Fusûsu'l-Hikem

Fusûsu'l-Hikem, yani "Hikmetlerin Yüzüktaşları," yalnızca bir kitap değil, irfan yolunun yolcusuna uzatılmış ilâhî bir fermandır. O, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî hazretlerinin kalbine, bizzat Resûlullah (s.a.v) Efendimizin mânevî eliyle teslim edilmiş bir emanettir. Bu emanet, her biri bir peygamberin kalbinden süzülen hikmet pınarlarının anahtarlarını taşır. Terzibaba İrfan Mektebi'nde bu esere bir bilgi yığını olarak değil, yaşayan, soluk alan bir mürşid nazarıyla bakılır. Her cümlesi, sâlikin iç âlemindeki bir düğümü çözmek, bir perdeyi aralamak için söylenmiştir. O, akla değil, doğrudan kalbe konuşur ve sohbetlerimizin, tefekkürlerimizin ve sükûtumuzun mihverini oluşturur. Necdet Babamızın eserleri, bu büyük okyanustan doldurulmuş testiler misali, aynı hikmeti günümüz insanının gönlüne taşır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Fusûsu'l-Hikem isminin kendisi, eserin sırrını taşıyan bir mücevher kutusu gibidir. Fass, yüzük taşı demektir. Yüzük, ahdi ve sadakati temsil eder; taş ise o ahdin değerini, özünü ve mührünü. Her peygamber, ilâhî hikmetin bir yönünü kendi varlığında bir yüzük taşı gibi parlatmıştır. Hikem ise hikmetin çoğuludur. Öyleyse bu eser, peygamberlerin varlık mühürlerine nakşedilmiş ilâhî hikmetlerin bir araya getirildiği bir hazinedir.

Bu eserin menşei, beşerî bir çabanın ürünü değildir. O, ilmin üç mertebesinden biri olan "vehb", yani Hakk'ın karşılıksız hibe ettiği, lütfettiği bir ilimdir. Terzibaba külliyatında ilmin kaynakları sayılırken bu ayrım net bir şekilde ortaya konur:

KÛR’ÂN VE HADîS : 2. VEHB : Hakk’ın hibe yoluyla verdiği ilim. 3. KESB : Çalışılarak kazanılan ilim. 4. NAKİL : Muhtelif eserlerden, Mesnevi’i şerif, İnsân-ı Kâmil, Fusûsu’l Hikem ve sohbetlemizden müşahede ile toplanan ilim.

Fusûs, bu vehbî ilmin zirvesidir; çalışılarak elde edilen kesbî ilmin ötesinde, doğrudan bir lütuf olarak kalbe doğan bir irfan pınarıdır. Bu sebeple onu okumak, sadece bir metni anlamaya çalışmak değil, o ilmin indiği kalbin ve o ilmi veren Kaynağın feyzine açılma niyetiyle bir duaya durmaktır. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de peygamber lisanından dökülen en güzel dua da budur:

“Rabbi zidniy ilmâ.” “Ya rabb-i ilmimizi ziyadeleştir.”

Fusûs'u eline alan her sâlik, bu duayı diline ve kalbine yerleştirmelidir. Zira bu eserin kapısı, entelektüel kibirle değil, "bilmiyorum" aczi ve "Rabbim, ilmimi artır" niyazıyla çalınır.

Eserin ismindeki bir harfin harekesi dahi, irfan ehli arasında derin tefekkürlere kapı aralamaktadır. Yûnus (a.s.) Fassı'nın adı üzerine yapılan bir sohbet, bu inceliğin güzel bir misalidir. Bu bölümün adı Hikmet-i Nefesiyye mi, yoksa Hikmet-i Nefsiyye midir? Yani "Nefes Hikmeti" mi, "Nefis Hikmeti" mi? Bu iki okuyuş arasındaki fark, varlık âleminin zuhûruna dair iki temel hakikati aydınlatır.

Yani burada “nefesiye” diye almış yani “f” nin üstünü ile almıştır. İşte “nefes” de olabilir, “nefs” te olabilir diye iki kavl vardır diyor. Şârih-i Fusûs Müeyyedüddîn Cendî (k.s), cenâb-ı Şeyh-i Ekber (r.a.)ın eli ile yazdığı yüce kitabında "fâ"nın fethi üzere (nefes) bulunduğunu beyan buyurur. Yani kitabın orijinalinde M. Arabinin kitabında “nefes” diye kayıtlıdır diyor. Ve Hz. Şeyh-i Ekber (r.a.)ın üvey oğlu ve müridi bulunan şeyh-i kebîr Sadreddîn Konevî (k.a.s) dahî kezâlik, Fükûk'ünde yani “Fükük” isimli kitabında bu hikmeti Hz. Şeyh'in feth-i "fâ" ile "hikmet-i nefesiyye" beyan buyurduğunu ihbar eyler. (...) yüce şerh ediciler, bu hikmetin sükûn-i "fâ" ile vech-i sânî üzere, "hikmet-i nefsiyye" olması cihetine daha ziyâde meyl buyurmuşlardır.

Bu, zıt gibi görünenin birliğidir; bir Cem makamı tecellisidir. Hikmet-i Nefesiyye, varlığın Nefes-i Rahmânî ile, yani Hakk'ın "Kün" (Ol!) emrinin bir nefes gibi âlemlere yayılmasıyla nasıl zuhûra geldiğini anlatır. Her varlık, bu ilâhî nefesin bir harfi, bir kelimesidir. Hikmet-i Nefsiyye ise, bu zuhûra gelen her bir varlığın, özellikle de insanın kendi nefs hakikatinin, ilâhî ilimdeki yerinin ve seyrinin sırlarına işaret eder. Biri halk edilişin kevnî mertebesini, diğeri ise o varlığın içsel yolculuğunu ve hakikatini vurgular. Aslında ikisi birdir; çünkü nefisler, o ilâhî Nefes ile var olmuştur. Bu iki okuyuşun da caiz görülmesi, Fusûs'un ne kadar katmanlı bir hikmet denizi olduğunun delilidir.

Terzibaba İrfan Mektebi'nin yolu, bu büyük eserlerin kuru bir tekrarından ibaret değildir. Bu yol, o eserlerdeki hakikatleri "müşahede ile toplanan ilim" haline getirme yoludur. Necdet Babamızın sohbetleri ve yazdığı onlarca eser, bu irfan silsilesinin günümüzdeki canlı ispatıdır. O, Fusûs'u, Mesnevî'yi, İnsân-ı Kâmil'i kendi gönül potasında eriterek, yaşayan bir sohbet halinde bizlere sunmuştur. Kaynak bellidir, silsile sağlamdır. Bu silsile, yalnızca şeyhten müride geçen bir el verme silsilesi değil, aynı zamanda Fusûs ve Fütûhât gibi temel metinlerin kalpten kalbe aktarıldığı bir ilim ve irfan silsilesidir. Terzibaba külliyatında Şeyh-i Ekber'in eserlerine yapılan sayısız atıf, bu bağın somut delilidir:

↑ Fusûs'ül Hikem, Hikmet-i İblîsiyye ↑ Fusûs'ül Hikem, Hikmet-i İbrâhimiyye (...) ↑ Fusûs’ül Hikem, Hikmet-i İsâviyye (...) ↑ Fusûs'ül Hikem, Hikmet-i Muhammediyye (...) ↑ Fusûs’ül Hikem, Hikmet-i İdrîsiyye

Bu atıflar, bir akademisyenin dipnotları gibi değil, bir mirasçının, elindeki hazinenin tapusunu göstermesi gibidir. Her bir atıf, "Biz bu sözü kendi hevâmızdan beyan etmiyoruz, bu pınardan içen büyüklerin, Şeyh-i Ekber'in ve onun varislerinin yolundan gidiyoruz" demektir ve bir edep beyanıdır.

Fusûs'un zevkine varabilmek, onu bir hayat düsturu, bir tefekkür rehberi edinmekle mümkündür. Necdet Babamızın bir hatırasında anlattığı gibi, bu eserle hemhal olmak, günlük vird gibi onu okumak, bir süre sonra metnin sizinle konuşmaya başlamasına vesile olur.

İşte bunları tefekkür ederek günlük Fusûs’ül Hikem’den günlük okumamı bitirdiğimde İbn-i Arabî hazretleri fakîre şöyle diyordu. Hz. Şeyh (ra) “Fehmem” yani iyi anla buyururlar; hakîkat içinde bu bâhis anlaşılmaz ise Fusûs’ün zevkine varılamaz. Ve yanlış anlayanlar ise şeriati tâtil etmek belasına tutulmuş olurlar.

Bu satırlar, Fusûs'un nasıl bir edeple okunması gerektiğini gösterir. O, bir zihin jimnastiği aracı değildir. Anlaşılmadığında zevkine varılamayan, yanlış anlaşıldığında ise insanı şeriatın sınırlarının dışına itebilecek kadar keskin bir kılıçtır. Bu yüzden Fusûs, bir mürşidin rehberliğinde, "fehmetme" yani anlama değil, idrak etme, hâl edinme niyetiyle okunmalıdır. Feridüddin Attâr hazretlerinin dediği gibi, mesele, her libas içinde Padişah'ı tanıyabilmektir. Fusûsu'l-Hikem de bize Âdem (a.s.) libasında, Nûh (a.s.) libasında, Mûsâ (a.s.) libasında ve nihayet Muhammed (s.a.v) libasında tecelli eden o tek Padişah'ı, Cenâb-ı Hakk'ı tanıma usûlünü öğretir. O, gaflet uykusundakileri uyandırmak için çalınan bir ilâhî saattir.

اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مَّعْرِضُونَ {الأنبياء/1} “İkterabe linnâsi hisâbuhum vehum fî gafletin mu’ridûn(e)” İnsanların hesaba çekilmeleri yaklaştı. Hâlbuki onlar gaflet içinde yüz çevirmekteler. (21/1)

Fusûs, bu yakın olan "hesap" anına, yani Hakk ile yüzleşme hakikatine insanı hazırlayan bir irfan mektebidir. O, her an bizimle olan, şah damarımızdan yakın olan Hakk'ı unutturan gaflet perdelerini tek tek kaldırır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Fusûsu'l-Hikem: Aslı ve Mertebesi

Cenâb-ı Hakk’ın en büyük tecellîlerinden biri olan ve Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî hazretlerinin kalbine ilham ile indirilen Fusûsu'l-Hikem, kuru bir metin değil, kâinat kitabının şerhidir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimizin nazarıyla bu esere baktığımızda, onu bir hikmetler hazinesi olarak değil, Vücûd’un, yani varlığın bizatihi kendisinin sırlarını açan yaşayan bir rehber olarak görürüz. Bu nazarla bakınca, Fusûs’un her bir fassı, her bir cümlesi, varlığın mertebelerini, Zât’ın kendi kendine nasıl tecellî ettiğini ve bu tecellîde insanın, özellikle de İnsân-ı Kâmil’in yerini gösteren birer pusula olur.

Bu yolun yolcusu için Fusûs, sadece okunup geçilecek bir kitap değil, her bir harfi üzerinde tefekkür edilerek sâlikin kendi iç âleminde ve dış dünyada karşılığı bulunacak bir aynadır. Zira varlık, Hakk’ın iki vecihten müşahede edildiği bir tecellîgâhtır: Biri dışımızdaki âlem olan âfâk, diğeri içimizdeki âlem olan enfüs. Fusûs, bu iki âlemin de aynı Hakikat’in farklı yüzleri olduğunu, birini okuyanın diğerini de çözdüğünü sohbet diliyle anlatır.

Âfâk ve Enfüs: Varlığın İki Yüzü ve Tevhid Sırrı

Kâinat ve insanın kendi iç dünyası, birbirinden ayrı iki âlem gibi görünse de, hakikatte aynı Vücûd’un, yani Tek olan Varlığın iki farklı yüzüdür. Biri dışa dönük yüzü olan âfâk, diğeri içe dönük yüzü olan enfüs. Biri “gök”, diğeri “yer”. Cenâb-ı Hakk, bu iki yüzde de Kendini Kendiyle müşahede eder. Bu sırrı anlamayan, ikilikte kalır ve tevhidi zevk edemez. Terzibaba mektebinin şerhleri, bu iki âlemin ayakta duruşunun ancak Tevhid sırrıyladır olduğunu gösterir.

