebinin yaşayan ve tabii fıtratını en güzel aksettiren kayıtlardır. Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006), Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27) ve Sohbet Arası Sohbetler (25) kitaplarında görüldüğü üzere, bu sohbetler planlanmış ve şeklî bir kürsü konuşması değildir.
Ana derslerin arasında verilen çay molalarında, sofrada veya yolculuk esnasında dervişlerin sorduğu samimi sorular, birdenbire derin bir tevhid dersine dönüşür. Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006) metninde ilâhî mertebelerin ve önderlerin hakikati, vaktin kıymetinin bilinmesi ve Kur'ân-ı Kerîm'in anlayarak okunması gerektiği işlenir. Dervişin zamanını boş geçirmeyip her nefesini ilim ve idrakle değerlendirmesi öğütlenir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27) eserinde ise Kehf Sûresi'nin 28. âyeti olan "Nefsinle sabret" fermanı esas alınarak dervişin mürşidiyle ve ihvanıyla sabır içinde sohbete devam etmesinin fazileti açıklanır. Leblebi tecrübesi misalinde olduğu gibi nefsin aceleci ve sabırsız arzuları sohbet halkasında törpülenir. Sohbet Arası Sohbetler (25) kitabında da talebelerin günlük hayatta karşılaştıkları müşkülatlar ele alınır. Sohbet, mürşidin talebesine her ân ayna tuttuğu, dervişin ise kendi noksanlarını fark edip istiğfarla arındığı kesintisiz bir mekteptir.
Toplu Zikir Yerine Tefekkür ve İlim Önceliği
Terzibaba'nın yolunu klasik bazı tarikat yapılarından ayıran en belirgin hususlardan biri, cehrî ve şeklî toplu zikirler yerine sohbet, ilim ve tefekkürün öne çıkarılmasıdır.
Sahabe-i Kiram efendilerimizin Kur'ân âyetlerini manasını anlamadan ve hayatlarına tatbik etmeden ezberlemedikleri gibi, Terzibaba mektebinde de sâlikin şuursuz lafız tekrarlarından ziyade mânâyı idrak etmesi hedeflenir. Bu sebeple dervişin gün içinde virdini çekmesi esas olmakla birlikte, asıl odaklanılan saha sohbetler vasıtasıyla tefekkür ve marifet şuurunun inşa edilmesidir.
Toplu zikir gösterileri ve şekilcilik nefsi kabartabilirken, hakikat sohbetleri nefsin emmârelik heveslerini kırar ve insanı hakiki acziyetine ulaştırır. Talebenin mürşid meclisinde dinlediği bir hakikat kelamı, binlerce virdin açamayacağı idrak kapılarını açabilir. Zira akıl ve idrak nurlanmadıkça çekilen zikirler alışkanlık dairesinde kalır. Sohbet meclisi dervişin aklını Akl-ı Küll deryasına bağlar ve onu gaflet uykusundan uyandırır. Netice itibariyle Terzibaba irfanında sohbet; gönüllerin dirildiği, Hz. Muhammed (s.a.v.) efendimizin nurlu yolunun canlı olarak zevk edildiği ve kulun kendi hakikatine uyandığı mukaddes bir irşad ocağıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i Mûseviyye bölümünde sohbet mefhumu, zâhir şeriat ilmi ile bâtın ledün ilminin karşılaşması ve Hz. Mûsâ ile Hz. Hızır arasındaki arkadaşlık üzerinden ele alınır. Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere Hz. Mûsâ'nın meşrebinde ism-i Zâhir ve tenzih galip idi; zira kendisi şeriat ahkâmını tebliğe memur bir resuldü. Cenâb-ı Hakk, ism-i Bâtın'a taalluk eden ledünni ilimlerin zevkine de ermesi ve tenzih ile teşbihi cem etmesi için onu Hz. Hızır'ın sohbetine yönlendirdi.
Bu fassın en mühim inceliği, sohbetin gerektirdiği sabır ve tahammül edebidir. Şeriat ehli olan Hz. Mûsâ, Hızır'ın gemiyi delmesi, çocuğu öldürmesi ve yıkılmak üzere olan duvarı ücretsiz doğrultması hadiselerinde zâhirî hükümlere muhalefet gördüğü için sükût edemedi.