(21/22) ---------------- Gök ve Yer, gökten vahyi ve ilhami ilim ve yerden ise hikmet yani ilmi ledün ilmi gelir. Bu iki yön şeytanın vesvasına kapalıdır. “Fihima” ikisinin içinde bu ikisi afak ve enfüstür. Allah yani zât iminden başka bir şey yoktur. Gök ve Arza zâtında, zâtı ile zâtında tecelli ettiği için hakk’ın varlığından başka bir şey olması muhaldir yani iç âlem gönül göğü ve beden arzıdır. İç âlem olsun, dış âlem olsun tevhid üzere ayakta durmakta ve düzenini devam ettirmektedir. Başka ilâhlar tevhid akidesine aykırıdır velev ki böyle bir şey olsa bile bu gök ve arzın rutin düzeni bozulup yörüngelerinden fırlayıp giderler.

Bu ifadeler, varlığın temel usûlünü ortaya koyar. “Gök” dediğimiz âfâkî âlemden vahiy ve ilham, “yer” dediğimiz enfüsî âlemden ise hikmet ve ilm-i ledün, yani bâtınî bilgi zuhûr eder. Bu iki kapı, Hakk’tan gelene açıktır. Eğer bu tek olan Vücûd’un yerine, O’ndan başka ilâhlar, yani bağımsız varlıklar olduğu vehmedilseydi, bütün düzen bozulur, her şey “fesada varırdı.” Âlemdeki bu nizam, her şeyin Tek bir iradeye, Tek bir Varlığa bağlı olduğunun en büyük delilidir. Gönül göğümüz ve beden arzımız da aynı kanuna tabidir. Kalbimiz ve aklımız, bedenimiz ve fiillerimiz aynı Tevhid potasında erimediği müddetçe iç âlemimizde de fesat çıkar.

Şeyh-i Ekber, Fusûs’un Davud Fassı’nda bu meseleyi hilâfet üzerinden açıklar. Zâhirî hilâfette, yani dünyevî idarede iki halife olamayacağı gibi, varlık âleminde de birden fazla mutlak irade sahibi olması muhaldir. Eğer iki halife olsa, hangisinin hükmü geçerli ise “ilâh” olan odur; diğeri ise bu sıfatı hak etmez. Varlık sahnesinde hükmü her an, her zerrede nâfiz olan ise ancak Cenâb-ı Hakk’tır. O halde ne âfâkta ne de enfüste O’ndan başka fâil, O’ndan başka mevcût yoktur. Bu idrak, tevhîd-i ef’âl, tevhîd-i sıfât ve nihayetinde tevhîd-i zât kapılarının anahtarıdır.

Her Varlık Bir İsmin Mazharı: Tesbihin ve Kaderin Hakikati

Kâinatta gördüğümüz her ne varsa, bir atomdan galaksilere, bir karıncadan insana kadar her bir zerre, Cenâb-ı Hakk’ın Esmâ-i İlâhiyye’sinden, yani İlâhî İsimlerinden birinin tecellî mahalli, bir mazharıdır. Her varlık, kendi varoluşuyla, o ismin hakikatini sergiler. Bu, varlığın sessiz zikri, hâl diliyle yaptığı tesbihtir. Biz duymasak da, anlamasak da her şey kendi Rabbini tesbih eder.

Âlemde ne varsa O’nun hamdıyla hamd eder.” Neden çünkü birimin kendine ait bir varlığı yoktur. Onun için O’nun hamdı ile hamdeder, “Velakin onların tesbihlerini siz anlayamazsınız.” Tabi ki ehli hariçtir. Her bir şey hakkı tesbih etmek için ruh sahibi olması lazımdır, perdeli olanlar onların tesbihlerini işitemez ve bilmezler. Neden? Çünkü hakikatini idrak edemediklerinden. Sen onların bir esmâ sahibi olduğunu bildiğin zaman tabi ki o esmanın karşılığı olarak, bir tesbihinin bir zikrinin olduğunu da rahatlıkla düşünebilirsin.

Bir varlığın hakikatini bilmek, onun hangi İlâhî İsmin mazharı olduğunu bilmektir. O ismin tecellîsi olduğu için, varlığı da, fiilleri de, tesbihi de o ismin gereğince olur. Taşın sertliği Celâl isminden bir hisse alırken, suyun akışkanlığı Cemâl isminin bir tecellîsidir. Her biri kendi Rabb-ı hassı, yani kendi özel Rabbinin (isminin) terbiyesi altındadır ve O’nun belirlediği yolda, sırat-ı müstakimde yürür. Bu yürüyüşe kader denir. Bu sebeple bir varlığın, kendi hakikati olan ismin yörüngesinden çıkıp başka bir ismin yörüngesine girmesi mümkün değildir.

Hayır. Bir mashar, yani zuhur yeri kendi hakikati olan Rabbı hassın rububiye tinden ihraç olunup yani hangi özellik ile var edilmişse onun özelliğinden çıkartılıp diğer bir hakikate davet olunmak muhaldir. Mümkün değildir. Çünkü “Velen tecidel sünnetallahi tebdila” 33/62 “Allah’ın sünnetinde, yolunda değişiklik yoktur.” Ayet-i Kerimesi mucibince hakayık-ı İlahiyenin bozulması ve değiştirilmesi mümkün değildir.

Bu, Cenâb-ı Hakk’ın değişmez sünnetidir. Her tohum, kendi ağacını verir. Elma çekirdeğinden armut beklenmez. Bu durumda insanın iradesi ve mesuliyeti nerede kalır? Bu ince sırrı Fusûs, Üzeyir ve Salih Fassı’nda açıklar. Hakk, varlıklara sadece “ifâza-i vücûd” eder, yani varlık nurunu bağışlar. Bu, mutlak bir cömertliktir. Varlığın hangi surette, hangi fiilde zuhûr edeceği ise, o varlığın a’yân-ı sâbitesindeki, yani ilâhî ilimdeki ezelî istidadına bağlıdır.

Hakk’a işlediğinden suâl olunmaz ve onlar mes’ûldürler" buyurulur. Ve diğer âyet-i kerîmede de (Nahl, 16/118) ya’ni “Biz onlara zulmetmedik ve lâkin onlar nefislerine zulmeder oldular” buyurulur. Bu bahsin tafsîli, ya’ni sırr-ı kader, Fusûsu’l-Hikem’de Fass-ı Üzeyrî’dedir.

Hakk, cömertliğinden ve kereminden dolayı varlık verdiği için sorgulanmaz; ama o varlığı kabul edenler, kendi istidatları nispetinde yaptıkları fiillerden mesuldürler. Zulmeden, kendi nefsine zulmetmiş olur, çünkü kendi hakikatine aykırı bir fiil sergilemiştir. Bütün isimler ise, “Allah” ism-i câmiinin hazinesinde toplanmıştır. Her bir ismin hazinesinden lütuflar aksa da, bütün hazinelerin sahibi ve dağıtıcısı O’dur.

İnsan-ı Kâmil: Vücûdun Gayesi ve Tecellînin Cilalı Aynası

Eğer bütün kâinat, Hakk’ın isim ve sıfatlarının tecellî ettiği bir ayna ise, İnsan-ı Kâmil, bu aynanın en parlak, en cilalı ve bütün tecellîleri eksiksiz yansıtan merkezidir. O, varlığın gözbebeğidir. Nasıl ki göz, gözbebeği vasıtasıyla görürse, Hakk da âlemi ve Kendi cemâl ve celâlini en kâmil surette İnsan-ı Kâmil’de müşahede eder. O, hem Evvel, hem Âhir, hem Zâhir, hem Bâtın isimlerinin tümünü kendinde toplayan “kevn-i câmi”, yani toplayıcı varlıktır.

Vücüd-ı hakîkînin mertebe-i ıtlâkında sıfât ve sıfatın âsârı olan esmâ ve esmânın âsân olan efâl yokdur. Vücûd mertebe-i ulûhiyyete tenezzülünde sıfât ve esmâ sâhibidir; fakat efâl yokdur. Vaktâki merâtib-i kevniyyeye tenezzül eder, efâl zâhir olur. Ve mertebe-i şehâdetde taayyünât-ı kesîfe libâsına büründüğü vakit, sıfât ve esmâ ve efâl azher olur. Binâenaleyh ism-i Câmi’ Evvel ve Âhir ve Zâhir ve Bâtın’ın hey’et-i mecmûasınm ismi olur. İmdi vücûd-ı mutlâkın cemî’-i merâtib ve etvârının meclâsı âlem ve onun zübdesi ve hulâsası Âdem olmuş olur. Âlemsiz ve Âdem’siz Allâh’ı görmek mümkin değildir.

Bu sözler, varlığın mertebeler halinde nasıl bir tenezzül ile zuhûra geldiğini özetler. Mutlak Zât mertebesinde ne isim ne sıfat vardır. Ulûhiyyet mertebesinde isim ve sıfatlar belirir ama fiiller henüz yoktur. Fiiller, kevnî mertebelere, yani âlemlerin varlık sahasına inince zâhir olur. En son mertebe olan şehâdet âleminde, yani bu gördüğümüz kesif âlemde ise hem isimler, hem sıfatlar, hem de fiiller en açık şekilde görünür hale gelir. İnsan-ı Kâmil, bu yedi tenezzül mertebesinin tamamını kendinde toplayan, varlığın özü, özeti ve meyvesidir. Bu yüzden Şeyh-i Ekber, Fusûs’ta buyurur ki: “Ve o insan Hak için gözbebeği menzilesindedir.”

Âdem olmadan, yani İnsan-ı Kâmil aynası olmadan Hakk’ın bilinmesi murad edilmemiştir. Bu, Hakk’ın bir noksanlığı değil, tecellîsinin usûlüdür. Güneşin ışığı ve ısısı, ancak bir yere yansıdığında idrak edilir. İnsan-ı Kâmil, o yansımanın en net olduğu yerdir. Öyle ki, onun zevki Hakk’ın zevki olur.

Hakk’ın ezvâkı, insân-ı kâmilin ezvâkı veyâ aksi olarak insân-ı kâmilin ezvâkı, Hakk’ın ezvâkıdır. “Kevn” âlemin vücûdudur ve “kevn-i câmi’“ ise insân-ı kâmildir. Âlem, insân-ı kâmilin vücûdu ile mücellâ bir ayna mesâbesindedir ki, Hakk-ı mutlak onda sûret-i ilâhiyyesini kemâli ile müşâhede buyurur.

Bu sırra işaretle Peygamber Efendimiz (s.a.v.) için Kur’an’da, “Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı” (Enfâl, 8/17) buyrulmuştur. Bu, fiildeki birliğin en kâmil ifadesidir. O’nun suretini görenler, O’nun hakikatini göremedi. O’nun hakikatini gören ise Hakk’ı görmüş oldu. Fusûs’un Âdem Fassı’ndan başlayarak her peygamberin hikmetinde anlattığı sır, bu kâmil insanlığa giden yolun işaret taşlarıdır.

Rahmetin Kuşatıcılığı ve İlâhî Kuvveler Olarak Melekler

Varlığın temelinde gazap değil, rahmet vardır. Cenâb-ı Hakk’ın “Rahmetim gazabımı geçmiştir” kutsi hadisi ve “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır” (A’râf, 7/156) ayeti, vücûdun en temel yasasıdır. Bu rahmet, varlığın en yüksek mertebesi olan Arş’a istivâ eden, yani onu kaplayan Rahmân isminin bir tecellîsidir. Arş’ın altında ne varsa, bu rahmetten bir pay alır.

Zîrâ onun üzerine, onun istivası Rahman ismiyledir. Şu halde bir kimse kalmadı ki, onun üzerine Arş'ın ihatası olsun da, o kimseye rahmet-i ilâhiyye isabet etmesin. ... Ve rahmet-i ilâhiyyenin bu umûmiyyeti Hak Teâlâ'nın وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْءٍ (A'râf, 7/156) kavli ile sabittir. Benim rahmetim demek suretiyle Cenab-ı Hakk rahmaniyet mertebesinden bu ayet-i kerimeyi kendi lisanından bize kendisi açmaktadır.

Terzibaba mektebinin şerhleri, Fusûs ve Fütûhât’a dayanarak bu rahmeti de mertebelere ayırır. Birincisi, Rahmet-i âmme-i zâtiyye’dir. Bu, Hakk’ın kendi Zât’ında gizli olan bütün isimlere ve hakikatlere ilmî suretler bahşetmesidir. Henüz hiçbir şey dışa vurmamışken, potansiyel olarak var olan her şeye yönelen bu rahmet, her şeyi kapsar. İkincisi ise Rahmet-i hâssa-i zâtiyye’dir. Bu da Hakk’ın bazı isimlerine olan özel muhabbeti ve ezelî inayetiyle tecellî eder.

Varlığın idaresi ve bu rahmetin âlemlere dağıtılması ise “melek” adı verilen ilâhî kuvvetler vasıtasıyla olur. Melek, lügatte “kuvvet” demektir. Onları kanatlı insanlar gibi düşünmek, işin suretinde kalmaktır. Hakikatte onlar, ilâhî fiillerin icracısı olan manevî kuvvetlerdir.

“Melek” Kuvve demektir. İkişer, Üçer, Dörder kanatlı olması bu kuvvelerin yönleridir. Yoksa bazılarının hayali olarak tasvir-tasavvur ettiği gibi kuş veya kelebek gibi kanatlar değildir. İkişer kanatlı olması zâhir ve bâtın âlemleri ile bağlantılı olması, Üç kanatlı olması “Mülk-Melekût-Ceberût âlemleri ile bağlantısı olması, Dört kanatlı olması “anasırı erbaa” (dört unsur) ateş, hava, su, toprak ile bağlantısının olmasıdır.

Meleklerin “kanatları”, onların tesir sahalarını ve kapasitelerini ifade eden birer semboldür. İki kanatlı olanlar, zâhir ve bâtın âlemlerinde iş görürler. Üç kanatlı olanlar, Mülk (görünen âlem), Melekût (mâna âlemi) ve Ceberût (kudret ve azamet âlemi) arasında bağ kurarlar. Dört kanatlı olanlar ise varlığın temelini oluşturan dört unsur (ateş, hava, su, toprak) üzerinde tasarruf sahibidirler. Bu kuvvetler, Cenâb-ı Hakk’ın iradesine harfiyen tâbidirler; kendi iradeleri yoktur. Onlar, ilâhî emirlerin âlemlerdeki taşıyıcılarıdır.

Fusûs’un ve Terzibaba irfanının bize öğrettiği, bu bütüncül bakıştır. Varlık, birbiriyle ilişkisiz parçaların bir yığını değil; Zât’ın tecellîsinden İnsan-ı Kâmil’e, her bir zerrenin tesbihinden meleklerin vazifesine kadar her şeyin birbiriyle bağlantılı olduğu, tek bir Vücûd’un farklı mertebelerdeki zuhûrundan ibaret bir senfonidir. Bu senfoniyi dinleyebilen kulak, her seste O’nu duyar; bu manzarayı görebilen göz, her surette O’nu görür.

Terzibaba Geleneğinde Fusûsu'l-Hikem'in Yaşanması

İrfan sofrasının lezzetleri sadece dilden kulağa dökülen kelimelerle tadılmaz. Fusûs, kütüphane rafında duracak bir kitap değil, sâlikin gönlünde yaşanacak bir hayattır. O, bir harita değil, bizatihi yolculuğun kendisidir. Bu hikmetler, akıl heybesinde biriktirilecek kuru bilgi kırıntıları değildir; onlar, can evinde tecrübe edilip sâlikin hâli olacak sırlardır.

Bu yolda bilgi, ancak amelle, zevkle ve yaşantıyla birleştiğinde mârifete dönüşür. Yoksa o bilgi, sahibine yük olur. Kişinin bildiğiyle amel etmemesi, bildiğinin hakikatinden gâfil olmasıdır ki bu, en büyük perdedir. Cenâb-ı Hakk'ın Kur'ân-ı Azîmüşşân'da buyurduğu gibi:

Rab’lerinden kendilerine yeni bir öğüt (bir uyarı) gelmez ki, onlar mutlaka onu alaya alarak, kalpleri de gaflette olarak dinlemesinler. O zulmedenler gizlice şöyle konuştular: “Bu da ancak sizin gibi bir insan. Şimdi siz göz göre göre sihre mi kapılacaksınız?”

İrfan mektebinin ilk dersi, bu gaflet uykusundan uyanmaktır. Kalp oyunda ve eğlencede iken gelen ilahi öğüt, Fusûs'un en derin sırları dahi olsa, kişiye tesir etmez. Onu "sihir" zanneder, "beşer sözü" der, geçer gider. Halbuki o söz, Nefes-i Rahmânî'nin bir tecellîsidir. Bu ilahi hikmetler, Terzibaba mektebinde bir mürşidin rehberliğinde bir seyre, bir ahlâka, bir ibadete dönüşür.

Nefs Devesini Kurban Etmek: Mânevî Hicret ve Mürşid

Her sâlikin yolu, bir hicretle başlar. Bu, bedenin bir şehirden diğerine göçmesi değil, canın alışkanlıklarından, vehimlerinden, benlik davasından Rabbine doğru yaptığı bir yolculuktur. Tıpkı Hz. İbrâhim'in diliyle Kur'an'da yankılanan o kutlu nida gibi:

İbrahim, “Ben, Rabbime (gitmemi emrettiği yere) hicret edeceğim. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” dedi.

Bu hicret, "Ben Rabbime gidiciyim" demektir. Bu söz, sadece bir niyet beyanı değil, bir varlık terkidir. Sâlik bu yola adım atarken, aslında kendi nefs saltanatından feragat edip Hakk'ın rububiyetine sığınır. Terzi Baba Efendimizin sohbetlerinde buyurduğu gibi, "beden devemizi hacc’a götürecek nefis devemizi, hendeği atlayarak, beden varlığından vızır vızır çıkmasını" öğrenmektir bu yol. Nefs, sâlikin bineğidir ama aynı zamanda en büyük engelidir. Onu terbiye etmeden, kurban etmeden Kâbe-i Hakikat'e varılmaz. Bu kurban, kan akıtmak değil, "benlik" kanını akıtmaktır.

Lâkin bu çöl, bu hicret yolu, tek başına geçilmez. Yolcunun bir rehbere, bir kılavuza ihtiyacı vardır. Hz. Lût'un kavmi karşısında sığınacak bir "rükn-i şedîd," yani sağlam bir destek araması gibi, sâlik de kendisini nefs ve şeytanın saldırılarından koruyacak bir İnsân-ı Kâmil'in himmetine sığınır. Fusûs'ta bu hâl şöyle açıklanır:

Ve Lût (s.a.)ın "rükn-i şedîd" ile kasd ettiği şey "kabile" ve "Eğer size karşı benim kuvvetim olaydı" (Hûd, 11/80) kavliyle kasdettiği şey dahî, "mukavemet"tir; ve o da, burada hassaten beşerden himmettir. Binâenaleyh Resûlullah (s.a.v.) buyurdu ki: "Lût (a.s.)ın (Hûd, 11/80) dediği o vakitten, ya'nî o zamandan beri bir peygamber ba's olunmadı, illâ Resûlullah (s.a.v.) ile Ebû Tâlib gibi, kendi kavminden bir cemâat ve onu himaye eden bir kabile içinde ba's olundu.

Mürşid, sâlikin manevi kabilesi, sarsılmaz desteğidir. O, yolun tehlikelerini bilir ve müridini korur. Bu yolda müridin hâli, Mûsâ Fassı'nda anlatılan çocuğun hâline benzer. Çocuk, zahirde aciz ve muhtaçtır ama aslında büyükleri kendine hizmet ettirir. Sâlik de manevi doğumun, yani veled-i kalbin başında bir çocuk gibidir. Henüz Rabbine ahdi yenidir. Bu yakınlık sebebiyle, kendisinden daha uzak olanı, yani dünya ve nefsini teshir etme gücüne sahiptir. Mürşid, bu gücü ortaya çıkaran, onu terbiye edendir. Fusûs'taki şu ifade mânidardır:

İmdi Allah Teâlâ'ya akreb olan kimse Allah Teâlâ'dan eb'ad olan kimseyi teshir eder. Nitekim mukarrabîn olan pâdi­şâhın havâssı, ona mukarrabiyyetlerinden dolayı eb'ad olanları teshir ederler.

Mürşid-mürid ilişkisi, Fusûs'un satırlardaki hikmetini, yaşayan bir tecrübeye dönüştüren ocaktır. Mürşidin bir nazarı, bir sohbeti, bir hatırası, kitaplar dolusu bilginin açamadığı kapıları açar. Tıpkı bir müridin Efendi Babamıza, "Sizden sonra kiminle devam edeyim?" diye sorması ve "Senin kimseye ihtiyâcın olmaz sana ihtiyâcı olanlar olur" cevabını alması gibi. Mürşidin gayesi, müridi kendine bağlamak değil, onu Hakk'ta fâni kılarak müstağni bir hâle getirmektir.

Gaflet Perdesi, Hayal Putları ve İtikad Zindanı

Sâlikin manevi hicretindeki en büyük düşmanları dışarıda değil, kendi içinde taşıdığı vehim, hayal ve gafletidir. Şeytanın en büyük hilesi, insanı kesret, yani çokluk âlemine daldırarak Vahdet denizinden habersiz bırakmasıdır. İnsanı kendi "ene" (benlik) zindanına hapsetmesidir. Fusûs'un mukaddimesinde İblis'in hakikati bu sırrı açar:

Bilinsin ki, İblîs Mudill isminin en mükemmel ve en kemâlli zuhûr mahalli olan bir rûhtur... Bir vücûdun bir diğerine aykırı olarak iki görülmesi şirk ve şirk ise dalâl’in aynıdır. Ve bu rü’yet tarzı, vehim veren kuvvetin şânıdır. Şimdi bu kuvvet Mudill isminin zuhûr mahalli olup, İblîs’in hakîkâtidir. Çünkü şânı “telbîs(ikilem)”tir; ve “iblîs” ismi de bundan türemiştir.

Şeytanın işi, ikilem yaratmak, Hakk'ı halktan, Zât'ı sıfattan ayrı göstermektir. Bu ikilik görüşü, insanın kendi zihninde putlar yontmasına sebep olur. Kişi, Hakk'ı kendi aklının, kendi anlayışının dar kalıplarına hapsetmeye çalışır. Herkes kendi anladığı Hakk'ı mutlak zanneder ve diğerlerinin anlayışını inkâr eder. Fusûs, bu hâli "ashâb-ı i'tikâdât" yani inanç sahiplerinin durumu olarak teşhis eder:

Ve onlar ashâb-ı i'tikâdâttır ki, ba'zısı ba'zısını tekfir ve ba'zısı ba'zısını tel'în eder. Halbuki onlar için nusret eden yoktur. Zîrâ i'tikad olunan ilâh için, diğer i'tikâd olunan ilâh hakkında bir hüküm yoktur.

Bu, acı bir cehalettir. Herkes kendi yaptığı puta tapar, sonra da başkasının putunu beğenmez. Halbuki arif, Cüneyd-i Bağdâdî Hazretleri'nin buyurduğu gibi, "suyun rengi, kabının rengidir" sırrını bilir. Hakk'ın tecellîsinin her kapta, her itikatta o kabın istidadı nispetinde zuhûr ettiğini müşahede eder. Kendi daracık kabını kırıp Vahdet denizine dalmayan, bu hayal putlarından kurtulamaz. Terzi Baba mektebinin irfan neşesi, bu hayalleri bir bir kırmayı öğretir. Sadece dünyevi hayalleri değil, uhrevi ve hatta manevi hayalleri bile...

Sözü dinleyip kırdınsa hayâlini, Giy Esma-i ilahiyye elbiseni, Takındırır marifetin tacıni, Bak şeyhliğin anlasana hayâldir.

Yolcu, yolda karşılaştığı makamları, hâlleri, keşifleri dahi birer durak bilir ama onlara takılıp kalmaz. Bilir ki menzil, bütün bu hayallerin ötesindedir. Gerçek irfan, hayalden arınmış, doğrudan doğruya Hakk'ı müşahede etmektir. Bu yüzden sâlik, sürekli bir uyanıklık ve samimiyet içinde olmalıdır.