Hz. Mûsâ'nın itirazı onun peygamberlik şanına bir nakise getirmez; zira peygamberler zâhirî adaleti ayakta tutmakla mükelleftirler. Hızır ile yapılan sohbet, sırr-ı kadere vakıf olan bâtın ehli ile zâhir şeriat hükümlerini koruyan nebî arasındaki mizanı gösterir. Sohbet meclisinde dervişin mürşidine karşı edebini koruması ve zâhir aklıyla kavrayamadığı tasarruflara karşı sabır göstermesi bu kıssanın ana dersidir.
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Kelime-i Îseviyye'de sohbet, ölü canları dirilten mânevî bir nefha ve marifetullah ilmiyle gerçekleşen ihya süreci olarak incelenir. Terzibaba'nın şerhinde sohbetin dört mertebesi olduğu açıklanır: Evvela ses (savt), ardından sese yüklenmiş mana, sonra mananın hayatı olan ruh ve nihayet bunların idraki için gerekli olan ilim nuru gelir. Bu dört unsuru ihtiva eden sohbetler, insanı cehalet ölümünden marifet diriliğine ulaştıran meclislerdir.
Metinde En'âm Sûresi'nin 122. âyeti olan "Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine, insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimsenin durumu, hiç, karanlıklar içinde kalmış, bir türlü ondan çıkamamış kimsenin durumu gibi olur mu?" fermanı esas alınarak dervişin kalbindeki hakikatin gelişimi şöyle izah edilir:
Anasından iki defa doğmak demek işte birisi fiziken anneden babadan doğmak, birisi de bu hayat-ı fizikiye bu hayvan-ı natık olan hayat bu hayvanattan bir farkımız bizim nefs-i natıka olmamız yani konuşan hayvan olmamız işte buna hayvan-ı natıka diyorlar biraz da sosyal yaşam farkımız var, et, kemik, kan, hücre hiçbir farkımız yok. İşte veled-i kalb dedikleri kalbin oğlu işte kişinin sonra gerçek kimliği odur. Bu veled-i kalbin bu beden elbisesi olmaktadır, kabuk olmaktadır. Cesed bu dıştaki veledi kalb yavaş yavaş gelişmekte sonra kemalatını bulmakta insan-ı kamil de bu olmaktadır. Ve biz bunu bu tohumu ekersek veled-i kalbe sahip oluyoruz, bu tevhid halini o çocuğu çok iyi bakıp onu devamlı beslememiz gerekiyor. Onun besini de tevhid sohbetleri, tevhid sofralarıdır. — TB. Kelime-i Îseviyye
Sohbet meclisi, dervişin içindeki "veled-i kalb" hakikatini besleyen mânevî bir sofradır. İlim nuruyla aydınlanan sâlik, gaflet içindeki diğer insanlar arasında bu nur ile yürür ve onların ölmüş nefislerine marifet nefhası üfler.
Mesnevî-i Şerîf
Rûm Elçisinin Hz. Ömer Huzurundaki Dönüşümü (Cilt 1)
Mesnevî-i Şerîf'in 1. cildinde Mevlânâ, hakiki mürşid ve velîlerin sohbetinin gaflet ehlini nasıl dönüştürdüğünü Rûm elçisinin Hz. Ömer huzuruna gelişi kıssasıyla beyan eder (1559 ve 1564. beyitler):
Vaktaki sel denize geldi, deniz oldu. Vaktaki dâne tarlaya geldi ekin oldu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Vay o diriye ki, ölü ile oturdu, ölü oldu ve ondan dirilik sıçradı. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beyitler tahlil edilirken, Rûm elçisinin aklının ve idrakinin bir sel mesabesinde olduğu, fakat Hz. Ömer'in maânî deryasına ulaştığında o ummana karışıp deniz haline geldiği açıklanır. Yine toprağa düşmemiş bir tohum gibi olan talip, kâmil bir zatın sohbet meclisinde yeşerip mahsul veren bir ekin halini alır. Konuk'un şerhinde aktarıldığı üzere, ölü ekmek insanın bedenine girince nasıl can bulup hayata kavuşuyorsa, manen ölü hükmünde olan kimseler de ehl-i irfanın sohbeti ve ihtilatı sayesinde dirilirler. Buna mukabil, kalbi marifetle aydınlanmış bir sâlik gaflet ve dünya ehliyle oturup kalkarsa kalbindeki nur yavaş yavaş söner; zira tabiat hırsızdır ve sirayet edicidir. Sâlik daima ehl-i tasavvuf ile hemhal olmalı, onları bulamadığında ise ehlullahın eserlerini mütalaa ederek bu sohbet iklimini korumalıdır.