"Ölmeden Evvel Ölmek": Fenâ Sırrı ve İbadetin Rûhu

Tasavvuf yolunun özeti, Efendimiz'in (s.a.v.) "Ölmeden evvel ölünüz" emr-i şerifinde gizlidir. Bu ölüm, bedenin toprağa girmesi değil, nefsin arzu ve iradesinin Hakk'ın iradesinde yok olmasıdır. Bu, fenâ sırrıdır. Bu, varlık günahından kurtulmaktır. Fusûs'ta bu hâl, ilimle dirilmek olarak anlatılır:

İmdi Musa'nın tâbut içinde deryaya ilkâsının sureti, sûret-i helak idi. Zahirde ve bâtında onun için katiden necat oldu. Binâenaleyh nüfûs, ilim ile mevti cehilden dirildiği gibi diri oldu. Nitekim Hak Teâlâ buyurdu: "O kimse ölü idi", yanî "Biz onu dirilttik", yanî (ilim ile); "Ve biz ona bir nur yarattık ki nâs içinde onunla yürür" (o da hidâyettir).

Nefsinden ölen, cehaletten ölmüş, ilimle dirilmiştir. Varlığından fâni olan, Hakk ile Bâkî olmuştur. Böyle bir kul, artık kendi gölgesini taşımaz. Varlığı, baştan başa bir nûr olur. Tıpkı Efendimiz (s.a.v) gibi gölgesiz olur.

Vaktâki bir kimsenin nefsinin kendi varlığından fenâsı böyle bir fakr cihetinden zînet bulursa, artık o nefis serâpâ rûh olup, rûhun gölgesi olmaktan kurtulur. Nitekim bu hâle gelen evliyâullah “Bizim ervâhımız ecsâdımızdır ve ecsâdımız ervâhımızdır.” buyurmuşlardır. Binâenaleyh böyle bir kimse Muhammed (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) Efendimiz gibi gölgesiz olmuş olur; ve baştan başa nûr olan bir zâtın, nûr gibi, gölgesi olmaz.

Bu hâle eren kulun ibadeti de suretten hakikate geçer. Özellikle namaz, sâlik için bir mi'râc olur. O, artık sadece bedeniyle değil, bütün varlığıyla Hakk'ın huzurundadır. Fusûsu'l-Hikem, Muhammed Fassı'nda namazın öyle bir sırrını açar ki, sâlikin bütün ibadet anlayışını değiştirir:

Şu hâlde muhakkak, namazda onun için resûl rütbesi hâsıl olur. O da, Allah Teâlâ (c.c.)'dan vekîlliktir. "Semi'allâhü li-men hamideh" dediği zaman, kendi nefsine ve arkasında ki meleklere, Allah Teâlâ'nın işitici olduğunu, haber eder.

Namazdaki kul, rükûdan doğrulurken "Allah, kendisine hamd edeni işitti" dediğinde, sadece bir söz beyan etmez. O anda Hakk'tan bir vekil, bir elçi olur ve bu ilahi haberi hem kendine hem de kendisiyle birlikte namaz kılan meleklere tebliğ eder. Bu yüce bir makamdır. Namaz, kulunu bu makama ulaştırır. "Gözümün nûru" denilen namazın, sâlikin kalp gözünü nasıl açtığını idrak etmek, Fusûs'u yaşamaktır.

Bu sır, salâvât-ı şerifede de kendini gösterir. Hakk'ın ve meleklerinin Nebî'sine salât etmesi, bizim de O'na salât etmemiz emri, Fusûs'ta derin bir vecheyle açıklanır. Hakk, kuluna salât ettiğinde, onu zulmetten nûra çıkarır. Kul, Hakk'a salât ettiğinde ise, Hakk'ın o salât eden sıfatıyla sıfatlanmış olur.

İmdi O musallî olduğu vakit, ancak ism-i Âhir ile musallî olur... Binâenaleyh biz musallî olduğumuzda bizim İçin ism-i Âhir hâsıl olur. Böyle olunca biz onda mütehakkık oluruz.

Yani kulun duası, Hakk'ın icabetinin aynası olur. İbadet, kul ile Ma'bud arasındaki ikiliği kaldıran bir Cem makamı tecrübesine dönüşür.

Acziyet Kapısından Mârifet Pınarına

Yolun sonunda sâlik anlar ki, bütün bu mertebeler, bütün bu manevi fetihler kendi gücüyle değil, Hakk'ın lütfuyladır. Mârifetin kapısı, güç ve kudret iddiasından değil, mutlak acziyet ve fakr idrakinden açılır. Hz. Eyyûb'un kıssası, bu sırrın en güzel misalidir. O, bütün dermanlar tükendiğinde, elinde kalan son mecaliyle Rabbine yönelmiş ve O'nun emriyle ayağını yere vurmuştur. Bu küçücük hareket, o acziyet anındaki tam teslimiyet, yerden şifa pınarları fışkırtmıştır.

Biz de ona, “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içecek soğuk bir su” dedik.

Sâlikin hâli de böyledir. Ne zaman ki nefsini, aklını, bilgisini bir kenara bırakır ve tam bir acziyetle "Yâ Rabbi, sendeyim!" derse, o an mârifet pınarları kalbinden fışkırmaya başlar. Fusûs'un Eyyûb Fassı'nda bu konu daha da derinleştirilir. Derde sabretmek bir erdemdir ama o dertten kurtulmak için Hakk'a dua etmemek, bir tür cehalet ve Hakk'ın kahrına karşı durmaktır. Çünkü kulun çektiği eza, aslında Hakk'ın kendi zâhir suretinin çektiği ezadır.

Zîrâ sâhib-î keşf olan arif indinde bu, Cenâb-ı İlâhî'den izâledir. Çünkü Allah Teâlâ, muhakkak nefsini ezâ olunmakla vasf etti... Neticede de, senden onun refi hakkında, O'na suâlin sebebiyle, Hak'tan ezâ mürtefi' ola. Zîrâ sen O'nun sûret-i zâhiresisin.

Bu muazzam bir sırdır. Sâlikin acziyetle yaptığı dua, sadece kendi derdine derman olmaz, aynı zamanda Hakk'tan "ezâ"yı kaldırır. Çünkü kul, Hakk'ın şehâdet âlemindeki suretidir. Bu idrak, sâlikin bütün varlık tasavvurunu değiştirir. Artık o, yaptığı her fiilde, her ibadette, her duada yalnız olmadığını bilir. Yaptıranın, söyletenin, işitenin ve görenin Hak olduğunu zevk eder.

Fusûsu'l-Hikem'i yaşamak budur. Kendi itikadının zindanından çıkıp "suyun rengi kabının rengidir" teslimiyetine ermektir. Nefs devesini benlik Mîna'sında kurban edip Rabbine hicret etmektir. Namazda "Semi'allâhü li-men hamideh" sırrıyla Hakk'ın vekili olmaktır. Ve nihayetinde, acziyetini ikrar edip ayağını yere vurduğunda, kendi kalp toprağından fışkıran mârifet suyundan kana kana içmektir.

Füsûsu'l-Hikem'de Fusûsu'l-Hikem

Elimize aldığımız her kitap, yazarının aklından ve kalbinden damıttığı bir öz sudur. Lâkin öyle bir kitap vardır ki, o bir yazarın değil, bir mazharın, bir vârisin kalbine doğrudan ilham ile indirilmiş bir hazinedir. İşte o kitabın adı Fusûsu'l-Hikem, yani "Hikmetlerin Yüzük Taşları"dır. Bu eseri anlamak, onun kendi kendini nasıl anlattığını dinlemekle başlar. Bizzat Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî Hazretleri'nin kendi eserine dair, onun vârislerinin lisanından bize ulaşan sır perdelerini aralayalım.

İlâhî Bir Armağan: Peygamber Vâsıtasıyla Gelen Kitap

Fusûsu'l-Hikem, masanın başına oturulup kaleme alınmış bir eser değildir. Onun menşei, beşerî aklın ve kurgunun ötesinde, doğrudan bir lütf-i ilâhî, bir hediye-i peygamberîdir. Şeyh-i Ekber, bu eserin kendisine nasıl verildiğini bizzat eserin mukaddimesinde ve çeşitli fasıllarında haber verir. Bu, kuru bir bilgi değil, eserin anahtarını elimize veren bir sırdır. O anahtar ki, kitabın her kapısını açacak olan Vahdet-i Vücud mührünü taşır.

Ahmet Avni Konuk merhumun şerhinde bu hakikat şöyle dile getirilir:

Zîrâ bu Fusûsu'l-Hikem'in mukaddimesinde dahî beyân buyurdukları üzere, bu kitâb cenâb-ı Fahr-ı risâlet (s.a.v.) Efendimiz tarafından ilkâ buyrulmuştur; ve Sallallahu aleyhi ve sellem'in kelâmı ise (Necm, 53/3-4) ﴿٣﴾ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى ﴿٤﴾ اِنْ هُوَ اِلا وَحْىٌ يُوحَى âyet-i kerîmesinin şehâdeti üzerine kelâm-ı Hak'tır; ve Şeyh-i Ekber (r.a.) dahî vâris-i nebevidir. Binâenaleyh onun kelâmı dahî kelâm-ı Hak'tır .

Bu, Fusûs'un kelimelerinin ardında konuşanın, aslında Hakk'ın tercümanı olan Peygamber Efendimiz (s.a.v) olduğunu, Şeyh-i Ekber'in ise o ilâhî kelâmın aksettiği cilalanmış bir ayna, bir vâris olduğunu idrak etmektir. Kitabın yazarı, fânî bir şahıs değil, Hakikat-i Muhammediyye'nin kendisidir. Bu sebeple, Fusûs'u okurken bir beşerin fikirlerini değil, nebevî bir ilhamın satırlara dökülüşünü okuduğumuzu hatırdan çıkarmamalıyız.

Peygamber Efendimiz (s.a.v) bu kitabı Şeyh'e sadece vermekle kalmamış, onun insanlığa ulaştırılmasını da emretmiştir. Bu emir, bir vazifedir ve bu vazife, hakikate susamış olanlara bir rahmet pınarı sunmaktır.

Ve Rasûlullah (s.a.v.) Efendimiz bu kitabın intifa/faydalanma, etmeleri için nâsa ihracını/aktarımını, emretmişlerdir. Yani bu kitabın yayılması için ihracına emretmişler, çıkışını emretmişler. Böylece bu hakikatleri ehli olan taliplerden saklamak asla caiz değildir.

Bu yüzden Fusûs, bir sır olarak saklanmamış, asırlardır âriflerin sofrasında en kıymetli bir taam olarak sunulmuştur. Çünkü o, "nereden gelip nereye gittiklerini ve ne için gelip ne için gittiklerini" merak edenlerin, yani hakikat yolcularının azığıdır.

Hikmetlerin Yapısı: 27 Peygamber, 27 Yüzük Taşı

Fusûs, "yüzük taşları" demektir. Her bir peygamber, ilâhî hikmetin bir yönünü taşıyan eşsiz bir mücevher gibidir. Kitap, Hz. Âdem (a.s.) ile başlayıp Hatemü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) ile son bulan 27 peygamberin kelimesine, yani onlarda tecellî eden hususi hikmete ayrılmış 27 bölümden, yani "fass"tan oluşur.

Her bir "fass," bir peygamberin adıyla anılır ve o peygamberde zuhûr eden ilâhî ismin ve hikmetin derinliklerine bir kapı açar. Örneğin:

• Âdem Fassı: "Kelime-i Âdemiyye'de Mündemiç Hikmet-i İlâhiyyenin Beyanında Olan Fastır."
• Şît Fassı: "Şît Fassı"nda Hikmet-i Nefesiyye anlatılır.
• Hûd Fassı: "Kelime-i Hûdiyye’de Mündemiç Hikmet-i Ahadiyyenin Beyanında Olan Fastır."
• Yusuf Fassı: "Kelime-i Yusufiye’de Mündemic Hikmet-i Nûriyenin Beyanında Olan Fastır."
• Muhammed Fassı: "Bu Fass Kelime-i Muhammediyye’de Mündemiç Hikmet-i Ferdiyyenin Beyanındadır."

Bu yapı, varlığın ne kadar çok görünürse görünsün, her bir parçanın tek bir Kaynaktan gelen hikmetin farklı bir yüzünü yansıttığını öğretir. Her peygamber, Hakk'ın bir isminin kâmil mazharı olarak, bize Tevhid'in farklı bir vechesini, farklı bir dersini anlatır. Kitap, bu dersleri bir araya getirerek, dağınık gibi görünen parçalardan bütünü, yani İnsân-ı Kâmil'in hakikatini inşa eder.

Varlığın, Yolun ve Yolcunun Birliği: Tevhid'in Zirvesi

Fusûsu'l-Hikem'in temel direği, üzerine bütün binanın kurulduğu sarsılmaz hakikat, Vahdet-i Vücud'dur. Yani varlığın birliğidir. Bu, "her şey O'dur" demekten ibaret sığ bir anlayış değil, Zât'ından başka hiçbir vücûdun hakikatte var olmadığını idrak etmektir. Bu idrak hâsıl olduğunda, yol da, yolcu da, menzil de O'ndan gayrı kalmaz.

Ve bunun böyle olduğunu bilen kimse, işi hakikati üzere bilmiş olur. Ve ortada Hakk’ın vücudundan başka bir vücûd olmadığından, tarikata sülük eden ve sefer eyleyen dahî Hak’tır. Ve bu hakikati bilen de Hak’tır; ve bilinen dahî Hak’tır; ve yolun nihayeti de Hak’tır. Sende bu ilim hâsıl olunca, şimdi sen kimsin bil bakalım? Sen hakikatini ve tarîkını arif ol ki, Hak’tır. Zîrâ sen Hakk’ın “ayn”ısın; ve Hak da senin “ayn”ındır.

Fusûs'un en temel daveti budur. Seni, kendi vehmî varlığından soyunup, hakikî varlığın olan Hakk'ı bilmeye çağırır. Bu yolda yürüyen sâlik, aslında Hakk'ın kendi tecellîlerini yine kendi üzerinde seyretmesinden ibarettir. Bilgi, bilen ve bilinen; seven, sevilen ve sevgi; zikreden, zikredilen ve zikir... Hepsi aynı denizin farklı dalgalarıdır. Bu idrak, cem makamı'nın, yani zıtların birliğinin tecellî ettiği makamdır.

Ezelî Hakikatler: A'yân-ı Sâbite Sırrı

Eğer varlık bir ise, bu gördüğümüz çeşitlilik, bu kesret nedir? Bu sorunun cevabı, Şeyh-i Ekber'in en mühim öğretilerinden biri olan A'yân-ı Sâbite kavramında gizlidir. A'yân-ı Sâbite, yani "sabit hakikatler," varlıkların hâriçte vücut bulmadan önce, Hakk'ın ilminde ezelî olarak mevcut olan potansiyelleridir. Onlar "halk edilmiş" veya "yapılmış" değillerdir. Onlar, Zât'ın kendi ilminde kendi isimlerinin suretleridir.

A’yân-ı sâbite, ilâhî isimlerin ilmî sûretlerinden ibâret olduklarından, hâricî vücutları yoktur. Oysa “ca’l” te’sir edicinin te’sîrinden ibârettir. Bunlar ise te’sir ve etkiyi kabûl mahalli olmadıklarından mec’ûliyyetleri ya’ni yapılmışlıkları söz konusu olamaz; yanî bunlar “yapılarak” vücûda getirilmiş şeyler değildir. Çünkü zâtî işlerden ibârettirler. Ve bu işler Zât’ın gereğidir ve Zât ile berâber kadîmdir.

Her birimiz, her bir zerre, ilm-i ilâhîde bir "ayn-ı sâbite"ye sahibiz. Bizim istidadımız, yani tecellîyi kabul etme kabiliyetimiz, bu ezelî hakikatimiz tarafından belirlenir. Hakk, Nefes-i Rahmânî ile tecellî ettiğinde, her bir ayn-ı sâbite kendi istidadı neyi gerektiriyorsa, o tecellîden ancak onu kabul eder ve varlık sahnesine o şekilde çıkar. Bu, ne bir zorlama ne de sonradan olma bir durumdur. Bu, "ilim ma'luma tâbidir" sırrının açığa çıkmasıdır. Yani Hakk, bizim ne olacağımızı bildiği için öyle olmayız; biz ezelî hakikatimizde ne isek, Hakk'ın ilmi de o şekildedir ve tecellîsi de ona göredir. Bu, kader sırrının en derin açıklamalarından biridir.

Altını Bakırdan Ayıran Mihenk Taşı

Fusûsu'l-Hikem, her önüne gelene sırrını açan bir kitap değildir. O, bir mihenk taşıdır; bir ölçüdür. Kur'ân-ı Kerîm için söylendiği gibi, o da kimini hidayete erdirir, kimini ise delâlete düşürür. Zira onun dili, bâtınî "tevhid" üzeredir. Genel anlayış ise zâhirî "tenzih" üzere olduğundan, bu kitabı sadece akıl ile anlamaya çalışanlar, yollarını kolayca şaşırabilirler.

İkinci olarak aslında zeka sahipleri olmakla beraber bu kitaptaki hakikatleri etrafa yaymaktan korkarlar. 2/26 “Okuyanların bir kısmı hidayete vasıl olur, bir kısmı da delalete düşer” Fusus-ul Hikem için de bu böyle. Kur’an’da da böyle ayetler vardır böyle iken Kur’an okumaktan menetmek caiz değildir. Zira Kur’an bir mihenktir (ölçüdür), altınla bakırı ayırmak için gelmiştir. Fusus-ul Hikem dahi öylece bir ölçüdür, akıl ve irfan sahipleri bir kere kendilerini ona vurmalıdır, ta ki Hakk için kemale ermiş bir delil sabit olsun.

Kitabın kelâmı birdir, ama onu dinleyen kulaklar, yani istidatlar farklıdır. Aynı söz, bir kalpte iman çiçeği açtırırken, diğer kalpte inkâr dikenini yeşertebilir.

Nitekim bazı insanlar bu kitapla M. Arabi’nin küfrüne delil saymışlardır. Bazıları da veli olduğuna saymışlardır. Kelam bir fakat istidad-ı samiin muhteliftir.

Bu yüzden Şeyh-i Ekber, bu ilmin "fehimleri kısıtlı olan kimselere" taliminin faydadan çok zarar getireceğini söyler. Bu bir kibir değil, bir şefkattir. Zira her ilacın bir dozu, her yemeğin bir hazmı vardır. Fusûs, kâmil insanların gıdasıdır; ham olanı yakar, pişkin olanı ise nûr eder.

Asırları Aşan Bir Sohbet Halkası: Şerh Geleneği

Fusûsu'l-Hikem'in ne denli derin bir okyanus olduğunun en büyük delillerinden biri de, yazıldığı 1230 yılından bu yana üzerine yazılan yüzlerce şerhtir. Bu gelenek, Şeyh-i Ekber'in hemen ardından manevî evladı ve halifesi Sadreddin Konevî Hazretleri ile başlamış ve asırlar boyu devam etmiştir.

Fusûsu’l-Hikem yazıldığı 627/1230 târihinden günümüze kadar pek çok defa Arapça, Farsça, Türkçe şerhedilmiştir. Eserin şerhine duyulan ihtiyaç İbnü’l-Arabî’nin hemen ardından Sadreddin Konevî’nin metinleriyle kendini gösterir. Konevî sonrasında Müeyyedüddin Cendî, Abdürrezzak Kāşânî ve Dâvud Kayserî’nin sürdürdüğü şerh geleneği yüzyıllar geçtikte farklı müelliflerin elinde genişleyerek ve güçlenerek devam etmiştir.

Bu şerh geleneği, bir kitabın sadece akademik olarak incelenmesi değil, bir irfan mektebinin yaşayan, nefes alan bir ders halkası olduğunun ispatıdır. Her şârih (şerh yazan), kendi zamanının diliyle, kendi meşrebinin rengiyle o okyanustan bir kova su almış ve susayanlara ikram etmiştir. Ahmed Avni Konuk, Abdullah Bosnevî, İsmail Hakkı Bursevî gibi büyükler, bu halkayı Osmanlı coğrafyasında devam ettirmiş, bizler gibi acizlere de bu pınardan içme imkânı tanımışlardır.

Sonuç olarak Fusûsu'l-Hikem, bir kitap içinde bir kitaptır. Kendi menşeini, gayesini, yapısını ve okurunda ne gibi bir tesir bırakacağını yine kendi içinde beyan eder. O, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) bir hediyesi, Şeyh-i Ekber'in bir emaneti, Tevhid ilminin bir anayasası ve asırlardır irfan yolcularının pusulasıdır. Onu okumak değil, onunla hemhâl olmak, onun aynasında kendi hakikatimize bakmak, her bir fass'ında kendi yüzük taşımızı, yani Rabb-i Hass'ımızı bulmak niyazıyla...

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin ilâhî bir fütûhat olan Fusûsu’l-Hikem denizi, zıtların nasıl bir olduğunu, görünenle gizlenenin, uzakla yakının, kul ile Sultan’ın aynı hakikatin farklı yüzleri olduğunu müşahede ettirir. Bu makam, aklın durduğu, gönlün konuşmaya başladığı Cem makamı’dır. Akıl, ikilik üzerine kuruludur; ayırır, tartar, ölçer. Gönül ise birlik menbaıdır; birleştirir, kucaklar, sever. Füsûs, aklın değil, gönlün kitabıdır.

İnsan, bu dünyaya gözünü açtığında, kendini varlıklar arasında bir varlık, Hakk’tan ayrı bir mevcut zanneder. Bu, en büyük perdedir. Sâlikin bütün yolculuğu, bu vehmî ayrılık perdesini kaldırmak içindir. Yolun sonunda varılan idrak, aslında en başta mevcut olan hakikattir. Terzi Baba Hazretleri, bu hâli yaşayan bir gönlün lisanından şöyle seslenir:

Ben bilmez idim gizli ayân hep sen imişsin, Canlarda ve tenlerde nihân hep sen imişsin, Senden bu cihân içre nişân ister idim ben, Âhir bunu bildim ki cihân hep sen imişsin.

Sâlik önce “ben” der, sonra Hakk’ı kendinden ayrı bir “sen” olarak arar. Cihanda, yani kâinatta O’ndan bir nişane, bir iz talep eder. Yolculuk ilerledikçe anlar ki, aradığı nişane, bizzat cihanın kendisidir. Gizli olan da, âşikâr olan da, can da, ten de hep O’dur. Bu, aynıyyet (aynılık) ile gayriyyet (başkalık) denilen iki zıt kutbun birleştiği yerdir. Halk, zâhirde Hakk’tan gayrıdır; ama hakikatte Hakk’ın tecellisinden başka bir şey değildir. “Gizli ayân hep sen imişsin” sırrı budur. Bu sırra eren için artık ne vehmî bir “ben” kalmıştır ne de uzakta aranan bir “Sen”. Evvel, âhir, zâhir, bâtın olan sadece Hakk’tır.

Bu idrak, sâliki bir başka yanılgıdan daha kurtarır: Uzaklık vehminden. Bizler, Cenâb-ı Hakk’ı kendimize çok uzak, dualarımızı duyması için göklerin ötesinde bir makamda zannederiz. Bu, tenzih anlayışının ifrata varmasıdır. Oysa O, bize bizden yakındır. Bu yakınlığı idrak etmemize engel olan, kendi nefsimizin perdeleridir. Terzi Baba Hazretleri, Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu inceliğe şöyle işaret eder:

Ve nüfuslarından mütevellid olan vehm-i bu’d (uzaklık)yani uzaklık vehmi gitti ve ayn-ı kurba vâsıl oluncaya kadar, cebrin hükmü altında yürüdüler. Nitekim Hak Teâlâ sûre-i Vâki a’da “Biz ölüye sizden daha yakınız; velâkin siz görmezsiniz.” وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لاتُبْصِرُونَ (Vakıa, 56/85) buyurur .