Kâmilin Sohbeti ve İrşad Hil'ati (Cilt 2)
Mesnevî'nin 2. cildinde ise kâmil mürşidin halk arasına dönüşünün ve sohbet meclisleri kurmasının asıl gayesi açıklanır:
"Ben güneş gibi nûr içine garkım; kendi muhitimi nûrdan ayrı bilmiyorum. Benim namaz ve halvet tarafına gidişim, halka yolu ta'lîm içindir." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde bu makam izah edilirken, fenâ mertebesinden bakâ mertebesine dönen ve hil'at-ı hilâfeti giyen kâmilin bütün meşguliyetinin halkın irşadı için olduğu ifade edilir. Dervişler, kâmilin sohbet ve hizmetinde bulunmak suretiyle onun ahlâkını, edebini ve kemâlâtını kendi istidatları nisbetinde kendilerine çekerler. Kâmilin kemâlâtından nasip almak ise hakikatte Hakk'a vuslattır. Bâyezîd-i Bistâmî hazretlerinin istiğrak halinde kalarak müstehleklerden olduğu, buna karşılık irşad için bidayete ve halk arasına reddolunan kâmillerin sohbet yoluyla insanları Hakk'a davet ederek daha ekmel bir vazife ifa ettikleri belirtilir.
Kavramlar Ağında Sohbet
- Mürşid: Sohbet meclisinin mihveri olup, talebesinin manevi istidadına göre ilâhî marifeti tedricen aktaran ve ona ayna tutan kâmil rehberdir.
- Mürid: Mürşidin sohbet sofrasında can kulağıyla dinleyen, nefsanî heveslerini kırıp tevhid terbiyesine teslim olan sâliktir.
- İrfan: Kuru malumatın ötesinde, sohbet meclislerinde bâtınî müşahede ve idrak ile elde edilen zevkî ve kalbî ilimdir.
- Tasavvuf: Sohbeti en tesirli terbiye vasıtası kabul eden, sâliki zâhir ve bâtın dengesi içinde kemâle ulaştıran mânevî yoldur.
- Tevhid: Sohbette dinlenen âyet ve hakikatlerin tefekkür edilmesiyle açığa çıkan ve varlığın birliğini müşahede ettiren esastır.
- Şeriat: Sohbet meclislerinin temel zeminini teşkil eden, namaz ve edep kurallarının asla zedelenmemesini emreden zâhirî ölçüdür.
- Hakikat: Sohbet esnasında nefsin vehmî iddialarından soyunarak Hakk'ın her zerredeki tasarrufunu idrak etme mertebesidir.
- Zuhurat: Sâlikin rüya ve keşif yoluyla müşahede ettiği, ancak nefsin aldatmalarından korunması için mutlaka mürşidin sohbet terazisinde tahlil edilmesi gereken mânevî hallerdir.
- Rabıta: Sohbet halkasında kalpten kalbe kurulan ve feyzin kesintisiz akmasını temin eden bâtınî irtibattır.
- Feyz: Mürşidin gönül aynasından sâlikin kalbine sohbet vasıtasıyla sirayet eden ilâhî nur ve dirilik nefhasıdır.