Uzaklık vehmi, “nüfuslarından mütevellid”, yani kendi nefislerimizden doğan bir kuruntudur. Hakikat ise “ayn-ı kurb”, yani yakınlığın ta kendisidir. Ayet-i kerime, “Biz ona sizden daha yakınız, velâkin siz görmezsiniz” buyurur. Göremeyişimizin sebebi, Hakk’ın uzak olması değil, bizim basiretimizin perdeli olmasıdır. Yine bir başka ayette, “Biz insana şah damarından daha yakınız” (Kâf, 50/16) buyrulur. Terzi Baba Hazretleri, bu yakınlığın saîd (cennetlik) veya şakî (cehennemlik) ayırt etmediğini hatırlatır. Bu, vücûdî bir hakikattir. Yakınlık, herkes ve her şey için geçerlidir. Mesele, bu yakınlığı bilmek, hissetmek ve o şuurla yaşamaktır. “Ölmeden evvel ölünüz” sırrı da burada açığa çıkar. Zorunlu ölümle (mevt-i ıztırârî) herkesin perdesi kalkar ve bu yakınlığı görür. Arif ise bu dünyada iradî ölümle (mevt-i irâdî) nefsini öldürerek o perdeyi kaldırır ve Hakk’ın yakınlığını daha yaşarken müşahede eder.

Bu zıtların birliği, bu yakınlık sırrı, yeryüzünde en kâmil şekilde nerede tecelli eder? Nerede hem halk hem Hakk, hem kul hem Sultan bir ayna içinde seyredilir? Cevap, İnsân-ı Kâmil’dir. O, varlığın göz bebeği, kâinat ağacının meyvesidir. Hakk, kendi isim ve sıfatlarını en kâmil şekilde onda tecelli ettirmiştir. Öyle ki, ona bakmak, Hakk’ı görmenin bir yolu olur. Bu, beşerin ulûhiyete karıştığı bir bulamaç değil, cilalanmış bir aynanın, karşısındaki sureti lekesiz bir şekilde göstermesi gibidir. Terzi Baba, Kelime-i Muhammediyye şerhinde bu mutlak ifadeyi şöyle açıklar:

Çünkü bakın “Mutlak” diyor, görebilir demiyor, “Bana bakan Hakk’ı görür” kesin olarak diyor ama bizde görecek göz varsa tabi. Demek istiyor ki Hakk bende mutlak vardır veya ben mutlak Hakk’ım bundan hiç şüpheniz olmasın çünkü görür diyor, kesin olarak görür diyor. Şimdi şuradan dışarıya baktığımız zaman pencereden bakan dışarıdaki yeşil ağacı görür, bu kesindir, belki görebilir gibi tereddütlü ifadeler yok, “görür” diyor. Göremediysek suç bizdedir.

Bu, cem makamının zirvesidir. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) şahsında tecelli eden bu hakikat, O’nun vârisleri olan kâmil mürşidlerde de devam eder. Onların lisanı, Hakk’ın lisanı olur. Nitekim Şeyh-i Ekber’in, Füsûs’ta bazı ayetleri sanki kendi sözüymüş gibi, “Kavlihi Teâlâ” demeden zikretmesinin sırrı budur. Terzi Baba’nın işaret ettiği gibi, “onlar nefislerinden fâni ve Hak’la bakî oldukları için, lisanları Hakk’ın lisânıdır.” Bu mertebede söyleyen de, söyleten de, söylenen de bir olur.

Fakat bu sözler, bu sırlar, kuru bir bilgi yığını olarak kalırsa insana fayda değil, belki de yük olur. Tasavvuf, bir hal ilmidir. Bilginin, yaşayan bir tecrübeye, bir zevke, manevi bir şuura dönüşmesi gerekir. Fusûsu’l-Hikem’i okumak, bir hikmet romanı okumaya benzemez. Oradaki her bir peygamberin hikmetini, kendi iç dünyamızda bulmamız, o hikmetle ahlaklanmamız icap eder. Terzi Baba Hazretleri’nin de buyurduğu gibi:

Âyetler ve hadislerde bu peygamberler hakkında verilen bilgileri öğrenmek, bu bilgilerin üzerinde düşünerek onları bir hal, zevk ve mânevî şuur hâline getirip şahsında tahakkuk ettirmek, muhakkak ki, insanın îmanla girdiği kemâle erişme yolunda çok geniş bir “mârifet” ufku açacaktır.

Bu “tahakkuk ettirmek” kelimesi mühimdir. Yani, o bilgiyi kendi varlığında hakikat kılmak demektir. Hz. Âdem’in hikmetini, Hz. İbrahim’in teslimiyetini, Hz. Musa’nın celâlini, Hz. İsa’nın ruhaniyetini ve nihayet Hz. Muhammed’in (s.a.v) cem edici, kuşatıcı ferdiyetini kendi varlığında bir nebze olsun yaşamadıkça, Füsûs’u anlamış sayılmayız.

Bu hakikatleri idrak etmemize engel olan bir diğer perde de, bu dünya hayatını mutlak ve tek gerçeklik sanmamızdır. Arifler, bu âlemin bir rüya, bir hayal olduğunu söylerler. Nasıl ki uykuda gördüğümüz rüyalar uyanınca anlam kazanır ve tabir edilir, bu dünya hayatı da bir rüyadır ve onun tabirini ancak arifler yapabilir. Onlar, suretlerin ardındaki manayı görürler. Terzi Baba, Kelime-i Yûsufiyye şerhinde bu konuyu şöyle açar:

Burada yaşadığımız bir rüya alemidir. Zîrâ yakaza hâlinde, his aleminde gördüğü suretlerden her birisinin ma'nâsına nazar edip, yani yakaza ve uyku halinde gördüğü suretlerin manasına bakıp o suretleri o nazar ettiği manalar ile tabir buyurur idi. Nitekim rü'yâda görülen sûretler dahi öylece ta'bîr olunur. Binâenaleyh hali yakaza hâli nevm kabîlindendir.

Bu dünya hayatının bir rüya gibi geçip gittiğini herkes yaşlandığında itiraf eder. Arif ise bunu gençken, hayatın içindeyken idrak edendir. O, bu rüya âlemindeki suretlere takılıp kalmaz. Her suretin ardındaki manaya, yani Hakk’ın tecellisine nazar eder. Zıtların birliği idraki, bu rüyanın tabiridir. Rüyada birbiriyle çelişkili görünen şeyler, uyanınca tek bir zihnin ürünü olduğu anlaşılır. Tıpkı bunun gibi, bu âlemdeki zıtlıklar da (hayır-şer, güzel-çirkin, varlık-yokluk) Vahdet nazarında anlamını bulur ve tek bir Hakikat’in farklı tecellileri olduğu idrak edilir.

O halde, Fusûsu’l-Hikem gibi bir hikmet okyanusuna dalmak isteyen sâlike ne lazımdır? Cevabı yine Terzi Baba Hazretleri’nin kendi kaleminden alalım. Bu, sadece bir kitabı değil, bir irfan yolunu okumanın da edebidir:

Muhterem okuyucularım; yine bu dosya/kitabı da okumaya başlarken, nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim. Çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altın da iken gerçek ma’nâ da bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır.

Bütün sır bu cümlede gizlidir: Nefsin hevasından, zan ve hayalden soyunmak. Zıtların birliğini akıl ile çözemezsin, çünkü akıl zan ve hayal üretir. Ama gönül saf olursa, o ayna berraklaşırsa, Hakikat kendi güzelliğini o aynada seyrettirir. O vakit anlarsın ki, arayan da sensin, aranan da sen. Gören de sensin, görünen de sen. Ama ne o “sen” bildiğin sensin, ne de bu “sen” bildiğin sen. Bu, ancak zevk edilecek bir haldir, kelimelerin kifayetsiz kaldığı bir sırdır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Fusûsu'l-Hikem

İrfan yolunun iki büyük sultanı, iki denizi vardır ki, aynı ummana dökülürler. Biri, hikmetin zirvesi Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri’dir; O, hakikati en arı, en dolaysız hâliyle, mertebeleri ve usûlüyle beyan eder. Diğeri ise aşkın ve vecdin pîri Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’dir; O da aynı hakikati hikâyelerin, temsillerin, şiirin ve nağmenin kanatlarına bindirerek kalplere ulaştırır. Fusûsu'l-Hikem ne anlatıyorsa, Mesnevî-i Şerîf de onu söyler. Biri akl-ı küll’e hitap eder, diğeri kalb-i küll’e. Lisanları farklı görünse de işaret ettikleri Güneş birdir.

Ahmed Avni Konuk gibi bir irfan eri ve Mesnevî şârihinin rehberliğinde, Mesnevî'nin o bereketli bahçesinden Fusûs'un incilerini nasıl topladığını görelim. Hazret-i Mevlânâ, Şeyh-i Ekber’in o yoğun ve derin hikmetini, bir şarap misali kadehlere doldurup sunmaktadır.

Vahdet Müşahedesi: Şarap ve Kadeh Temsili

Vahdet-i Vücud müşahedesi, dilde kolay, hâlde ise çetin bir sırdır. Bu, kulun kendi vehmî varlığından soyunup, Vücûd-ı Mutlak olan Hakk’ın varlığında fânî olmasıdır. Bu hâli kelimelerle anlatmak, denizi bir bardağa sığdırmaya benzer. Hazret-i Mevlânâ bu noktada temsilin gücüne başvurur. Şarap ile kadehin birleşmesini anlatırken, aslında sâlik ile Hakk’ın vuslatını, fânî varlığın Bâkî varlıkta nasıl eridiğini resmeder.

"Kadehin şeffaflığı ve şarabın inceliği birbirine benzedi ve emir müşkil oldu. Gûyâ sâde şarâbdır ve kadeh yoktur; ve sanki sâde kadehdir ve şarâb yoktur."

Kadeh o kadar şeffaflaşmış, şarap o kadar incelmiş ki, artık bakan göz kadehi mi görüyor, şarabı mı, ayırt edemez olur. Kadeh, kulun varlığıdır; şarap ise ilâhî aşk, ilâhî tecellîdir. Sâlik, riyâzet ve mücahede ile nefsini arındırdıkça, kalbini saflaştırdıkça, o kesif, katı "benlik" kadehi billur gibi şeffaflaşır. Artık kendi rengini, kendi varlığını göstermez olur. İlâhî tecellî şarabı o kalbe dolduğunda, ortada kadehten bir iz kalmaz. "Gûyâ sâde şarâbdır ve kadeh yoktur." İşte bu, fenâ makamıdır. Kulun fiilleri Hakk’ın fiillerinde, sıfatları Hakk’ın sıfatlarında, zâtı da Hakk’ın Zâtı’nda yok olmuştur.

Ama iş burada bitmez. Bir de bakarsın ki, "sanki sâde kadehdir ve şarâb yoktur." Bu da beka makamının sırrıdır. Hakk, o kulun sûretinde, onun aza ve organlarıyla tecellî eder. Artık o kul, Hakk’ın gören gözü, işiten kulağı, tutan eli olur. Şarap, kadehin şeklini almıştır. Bu, Şeyh-i Ekber’in Fusûs'ta anlattığı, Hakk’ın, kulun sûretinde zuhûr etmesi hakikatinin ta kendisidir. Hazret-i Mevlânâ’nın bir rubâîsinde dediği gibi:

Kul kendinden mutlak fani olmadıkça, tevhid onun nezdinde tahakkuk etmiş olmaz. Hakk'ın birliğinin, kulun vücuduna hululü (içine girmesi) değildir; belki senin vehmedilmiş varlığından yok olmandır.

Bu sırrı anlamayanlar, Vahdet-i Vücud’u ya hulûl (Hakk'ın mahlûka girmesi) ya da ittihad (iki varlığın birleşmesi) zannederler. Hâlbuki ortada iki ayrı varlık yoktur ki birleşsinler. Sadece tek bir Vücûd ve O’nun gölgeler misali tecellîleri vardır. Tevhid, iki olanı bir etmek değil, zaten Bir olanı idrak etmektir. Bu da ancak sâlikin kendi "vehmî varlığından" yani kendini Hakk’tan ayrı ve müstakil bir varlık sanma yanılgısından kurtulmasıyla mümkündür.

İnsan-ı Kâmil: Hakk'ın Nazar Ettiği Gözbebeği

Fusûsu’l-Hikem'in merkezinde İnsan-ı Kâmil vardır. Çünkü kâinat, onun için halk edilmiştir. O, Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarını kendinde toplayan cilalı bir aynadır. Âlem, Hakk’ın Zâtı’nı göremese de, İnsan-ı Kâmil aynasında O’nun tecellîlerini seyreder. Hazret-i Mevlânâ, bu yüce hakikati anlatırken yine Şeyh-i Ekber’in Âdem Fassı’ndaki o meşhur teşbihine atıfta bulunur:

Adem, öncesiz nurun gözü idi; kıl gözde büyük bir dağ olur. ... Adem, Hak için gözün gözbebeği menzilesindedir ki, bakış onunla meydana gelir ve ona 'basar' denir. İşte bunun için 'insan' diye adlandırıldı. Çünkü Hak onunla baktı.

Göz olmadan bakış olmaz, gözbebeği olmadan görme tamamlanmaz. İnsan-ı Kâmil, Hakk’ın bu âleme nazar ettiği, âlemi gördüğü ve yönettiği gözbebeği mesabesindedir. Hak, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek istedi ve bunu en kâmil şekilde yansıtacak olan İnsan-ı Kâmil’i zuhûra getirdi. Bu yüzden onun varlığı çok hassastır. Gözün içine giren bir kıl tanesi nasıl ki dünyayı karartır, koca dağlar gibi engel olursa, İnsan-ı Kâmil’in kalbine düşecek en ufak bir nefsanî arzu, en küçük bir benlik iddiası da hakikati görmesine perde olur.

Bu mertebeye ulaşan insanın ahlâkı da Muhammedî ahlâk olur. O, artık mahlûkattan incinmez. Çünkü bilir ki, her fiilin fâili Hak’tır. Her şey, bir ilâhî ismin tecellîsinden ibarettir. Kötülük olarak gördüğü şey dahi, Celâl isminin bir zuhûrudur. Bu yüzden o, Uhud’da mübarek dişini kıran, yüzünü yaralayan düşmanlarına beddua etmeyip, "Yâ Rab! Kavmime hidayet et; çünkü bilmiyorlar" diyen Peygamber ahlâkıyla ahlaklanmıştır.

Gerçekten insân-ı kâmil, İlahi yaratılmışlardan hiçbirisine kırılmaz; çünkü İlahi ve Muhammedî ahlak ile ahlaklanmıştır.

Hatta Nûh Aleyhisselâm’ın kavmine ettiği ve zâhiren bir beddua gibi görünen "Yâ Rab, yeryüzünde kâfirlerden bir kimse bırakma!" duası dahi, Şeyh-i Ekber’in Nûh Fassı’nda açıkladığı üzere, bir hayır duasıdır. Manası şudur: "Yâ Rab! Bu kulların Senin Zâhir isminin tecellîsi olan bu kesif cisimler âlemine takılıp kaldılar. Senin Bâtın isminin hakikatine yönelemediler. Onları bu Zâhir âleminden alıp Bâtın âlemine naklet ki ruhları kemâl bulsun." İnsan-ı Kâmil’in bakışı budur. O, olayların zâhirine değil, ardındaki hikmete bakar.

Mertebelerin Sırrı: "Rab" ve "Rab Olmayan"

Tasavvufun en ince meselelerinden biri, tenzih-teşbih dengesidir. Yani Hakk’ı hem bütün mahlûkattan münezzeh (tenzih) bilmek, hem de bütün mahlûkatta tecellî ettiğini (teşbih) müşahede etmektir. Sadece tenzih eden, Hakk’ı ulaşılmaz, âlemle ilişkisiz bir varlığa indirger. Sadece teşbih eden ise O’nu mahlûkata benzetme hatasına düşer. Muhammedî meşrep ise bu iki kanatla uçar.

Hazret-i Mevlânâ, bu dengeyi Şeyh-i Ekber’in Şuayb Fassı’ndan ilhamla şöyle izah eder:

"Ben, ahadiyyet (Allah'ın birliği) mertebesinde, halkın yokluğunu gerektiren kahr ve celâl (ezici güç ve haşmet) gereğince, hiçbir kimsenin Rabbi değilim, yani benim ahadiyyetimin kahrediciliği, herkesi hiç yapmıştır ve hiçbir kimseyi varlık sahasında bırakmamıştır ki onun Rabbi olayım. Ve vahidiyyet (Allah'ın birliği ve çokluktaki tecellisi) mertebesinde, âlemin varlığına sebep olan hilim ve cemâl (yumuşaklık ve güzellik) gereğince, yaratıcı olan Rabbim ki, kendisine bağlı olanın gerçekleşmesi bu sıfatın gerçekleşmesine sebep olmuştur."

Bu derin bir sırdır. Ahadiyyet mertebesi, Zât-ı Mutlak’ın kendi kendineliğidir. Orada ne bir isim, ne bir sıfat, ne de bir “başka” varlıktan söz edilebilir. "Başka" olmayınca, "Rab" ismi kime Rab’lik edecek? Rab (terbiye eden) varsa, bir de merbûb (terbiye edilen) olmalıdır. Ahadiyyet’te ise ikilik yoktur. Bu yüzden o mertebede "Rab değildir". Bu, tenzihin zirvesidir.

Fakat Hakk, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" buyurarak isim ve sıfatlarıyla tecellî etmeyi murad edince, Vahidiyyet mertebesi zuhûr eder. Bu mertebe, bütün ilâhî isimlerin bulunduğu mertebedir. Burada artık Rab ismi, Hâlık (yaratan) ismi, Rezzâk (rızık veren) ismi vardır. Bu isimler de tecellî edecekleri bir mazhar, bir ayna isterler. İşte o zaman "merbûb" yani kul, "mahlûk" yani yaratılmış olan zuhûr eder. Böylece Rab, merbûbuna Rab’lik eder. Bu da teşbihin, yani Hakk’ın âlemle olan ilişkisinin sırrıdır. Şeyh-i Ekber’in dediği gibi: "Ulûhiyyet ma'lûh (tapılan) ister ve rubûbiyet (Rablik) dahi merbûb (kendisine bağlı olan) ister."

Öyleyse âlemin varlığı, Hakk’ın varlığı karşısında "varlıkla beraber bir yokluk" (adem maa'l-vücûd) gibidir. Hem vardır, çünkü ilâhî isimlerin tecellî mahallidir; hem de yoktur, çünkü kendi başına bir varlığı yoktur, gölge gibidir.

Âlemin Gizli Zikri ve Sürekli Tecellî

Bu kâinat nasıl varlık sahasına çıktı? Şeyh-i Ekber Hazretleri, bunu A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler) nazariyesiyle açıklar. Her şey, var olmadan önce Hakk’ın ilminde bir hakikat olarak mevcuttu. Cenâb-ı Hakk, Nefes-i Rahmânî ile, yani Rahmân isminin tecellîsi olan o sonsuz varlık nefesiyle onlara "Kün!" yani "Ol!" diye hitap etti. Onlar da bu emri işitip, istidatları ne ise o şekilde varlık sahnesine çıktılar. Hazret-i Mevlânâ, bu sırrı Mesnevî’de şöyle dile getirir:

Eğer "Ol" emrine vakıf olmasalar idi, dünyada bu söz reddedilmiş olurdu.

Cansız zannettiğimiz taş, toprak, dağlar; bitkiler ve hayvanlar... Hepsi o "Kün!" emrini işitmiş ve icabet etmiştir. Onların bu emri işitmesi ve varlığa gelmesi, onların gizli zikridir. Bu hakikati, bedenin karanlık hisleriyle anlamak mümkün değildir. Bedenin gözü güneşi bir tepsi gibi görür, aldanır. Hakikati gören, ruhun hissidir.

Bedenlerin hissi zulmet gıdâsını yer; cânın hissi ise bir güneşten otlar.

Cânın hissi, hakikat güneşinden beslenir. O his açıldığında, sâlik bütün kâinatın bir zikir halkası olduğunu, her zerrenin "Allah" diyerek döndüğünü müşahede eder. Bu zikir ve bu varoluş anlık değildir. Hakk, dâimü't-tecellîdir; yani her an yeni bir şe'nde, yeni bir tecellîdedir. Âlem her an yok olup yeniden var edilmektedir (halk-ı cedîd).

Uzayda bu öbek öbek teşekkül eden güneş sistemlerinin her ne kadar başlangıçları ve sonları var ise de, bu oluşum niteliğinin başlangıcı ve sonu yoktur. Çünkü Hak sürekli tecellî edendir, yani Allah'ın mutlak varlığı kadimdir ve bu kadimliğiyle beraber, isim ve sıfatlarıyla tecellî etmediği bir an yoktur; ve çünkü ilahi isimler asla tatil kabul etmez.

Bu, Cem makamının bir başka vechesidir: "el-insânu'l-hâdisi'l-ezelî", yani "sonradan var olmuş ezelî insan". İnsan, bedeniyle sonradan var olmuştur (hâdis), ama hakikatiyle ezelîdir. Tıpkı kâinat gibi. Kâinat da her an yeniden yaratılarak sonradan var olmakta, ama bu yaratılış ezelden ebede kesintisiz devam ettiği için aynı zamanda süreklidir.

Hazret-i Mevlânâ’nın her bir beyti, Fusûsu’l-Hikem'in bir bölümüne açılan bir kapı gibidir. Şeyh-i Ekber'in hikmetle sunduğu hakikatleri, Hazret-i Pîr aşk ile şerh etmiştir. Biri Vahdet denizinin derinliğini gösterir, diğeri o denizin dalgalarının nağmesini duyurur. Yol aynı yoldur, menzil aynı menzil. Yeter ki sâlik, o yola girmeye niyet etsin ve o denize dalmaya cesaret göstersin.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Fusûsu'l-Hikem kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 3: "İmdi burada 'cebir' suâli vârid olur. Filvâki' 'cebir' vardır; fakat bu cebir Hak'tan değil, abdin kendi 'ayn-ı sâbite'sinden ve hakikatından yine kendisinedir. Çünkü Hak'tan bu hâli taleb etti ve Hak da verdi."
• Cilt 7: "Bu mesele vahdet-i vücudun gâmız olan bir meselesidir. İhâta sâhibi olamayanların burada ayakları iblisiyete doğru kayar. Neüzü billâh! 'Ne vakte kadar cebir ağacına sıçrarsın, ihtiyârını bir tarafa koyarsın?'"

Fusûsu'l-Hikem tedrisinin ana metni Terzibaba'nın TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) ders kitabıdır. Mesnevî-i Şerîf'in on üç cildi boyunca İbn Arabî'nin Fusûs'undan iktibaslar — özellikle 2., 3., 5., 6., 7. ve 11. ciltlerdeki cebir-ihtiyâr ve a'yân-ı sâbite tahkikleri — fasslara yapılan en yoğun referanslardır. Kütüphanedeki sûre sohbetlerinden Fâtır, Mü'min (Ğâfir), Şûrâ, Zümer, Nahl, Hac, Ankebût, Sâd, Saff, Tevbe, Furkân, Nûr, Kamer, Kâf, Muhammed, Yûnus, Enbiyâ, Sâffât, Ahzâb, Fâtır, En'âm, A'lâ ve Gâşiye fass okumalarına en sık dönen kaynaklardır. Ayrıca Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)'de Mûsâ fassı bağlamında "Necdet" ismi üzerine derin bir mütalâa yer alır; Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler kitabında ise "Fenâ firresûl" mertebesi Fusûs ekseninde işlenir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Fusûsu'l-Hikem

Bir eseri anlamak, onun dokunduğu diğer hakikatlerle kurduğu ağı çözmekle mümkündür. Fusûsu'l-Hikem, tek başına bir ada değil, hakikat okyanusunun ortasında, her yöne köprüler kurmuş bir ana karadır. Bu eserin hikmetini, ancak bu köprülerden geçerek, ulaştığı menzilleri görerek idrak edebiliriz.