- Sohbet Arası Sohbetler: Ana derslerin molalarında ve günlük hayatın akışı içinde dervişlerin suallerine verilen canlı ve tabii irfan cevaplarıdır.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Ashabıyla kurduğu sohbet halkalarıyla nübüvvet nurunu yayan ve irfan mektebinin ezelî önderi olan rehberdir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29): Sohbet külliyatının oluşum sürecini, ekip çalışmasını ve himmetle bir defada ilka vehminin irfan usulüne aykırı olduğunu açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006): Vaktin verimli değerlendirilmesini, Kur'ân'ın anlayarak okunmasını ve ilâhî mertebelerin sohbet yoluyla tedricen talimini ele alır.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27): Kehf Sûresi'ndeki sabır fermanı gereğince dervişin mürşidiyle sohbette sebat etmesini ve nefsin aceleci hallerini törpülemesini inceler.
- Sohbet Arası Sohbetler (25): Talebelerin günlük hayatta karşılaştıkları suallere verilen cevaplarla sohbetin canlı bir mektep hüviyetini gösterir.
- Sohbet Arası Sohbetler (24): Sohbet aralarında gelişen tevhid bahislerini ve insanın kulluk hakikatini tahlil eden kayıtlardandır.
- Esintiler (4): Dervişlerin gördükleri manevi zuhurat ve rüyaların sohbet meclislerinde ilim kıyafetlerine bürünerek doğru yorumlanmasını anlatır.
- Cem'o ve Fark'o: Sohbetlerin "Hakk'tan halka" hikâyelerle yürütülmesi gerektiğini, şeriat edebinin, aile birliğinin ve namaz vakitlerinin asla feda edilemeyeceğini beyan eder.
- İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler: Sâlikin seyr-i sülûk tecrübesinde nefsanî ve cinnî tesirlerden arınarak hakiki sohbet halkasında sebat etmesinin önemini sergiler.
- Reşahât — Aynü'l-Hayât: Hoca Muhammed Pârisâ'nın beyiti üzerinden sohbetin kaçırılmasının telafisizliğini lakin namazın da hiçbir şeye feda edilemeyeceğini izah eder.
- Kelime-i Mûseviyye: Hz. Mûsâ ile Hz. Hızır arasındaki arkadaşlıkta şeriat ehli ile ledün ehli arasındaki sohbet edebini ve sabrın lüzumunu ortaya koyar.
- TB. Kelime-i Îseviyye: Sohbetin ses, mana, ruh ve nur mertebelerini, En'âm 122 âyeti gereğince ölü canların sohbet sofrasında diriltilmesini açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1: Rûm elçisinin Hz. Ömer huzurundaki sohbetle denize kavuşan sel gibi dirilmesini ve gaflet ehliyle oturmanın tehlikesini gösterir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Kâmil insanın halk arasına rücû ederek sohbet halkaları kurmasının halkın irşadı ve kemâlâtı çekmesi için olduğunu beyan eder.
Değerlendirme
İncelenen eserler bütününde sohbet, tasavvuf yolunda nazari bilginin ötesine geçerek nefis terbiyesini ve marifetullah idrakini sağlayan canlı bir irşad ocağıdır. Terzibaba Necdet Ardıç, sohbetin doğrudan ağır vahdet bahisleriyle değil, halkın anlayışına uygun temsiller ve tedricî bir üslupla yürütülmesini temel ilke kabul eder. Toplu ve cehrî zikir merasimleri yerine ilim, sohbet ve tefekkürün öne çıkarılması, sâlikin şuurlu bir tevhid idrakine kavuşmasını temin eder. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şerhlerindeki klasik veriler de kâmil mürşidin sohbetinin ölü canları dirilten mânevî bir nefha olduğunu ve sohbet meclisinde sabır edebinin şart olduğunu teyit eder. Sohbet halkasının hakiki feyiz kaynağı olabilmesi için şeriat kurallarının, farz namazların ve aile huzurunun titizlikle muhafaza edilmesi esastır. Bu canlı tedrisatın zevkî ve tabii boyutlarını tetkik etmek isteyenler için Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) ve Cem'o ve Fark'o risaleleri vazgeçilmez birer irfan rehberidir.