Bu irfan sofrasının merkezinde, şüphesiz Vahdet-i Vücud müşahedesi bulunur. Fusûs, baştan sona, varlığın birliğinin, yâni Tevhid sırrının en ince tefsiridir. Varlık, mutlak Zât’ın kendi kendine olan Tecelli’sinden ibarettir. Bu tecellî, Sıfat mertebesinde isimler olarak belirir ve bu isimlerin suretleri, âlem dediğimiz Kesret sahasında Zuhurat olarak görünür. Fusûs, bu kesret perdesinin arkasındaki vahdeti, çokluğun içindeki birliği gösteren bir aynadır.

Bu zuhûr nasıl gerçekleşir? İşte burada Muhyiddin İbn Arabi Hazretleri’nin bize hediye ettiği en mühim anahtarlardan biri devreye girer: A'yan-ı Sabite. Bunlar, varlıkların Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsindeki sâbit hakikatleri, potansiyel halleridir. Her bir varlık, kendi a'yân-ı sâbitesinin istidadı ne ise, onu kabul eder. Bütün bu hakikatlerin menşei ve en kâmil mazharı ise Hakikat-i Muhammediyye’dir. Bu Nûr, kâinatın varlık sebebidir ve Fusûs’un ilk fassı olan Âdem fassında anlatılan İnsan-ı Kamil (Kitap)’in de ta kendisidir. Bu sebeple Fusûs, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in bâtınî hakikatini anlamak için eşsiz bir rehberdir. Bu bilgi, kesbî (çalışarak elde edilen) değil, vehbî (Allah vergisi) bir ilim olan İlm-i Ledün’dür.

Fusûs’un yapısı, bu Hikmet pınarlarını peygamberler üzerinden bize sunar. Her peygamber, ilâhî isimlerden birinin kâmil mazharıdır. Hz. Adem (a.s.), bütün isimleri cem eden kâmil insan sırrını; Hz. Nuh (a.s.), tenzih tufanında boğulurken teşbih gemisine sığınmanın hikmetini; Hz. Yusuf (a.s.), hayal ve rüya âlemlerinin hakikatini; Hz. Musa (a.s.), Tur Dağı’nda ateş suretinde tecelli eden ilâhî kelâmı; Hz. İsa (a.s.) ise babasız zuhûruyla ilâhî nefhanın, yâni Ruhullah sırrının ve İseviyet Mertebesi’nin ne demek olduğunu öğretir. Bu yüzden Hz. Meryem’in teslimiyeti de bu hikmetin ayrılmaz bir parçasıdır. Her bir fass, bir peygamberin şahsında bir hakikatin kapısını aralar. Mesela İsmail Fassı, kurban sırrıyla teslimiyetin zirvesini anlatırken, Hikmet-i Ferdiyye olarak isimlendirilen Muhammed fassı, bütün hikmetleri birleştiren Hullet (Dostluk) makamını izah eder.

Bu yüce hakikatler, sâlikin hayatına nasıl iner? İşte burada Tasavvuf yolu, bir usûl olarak karşımıza çıkar. Fusûs’un nazarî İrfan’ı, bir mürşidin rehberliğinde yapılan Sohbet meclislerinde hâl olur, zevk olur. Necdet Ardıç (Terzibaba) ve ondan önceki büyükler gibi, yaşayan bir mürşid, bu metinleri sadece şerh etmez, o hakikatleri kendi nefsinde tecrübe ederek müridine aktarır. Ahmed Avni Konuk gibi büyük şârihler de bu geleneğin yazılı mirasını bizlere ulaştırmıştır. Sâlikin yolculuğu, nefsini tanımasıyla başlar. Kınayan nefis olan Nefs-i Levvame basamağından, ilham alan Nefs-i Mülhime’ye ve nihayet huzura ermiş Nefs-i Mutmeinne’ye ulaşma gayretidir bu. Bu yolda en büyük düşman Gaflet, en büyük silah ise Zikir ve Tefekkür’dür. Sâlik, Vird ve Devran gibi usullerle kalbini sürekli uyanık tutmaya, Huzûr hâlini dâim kılmaya çalışır. Bu uyanıklık haline Yakaza denir.

Bu manevî yolculukta ibadetlerin bâtınî manaları açılır. Salât, sadece bedensel bir hareket değil, kulun Hakk ile buluştuğu bir mi'râc, Kâb-ı Kavseyn sırrının bir tecellîsi olur. Kâbe veya Kâbe-i Muazzama, taş ve topraktan bir bina olmaktan çıkar, kalb-i mü'minin bir sembolü haline gelir. Umre, nefs devesini kurban edip varlık günahından arınarak Hakk’a yapılan bir hicrettir. Bu yolun temeli Şeriat’tır, ama hedefi Hakikat’tir. Şeriatın ahkâmı, hakikatin sırlarına ulaşmak için bir vasıtadır. Bu yolun ahlâkı; Muhabbet ve Aşk ile yoğrulmuş, Tevekkül ve Rızâ ile bezenmiştir. Sâlik, Hased gibi nefsanî sıfatlardan arınarak Zühd (dünyaya gönül bağlamamak) ve Verâ' (şüphelilerden sakınmak) ile nefsini terbiye eder. Bu yolda ulaştığı her manevî tecrübe, Vecd ve İstidrâc (keramet gibi görünüp aslında imtihan olan olağanüstü haller) arasındaki ince çizgide Basîret ve Kalp Gözü ile ayırt edilmelidir.

Fusûs’un en çetin cevizleri, zıtların birliğinin anlatıldığı yerlerdir. Tenzih (Hakk’ı her türlü yaratılmışlık sıfatından soyutlama) ve teşbih (Hakk’ı yaratılmışlarda görme) kanatları olmadan bu yolda uçulmaz. Celâl ve Cemâl isimlerinin tecellîsi olan Cennet ve Cehennem’in hakikati, Cebir ve İhtiyâr meselesinin iç yüzü, hep bu Cem makamında, yâni zıtlıkların ortadan kalktığı birlik nazarında çözülür. Bu yüzden Fusûs, Hanîf Dini olan İbrahimî teslimiyetin de en derin şerhidir.

Bu engin denize açılırken, Kur'ân-ı Kerîm'den bazı âyet ve sûreler birer pusula vazifesi görür. "Biz emâneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik..." diye başlayan Emânet Âyeti, İnsan-ı Kâmil'in yüklendiği sırrın anahtarıdır. Fatiha Suresi, kul ile Hakk arasındaki mükâlemenin özüdür. Bakara Suresi, imanın şartlarından seyr-i sülûkun inceliklerine kadar pek çok sırrı barındırır. Âyetü'l-Nûr, Hakk'ın tecellîsinin misalini verirken, Havâmîm Sûreleri gibi mukattaa harfleriyle başlayan sûreler, ilâhî sırların remizlerle dolu olduğunu hatırlatır.

Son olarak, Fusûsu'l-Hikem'in Futuhât-ı Mekkiyye gibi yine İbn Arabî Hazretleri’nin kaleminden çıkmış okyanus misali bir eserle ve Mesnevi-i Şerif ile Gülşen-i Raz gibi, aynı hakikatleri farklı bir dille, aşk ve hikâye diliyle anlatan şaheserlerle olan bağı derindir. Biri aklın ve ilmin zirvesi ise, diğeri kalbin ve aşkın zirvesidir. Hepsi aynı Haşr meydanında, yâni Hakk’ın huzurunda toplanan hakikatlerdir. Bu yolda İstikāmet üzere Murâkabe hâlini koruyan sâlik, sonunda Fusûs’un sadece okunacak bir kitap değil, bizzat yaşanacak bir hâl olduğunu idrak eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi, Fusûsu'l-Hikem'i üç katmanlı bir mercekle ele alarak sâlike sunar. Bu, sadece bir bilgi yığını değil, bir irfan yolculuğunun haritasıdır.

İlk ve en yakın katman, Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetleri ve eserleridir. Bu katman, Fusûs’un yaşayan, nefes alan hâlidir. Terzibaba için Fusûs, müzeye kaldırılmış antika bir metin değil, her an tecellî eden, sohbet meclisinde müridin kalbine inen canlı bir hakikattir. Onun şerhleri, akademik bir tahlilden ziyade, bir mürşidin, sâlikin elinden tutup onu Fusûs’un bahçelerinde gezdirmesidir. Terzibaba, İbn Arabî’nin yüksek ve yoğun hikmetini, "nefs devesini kurban etmek", "varlık günahından arınmak", "gölgesiz nûr olmak" gibi kendi irfanî üslûbunun dokunuşlarıyla, günümüz insanının anlayacağı ve yaşayacağı bir seviyeye indirir. Onun sohbetlerinde Fusûs, bir hatırayla, bir menkıbeyle, bir âyetin tefekkürüyle ete kemiğe bürünür. Bu, bilginin imana, imanın da zevke dönüştüğü, yaşayan geleneğin ta kendisidir.

İkinci katman, kaynağın pınarı, eserin kendisidir: Muhyiddin İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’i. Bu, menbaın ta kendisidir. Metin, bizzat Hz. Peygamber (s.a.v.) tarafından rüyada İbn Arabî’ye verilmiş ilâhî bir fetihtir. Bu yüzden dili yoğun, sembolik ve katmanlıdır. Her bir "fass" (yüzük kaşı), bir peygamberin hikmet mührünü taşır ve Vahdet-i Vücûd, A'yân-ı Sâbite, Hakikat-i Muhammediyye gibi temel irfanî hakikatleri en saf ve öz hâliyle ortaya koyar. Kütüphanemizdeki yeri, yolun aslını, haritanın orijinalini teşkil etmesidir. Terzibaba’nın sohbetleri bu haritayı okuma kılavuzu ise, Fusûs’un kendisi de o haritanın bizatihi kendisidir. Ona mürşidsiz yaklaşmak, pusulasız okyanusa açılmaya benzer; hazinelerle doludur ama yolları çetindir.

Üçüncü katman ise, bu aklî ve hikemî zirvenin kalbî ve aşk dolu yankısı olan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’idir. Eğer Fusûs, hakikatin mimarî planı ise, Mesnevî o hakikatle inşa edilmiş sarayın içinde yankılanan ney sesidir. İbn Arabî’nin "Rab, merbûbu (terbiye edileni) olmayınca Rab değildir" gibi hikemî bir dille anlattığı tenzih-teşbih dengesini, Mevlânâ bir hikâyenin, bir teşbihin içinde eriterek sunar. O, şarapla kadehin birleşip hangisinin hangisi olduğunun bilinememesi misaliyle, aynı Vahdet müşahedesini aşkın diliyle terennüm eder. Mesnevî, Fusûs’un anlattığı hakikatlerin gönül aynasındaki yansıması, onun hissî ve tecrübî tefsiridir. Bu üç katman birleştiğinde, sâlik hem aklını, hem kalbini, hem de ruhunu doyuran bütüncül bir irfan yolculuğuna çıkmış olur.

Değerlendirme

Netice olarak, Fusûsu'l-Hikem, kâinat ve insan kitabını okumak için Hz. Muhammed (s.a.v.) tarafından Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabi’nin eline verilmiş ilâhî bir anahtardır. Bu eser, varlığın özündeki Tevhid sırrını, yani "Lâ mevcûde illâ Hû" (O'ndan başka varlık yoktur) hakikatini her bir peygamberin hikmet penceresinden gösteren bir irfan şaheseridir. Onun değeri, hikemî bir sistem kurmasında değil, sâliki nazarî bilgiden zevkî idrake, yâni bilmekten olmaya taşıyan bir köprü vazifesi görmesindedir.

Fusûs’u anlamanın yolu, onu sadece okumaktan değil, yaşayan bir gelenek içinde, bir mürşidin sohbetinde dinlemekten ve nefs tezkiyesiyle o hakikatleri kendi varlığında tecrübe etmekten geçer. Zira bu kitap, kâğıt üzerine yazılmış harflerden ibaret değildir; o, İnsan-ı Kamil (Kitap)’in kalbine nakşedilmiş yaşayan bir hakikattir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin bu esere yaklaşımı da bu minval üzeredir: İbn Arabî'nin aklî derinliğini, Mevlânâ'nın kalbî coşkusunu ve Terzibaba'nın hâl dilini bir araya getirerek, sâlike hem ilim hem de amel kapısını birlikte açmaktır. Bu yol, okuyanı okuduğuna dönüştüren bir kimya ilmidir.